Кіріспе
Петру Гроза (7 желтоқсан 1884 – 7 қаңтар 1958) – румын саясаткері, Румыниядағы коммунистік режимнің алғашқы кезеңдерінде Кеңес окупациясы кезінде Коммунистік партияның бірінші премьер-министрі, ал кейіннен 1952 жылдан 1958 жылы қайтыс болғанға дейін Ұлы Ұлттық Ассамблея Президиумының президенті (Румынияның номиналды мемлекет басшысы) қызметін атқарды. Гроза бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Румын Ұлттық партиясының (РНП) көрнекті мүшесі, Румын Православ шіркеуінің белгілі қайраткері және Трансильвания Директориялық кеңесінің мүшесі ретінде көзге түсті. 1925–1926 жылдары маршал Александру Авереску кабинетінде мемлекеттік министр болып қызмет етті. 1933 жылы Гроза «Шұңқыршылар фронты» (Frontul Plugarilor) деп аталған солшыл аграрлық ұйым құрды. Оның қолдаған солшыл идеялары оған «Қызыл буржуа» деген лақап атты әкелді. Гроза 1945 жылы премьер-министр болды, өйткені екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін қысқа мерзімге билікке келген румын армиясының жетекші генералы Николае Рăдескуды Кеңес Одағының сыртқы істер жөніндегі халық комиссарының орынбасары Андрей Вишинский отставкаға кетуге мәжбүр етті. Грозаның премьер-министрлік кезеңінде Румынияның королі Михаил I елдің ресми түрде «Халық Республикасы» болып жариялануына байланысты тақтан басқазуға мәжбүр болды. Оның премьер-министр ретіндегі билігі мен ықпалы Кеңес Одағының қолдауына тәуелді болғандықтан, Гроза Румынияда толыққанды коммунистік үкіметтің орнауына жетекшілік етті, содан кейін 1952 жылы Георге Георгиу-Деж оны алмастырды және 1958 жылы қайтыс болғанға дейін Ұлы Ұлттық Ассамблея Президиумының президенті болды. Ол бастауыш мектепті туған ауылында, содан кейін Кастелиде (қазіргі Коштей) және Лугоста (қазіргі Лугой) оқыды. 1903 жылы ол Шасвварос (қазіргі Орашти) қаласындағы Венгрия реформаттық гимназиясын (қазіргі Аурел Влайку атындағы гимназия) бітірді. Сол күзде ол Венгрияда Будапешт университетінде заң және экономика мамандығын оқуға түсті. 1905 жылы ол Берлин университетінде курстардан өтті, ал 1906 жылы Лейпциг университетіне барып оқыды. 1907 жылы ол осы оқу орнында докторлық диссертациясын қорғады.
the city in Romania formerly known as Dr. Petru Groza
Petru Groza (7 December 1884 – 7 January 1958) was a Romanian politician, best known as the first Prime Minister of the Communist Party dominated government under Soviet occupation during the early stages of the Communist regime in Romania, and later as the President of the Presidium of the Great National Assembly (nominal head of state of Romania) from 1952 until his death in 1958. Groza emerged as a public figure at the end of World War I as a notable member of the Romanian National Party (PNR), preeminent layman of the Romanian Orthodox Church, and then member of the Directory Council of Transylvania. In 1925–26 he served as Minister of State in the cabinet of Marshal Alexandru Averescu. In 1933, Groza founded a left wing Agrarian organization known as the Ploughmen's Front (Frontul Plugarilor). The left wing ideas he supported earned him the nickname The Red Bourgeois. Groza became Premier in 1945 when Nicolae Rădescu, a leading Romanian Army general who assumed power briefly following the conclusion of World War II, was forced to resign by the Soviet Union's deputy People's Commissar for Foreign Affairs, Andrei Y. Vishinsky. During Groza's tenure, Romania's King, Michael I, was forced to abdicate as the nation officially became a "People's Republic". Although his authority and power as Premier was compromised by his reliance upon the Soviet Union for support, Groza presided over the onset of full fledged Communist rule in Romania before eventually being succeeded by Gheorghe Gheorghiu Dej in 1952 and became the President of the Presidium of the Great National Assembly until his death in 1958. He attended primary school in his native village, then in Kastély (now Coștei) and Lugos (now Lugoj) in the Banat. In 1903, he graduated from the Hungarian Reformed high school (now the Aurel Vlaicu High School) in Szászváros (now Orăștie). That autumn, he began his law and economics training in Hungary, studying at the University of Budapest. In 1905, he took courses at the University of Berlin, heading to Leipzig University in 1906. He obtained a doctorate from the latter institution in 1907.
