Кіріспе

Индуизм мен басқа діндер арасындағы байланыстар Салыстырмалы дінтану саласында көптеген ғалымдар, академиктер және дін өкілдері индуизмнің басқа діндермен қарым-қатынасын зерттеді.

Айяважи

Айяваджи және индуизм – Үндістандағы екі сенім жүйесі. Айяваджи индуизмнің ішінде ресми түрде өмір сүруін жалғастырып, кейбір зерттеушілер оны индуизмнің бір тармағы деп санайды, бірақ дін өкілдері ол тәуелсіз деп мәлімдейді. Айяваджи дінінің индуизмнен ең басты айырмашылығы – жақсылық, жамандық және дхарма ұғымдарында. Индуистер Акиламның орнына Ведаларды, Гитаны және Шастрадан басқа да қасиетті мәтіндерді канондық жазулар деп қарастырады. Айяваджилер индуистік жазулардың бұрын канондық болғанына, бірақ Акилам пайда болғаннан кейін мазмұнын жоғалтқанына сенеді. Калиян Ведаларды сый ретінде сатып алғандықтан, Агамдар мен Пураналар сияқты бұрынғы діни кітаптардың бәрі мазмұнын жоғалтты, нәтижесінде Акилаттиратту Амманай – кемелділіктің жалғыз кітабы болып қалды. Кейбір күмәнді мәлімдемелерге сәйкес, Аяваджи қазіргі Ведаларды кемелділік кітаптары деп қабылдамайды, себебі Акиламда Венеесан туралы «Аван пилатхал ведамондрунтаки» (Ол өз ниетімен Веданы жаратты) деген цитата бар. Айяваджи көзқарасы бойынша, Калиян дүниеге келген сәттен бастап барлық бұрынғы діни мәтіндер мазмұнын жоғалтты. Айяваджи халық арасында кең таралған индуизмнен көптеген айырмашылықтарға ие болғанымен, олардың арасында ортақ нанымдар мен дәстүрлер де бар. Индуизм – көптеген тармақтары бар ағаш болғандықтан, Айяваджи ой-санаты жағынан Смарттизм мен оның Адвайталық нанымдарына жақын.

Буддизм

Буддизм мен индуизмнің ортақ бастауы шамамен 500 ж.б. Солтүстік Үндістанның Ганг өркениетіндегі "екінші қала құрылысы" кезеңіне саяды. Олар бір-бірімен қатар болған, бірақ айқын ерекшеліктері бар, ұқсас нанымдарды бөліседі. Буддизм патшалық сарайлардың қолдауы арқасында Үндістан субконтинентінде кеңінен танымал болды, бірақ Гупта дәуірінен кейін құлдырауға ұшырады және 11-шы ғасырда біздің заманымыздан кейін Үндістаннан, кейбір шағын аймақтардан басқа, толығымен жоғалып кетті. Одан кейін бұл дін Үндістанның шегінен тыс жерлерде де жалғасып, Азияның бірнеше елінде басты дінге айналды. Индуизм мен буддизм Солтүстік Үндістанда пайда болды, бірақ кейін Азияға тарады.

Джайнизм

Индуизм мен джайнизм аскетизм, яғни қарапайым тілмен айтқанда, өздігінен шектеу тақырыбында біршама ұқсас көзқарасқа ие. Олардың осы тақырыптағы сенімдері, кейбір медитациялық және монахтық тәжірибелердің денедегі таза емес нәрселерді тазартуы туралы ертедегі нанымнан туындаған деп саналады. Индуизмнің Карма теориясы джайнизмге аскетизмді насихаттауға зор қолдау көрсетті. Бұл екі дәстүр де адамның ашкөздігін, жек көруін және жаңылысын таза емес іздерге (самскаралар немесе васаналар) байланыстырады, оларды жеке тұлға "бостандыққа" (өлімге) қарай жылжу кезінде тазарту қажет. Бұл екі дін де аскетизмді таңдау тек жеке адам үшін ғана емес, сонымен қатар бүкіл қоғам үшін пайдалы деп санайды. Зорлық-зомбылықсыздық осы екі дінде маңызды рөл атқарады, сондықтан аскетизм тұжырымы олардың екеуінің де сенімдеріне тікелей байланысты.

Сикхизм

Сикхизм мен индуизмнің арасындағы тарихи байланыс екеуінің де Һиндстан субконтинентінде пайда болғандығы және олардың көптеген жақтастары сонда шоғырланғандықтан туындады.