Билікке көтерілу
1928 жылы бірнеше саяси лауазымдарды атқарғаннан кейін қысқа мерзімге қоғамдық өмірден шеттеген Гроз 1933 жылы қайтадан саяси аренаға оралып, шаруалар негізіндегі саяси ұйым – "Егіншілер майданы" ("Plugărenii") құрды. Коммунистік партия билікті бағындыруды қалағанмен, оны жеке күште бағындыруға жеткіліксіз болды – кейінгі коммунистік тарихнамада 1944 жылы олардың шамамен мыңға жуық мүшесі болғаны айтылады. Сондықтан румын коммунистік басшылары саяси ұйымдардың кең коалициясын құруға бекінді. Бұл коалиция төрт ірі майдандық ұйымнан тұрды: Румынияның Кеңес Одағымен достық қоғамы, Патриоттар одағы, Ұлттық қорғаныс және, румын халқының ең көп қолдауын алған Гроздың "Егіншілер майданы". Коммунистік майдан ұйымдарының ең ірі саяси тұлғасы болғандықтан, Гроз "Егіншілер майданының" Коммунистік партияға қосылып, 1944 жылдың қазан айында Ұлттық демократиялық майдан құрғанда румын саяси кеңістігінде өзінің беделді орнын нығайта алды (оған Социал-демократтар, Михаи Ралеаның Социалистік шаруалар партиясы және Венгр халық одағы, сондай-ақ бірқатар ұсақ топтар да кірді). Ол алғаш рет коммунист Люкрециу Пэтрашканудың ұсынысымен 1944 жылдың қазан айында Премьер-министр лауазымына қарастырылды. Кеңес тарапынан күшейіп келе жатқан қысымға тап болған Михаил оған келісіп, Гроз 1945 жылдың 6 наурызында Премьер-министр болды.
Грозный шкафтары
Гроз коммунистерге қорғаныс, әділет және ішкі істер сияқты маңызды портфельдерді берді. Оның құрамына Ұлттық либералдар мен Ұлттық шаруалар партиясының министрлері де кірді, бірақ осы атауларды қолданған министрлер Гроза сияқты бірлескен жолдастар болды және оларды коммунистер таңдап алды. Екі үлкен державаның наразылығына қарамастан, коммунистер Гроз кабинетінде азшылықты құрады. Румын Коммунистік партиясының жетекшілері Паукер мен Георгиу-Деж Гроз үкіметінің коалициялық үкімет имиджін сақтап, осылайша коммунистерге халықтың сенімін жеңіп алуға мүмкіндік беруді қалады, себебі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін коммунистерге саяси қолдау өте аз болды. Сондықтан Паукер мен Георгиу-Деж сияқты жетекші коммунистер Гроз кабинетіне кірмеді. Олар ағымдағы коалициялық үкіметтің қорғанысында коммунистік режимді бірте-бірте орнатуды жоспарлады. Режимнің жетістіктерін өз партиясымен байланыстыру арқылы Паукер мен Георгиу-Деж партияға қолдау тауып, бір партиялық мемлекеттің негізін қалауға үміттенеді. Осыған сәйкес, Гроз коалициялық үкімет туралы көріністі сақтап, әртүрлі саяси ұйымдардың өкілдерін кабинетіне тағайындады және үкіметтің қысқа мерзімді мақсаттарын кең, идеологиялық емес тұрғыдан тұжырымдады. Мысалы, 1945 жылғы 7 наурыздағы кабинет отырысында ол үкіметтің халықтың қауіпсіздігі мен тәртібін қамтамасыз етуге, қажетті жер реформаларын жүзеге асыруға және мемлекеттік бюрократияны «жылдам тазалауға» және соғыс қылмыскерлерін, яғни маршал Ион Антонескудың фашистік соғыс режимінің лауазымды тұлғаларын дереу соттауға бағытталғанын мәлімдеді. Грозды билікке бекіту үшін 1946 жылғы 19 қарашада сайлау өтті. Демократиялық партиялар блогына үлкен басымдық беру үшін дауыстар манипуляцияланды, бұл коммунистер басымдығымен құрылған фронт болды, оған Шаруалар фронты да кірді. Бірнеше жылдан кейін тарихшы Ро Коммунистік партияның сайлау туралы құпия есебін қарап шықты, онда БПД ең көп дегенде 47 пайыз дауыс алғаны көрсетілді. Ол сайлау әділ өткенде, оппозициялық партиялар коалициялық үкімет құру үшін жеткілікті дауыс жинаған болар еді, бірақ оппозиция тарапынан ұзақ уақыттан бері айтылып келе жатқан 80 пайыздық қолдаудан әлдеқайда аз болар еді деген қорытындыға келді. Гроз үкіметінің пікірінше, 1946 жылғы сайлау оны билікте бекітті. Бұл талап 1945 жылғы Ялта конференциясында қол жеткізілген келісімдерге сәйкес, ірі державалар тек «халықты кеңінен көрсететін уақытша үкіметтік органдарды» қолдауы керек деп санайтын АҚШ пен Ұлыбританияның наразылығына қарамастан жасалды. Нәтижесінде Гроз үкіметі АҚШ пен Ұлыбританиядан толығымен алшақтады, олар король Михаил I басқаратын монархистік күштердің ықпалының әлсіреуін қолдады.
Премьер-министр ретінде
Премьер-министр болғаннан кейін бірнеше күн өткен соң Гроза өзінің алғашқы үлкен табысын жеткізді. 1945 жылғы 10 наурызда Кеңес Одағы Германия мен Италия қолдаған 1940 жылғы Екінші Вена сыйлығы арқылы Венгрияға берілген Солтүстік Трансильванияны Румынияға қайтаруға келісті. Гроза қалпына келтірілген аумақтағы әрбір этностың құқықтары қорғалатындығын уәде етті (негізінен, Румыниядағы венгр азшылығына сілтеме ретінде), ал Иосиф Сталин Радеску үкіметі аймақтағы саботаж бен терроризмге мүмкіндік бергендіктен, осы аумақты румындарға беру мүмкін болмағандарын мәлімдеді. Осылайша, Кеңес үкіметі Грозаның этникалық азшылықтардың құқықтарына кепілдік бергеннен кейін ғана Румыния үкіметінің өтінішін қанағаттандыруға шешім қабылдады. 1945 жылы халқының шамамен 58 пайызы румындардан тұратын осы аумақты қайтару, Гроза режимінің қалыптасу кезеңіндегі маңызды жетістік ретінде қабылданды. Гроза өзінің үкіметінің беделін жақсартумен қатар, бірқатар саяси реформалар арқылы Коммунистік партияның беделін де нығайтты. Ол үкіметтік басқарудағы кез келген қарсы элементтерді жоюға кірісті және жаңадан қосылған Трансильвания аумағында үш қалалық префектті, оның ішінде аймақтың астанасы Клуж қаласының префектін де қызметтен шеттетуге ұшыратты. Қызметтен шететілген префекттердің орнына Грозаның тікелей тағайындаған адал үкімет шенеуніктері келді, осылайша аймақтағы жергілікті биліктегі адал элементтер нығайтылды. Гроза сондай-ақ әскери қызметкерлерге арналған жер реформасы бағдарламаларын уәде етті, ол соғыс кезінде Румыния үкіметімен, Миклош Хорти мен Ференц Шаласи режимдері кезінде венгр басқыншыларымен және нацистік Германиямен ынтымақтастық жасаған сатқындардың, қашқынның және барлық мүлкін тәркілеп, қайта бөлуді көздеді. Әйелдерге сайлау құқығын беріп, либералды демократияның сыртқы көрінісін көрсеткеніне қарамастан, Гроза елдегі саяси диссиденттік бұқаралық ақпарат құралдарының ықпалын шектеуге бағытталған бірқатар реформаларды жүргізді. Премьер-министр болған алғашқы айында Гроза Иулиу Маниу, дәстүрлі Ұлттық шаруалар партиясының басшысымен жақын байланыста болған танымал газет Romania Nouă-ны жабуға тырысты. Премьер-министр лауазымына келгеннен кейін бір ай ішінде Гроза тоғыз провинциялық газетті және Грозаның "фашизм мен гитлершілдікке қызмет еткендердің" өнімдері деп атаған бірқатар мерзімді басылымдарды жапты. Гроза осы репрессияны мемлекеттегі саяси партиялардың санын шектеу арқылы жалғастырды. Гроза билікке келгеннен кейін бірден үкіметтік бюрократия мен дипломатиялық корпустан жеке адамдарды тазартуға уәде бергенімен, 1947 жылғы маусымда ол бүкіл саяси ұйымдарды қудалай бастады, өйткені Тамадау ісі аяқталғаннан кейін ол Ұлттық шаруалар партиясының негізгі мүшелерін тұтқындады және Маниуды "румын халқына қарсы саяси қылмыстар үшін" өмір бойына бас бостандығынан айырды. 1947 жылғы 30 желтоқсанның таңында Гроза Михаилды Бухарестке шақырды, формальды түрде "маңызды мәселелерді талқылау үшін"; король Синайдағы Пелеш сарайында Жаңа жылдық кеш дайындалып жатқан еді. Михаил келгенде, Гроза корольге бұрыннан дайындалған бас тарту туралы құжатты ұсынды және оған қол қоюын талап етті. Михаилдың айтуынша, ол бас тартқанда, Гроза қан төгіліске ұшыратып, мыңдаған адамды тұтқындаумен қорқытқан. Ақыры Михаил құжатқа қол қойды, ал бірнеше сағаттан кейін парламент монархияны жойып, Румынияны республика деп жариялады. 1958 жылы оның қайтысынан кейін Бухаресттегі Трансильвания бульвары доктор Петру Гроза бульвары деп аталды; қазір ол Георге Маринеску есімімен аталады. Грозаның есімімен Клуж-Напока, Галаци және Меджидия қалаларында көшелер аталған. 1962 жылы Девада қызыл каррара мәрмәр тұғырына орнатылған Грозаның қола мүсіні ашылды. Скульптор Ро жасаған ескерткіш 1990 жылы алынып тасталды, 1999 жылы оның орнына Траян мүсіні орнатылды. 2007 жылы Грозаның мүсіні Бачияға көшірілді. 1971 жылы Бухаресттің Котрочени ауданында оның тағы бір мүсіні ашылды; бұл мүсін 1990 жылы алынып тасталды және 1993 жылы Артиллерия батырларына арналған ескерткішпен ауыстырылды. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, ол Могошоая сарайының жанында, бұрын Каса Сцинтеи алдында тұрған Владимир Лениннің мүсінімен бірге ашық алаңда жатыр.