Тарих

Христиандық пен үнді діндері арасындағы тарихи байланыстар туралы пікірталас болды, ол буддизмге (грек-буддизм арқылы) және индуизмге де қатысты. Көптеген үнді даналарының классикалық дәуірде Константинопольге келгені белгілі болса да, олардың маңызды ықпалы туралы айғақтар кеңінен қабылданбады. Христиандық Иса Мәсіхтің өміріне, Құдай сөзінде баяндалғандай, тікелей байланысты, ал индуизмде бір тұлғаға немесе бір кітапқа емес, Құдай бар, немесе Құдай жоқ, тек өзің ғана бар деген философияға негізделген. Дегенмен, кейбір ғалымдар Иса мен Кришнаның тарихтары арасындағы байланысты зерттеді; Кришналық пен христиандық христологиялық догмалар арасындағы теологиялық параллельді білдіру үшін "Кришнология" термині қолданылады. Шіркеудің алғашқы өсуі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ Бар Дайсан (154–223 ж.с.) өз заманында Томастың дінін қабылдаған және оны растайтын кітаптары мен реликвиялары бар Солтүстік Үндістанда христиан тайпалары болғанын хабарлайды. Қазіргі кездегі христиан-индуист қарым-қатынастары күрделі. Индуизм тарихи тұрғыдан басқа діндердің де қасиетті негізін мойындап, олардың негізін қалаушыларын және қасиетті адамдарын құрметтеуге бейім; бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін сақталуда. Екінші Ватикан соборының "Nostra aetate" декларациясы католиктер мен индустар арасындағы дінаралық диалогты ресми түрде орнатып, екі діннің ортақ құндылықтарын (басқаларымен қатар) ілгерілетуге көмектесті. Үндістанда 17,3 миллионнан астам католик бар, бұл жалпы халықтың 2% құрайды, бірақ ол әлі де Үндістандағы ең ірі христиан шіркеуі болып табылады. (Сондай-ақ: Далит теологиясы).

Доктрина

Буддизм, индуизм және христиан діндері көкте, тозақта және реинкарнацияда, сондай-ақ басқа да негізгі нанымдары бойынша өзгешеліктерді көрсетеді. Индуизм тұрғысынан, көк (санскрит: сварга) және тозақ (нарака) – уақытша орындар, онда әрбір жан жасаған жақсылықтары үшін немесе күнәлары үшін өмір сүреді. Жан тозақта лайықты жазасын алғаннан кейін, немесе көкте жеткілікті ләззат алғаннан кейін, ол қайтадан өмір мен өлім циклына енеді. Христиандықтан айырмасы, индуизмде мәңгілік тозақ туралы түсінік жоқ, керісінше, «карма» циклы үстемдік табады. Мәңгілік аспан немесе бақыт – «мокша». Үнді философ Сарвепалли Радхакришнан былай жазды: Өкінішке орай, христиан діні Мәсіхтің «Құдайдың жалғыз ұлы» ретінде қарастырылуына байланысты «қызғанатын Құдай» туралы семит сенімін мұра етіп алды, сондықтан таққа жақын келген кез келген қарсыласты қабылдай алмады. Еуропа христиан дінін қабылдағанда, өзінің кең гуманизміне қарамастан, «әулиелерге біржола берілген ақиқатқа» сенудің табиғи салдары болып табылатын қатал төзімсіздікті қабылдады. Әке, Ұл және Киелі Рухтан тұратын христиан дінінің қасиетті Үштігі кейде индуизмнің Тримуртиіне ұқсас көрінеді, оның мүшелері – Брахма, Вишну және Шива – Брахманның, яғни Құдайдың үш негізгі көрінісі ретінде қарастырылады. Алайда, екі дін арасындағы осы үштік қарым-қатынастың нақты тұжырымдамасы толықтай бірдей емес; мысалы, индуизмде Тримуртиді жаратқан Парабрахма, яғни жоғары жаратушы бар, ал христиандықта оған теңдес ештеңе жоқ. Кейбіреулер Брахманы христиан гностицизмінің демиургімен салыстырады, себебі ол (кем дегенде бастапқыда) өзін «Жаратушы» деп, тіпті жоғары немесе жалғыз құдай деп қате санаған. Осы жағдайда, индуизмдегі Үштіктің нұсқасы Брахма (Әке), Шанкаршан немесе Вишну (Киелі Рух) және Махеш немесе Шива (Ұл; Мәсіхке ұқсас) ретінде қарастырылуы мүмкін. 17 ғасырдың мистигі Джейн Лид және 19-20 ғасырлардың теологы Сергей Булгаков сияқты христиан жазушылары әйелдік Софияны (нанымдылық) Құдайдың бір қыры ретінде сипаттады. Бұл индуизмнің Рамаянадағы Ситаның сипаттамасына ұқсас, оны Хануман (Шиваның жаны) жын патшасы Раванадан құтқарып, күйеуі Рамамен, Құдаймен қайта қосады. София арқылы Құдайды тану туралы түсінік христиандық ой-пікірде маңызды болғанымен, ешбір негізгі христиан діні Софияны Құдайдың тәуелсіз аспектісі деп жарияламайды. Индуизмде (сондай-ақ джайнизм мен сикхизмде) мокша ұғымы буддизмнің нирванасына ұқсас, бірақ кейбір ғалымдар оның христиан дінінің құтқарылу туралы іліміне де ұқсас екенін айтады. Индуизмнің санньяси Свами Трипурари былай дейді: теория бойынша, әлемдегі күнәкарлар Мәсіхтің құрбандығынан пайда көреді, бірақ бұл Құдай Әке үшін, Мәсіхтің рақаты үшін айқышқа шегеленуі, тіпті бұл жағдайда Әкенің қуанышы күнәкарларды құтқаруға байланысты. Мәсіх Құдай мен адамзат арасындағы делдал болып табылады, ал оның өмірі біздің Жаратушымызбен кездесуімізге мүмкіндік беретін құрбандық екенін көрсетеді. Осылайша, Мәсіх мақсатты емес, жолды көрсетеді. Мәсіхтің тұжырымдамасы «жол» дегенді білдіреді, себебі жол – бұл құрбандық, одан сүйіспеншілік туындайды. Кришна тұжырымы біздің құрбан етуіміз керек нәрсені ғана емес, сонымен қатар құдайдың қарсы тұра алмайтын қасиеттерін көрсетеді. Христиандық Ашрам қозғалысы, Үндістандағы христиандық қозғалыс, Ведантаны және Шығыс ілімдерін қабылдайды, христиан дінін индуизмнің ашрам моделімен және христиандық монахтығын индуизмнің санньяса дәстүрімен біріктіруге тырысады. Батыс елдерінде Веданта кейбір христиан ойшылдарына әсер етті (сонымен қатар қараңыз: Пьер Йоханнс, Абхишиктананда, Беда Гриффитс), ал антикульттік қозғалыстағы басқалары иммигрант гурулар мен олардың ізбасарларының қызметіне қарсы шықты.

Ислам діні

Индуистік-исламдық қарым-қатынастар исламдық ықпал алғаш рет 7-ғасырдың басында Үндістан субконтинентінде пайда болған кезде басталды. Индуизм мен ислам – әлемдегі төрт ірі діннің екеуі. Индуизм – Үндістан субконтинентіндегі индуисттердің, олардың диаспорасы және ежелгі және орта ғасырларда индуистік ықпалға ие болған басқа да аймақтардың әлеуметтік-діндік өмір салты. Ислам – қатаң монотеистік дін, онда ең жоғарғы құдай – Алла (Алла "Құдай": Исламдағы Құдайды қараңыз), соңғы ислам пайғамбары – Мұхаммед ибн Абдулла, мұсылмандар оның исламның Киелі кітабы – Құранды жеткізгенін сендіреді. Индуизм көбінесе буддизм, джайнизм және сикхизм сияқты басқа да үнді діндерімен ортақ терминдерді бөліседі. Ислам пайғамбар Ыбырайымнан тараған діндер – Ибраһим діндерімен (ең көнесінен ең жасысына дейін: иудаизм, христиандық, ислам) ортақ сипаттамаларға ие. Құран – исламның негізгі кітабы. Мұсылмандар оны Алланың сөзбе-сөз, жаратылмаған сөзі деп санайды. Діни билік бойынша Құраннан кейін, әсіресе сунниттер үшін, исламның көптеген амалдарының бастауында тұратын, Мұхаммедтің айтқандары мен істерінің дәстүрлі жазбалары – сунниттердің алты негізгі хадистер жинағы жатыр. Индуизмнің қасиетті кітаптары – Шрутилер (төрт Веда, оның ішінде түпнұсқалық Ведалық ғибраттар немесе Самхиталар, және Самхиталарға қатысты үш деңгейдегі түсіндірмелер, атап айтқанда Брахманалар, Араньякалар және Упанишадтар); Сонымен қатар, индуизм Смиритке де негізделген (Рамаяна, Бхагавад Гита [Махабхарата циклінің бөлігі] және Пураналар), олар екінші деңгейлі билікке ие және даналардың адам тудырғандары деп есептеледі, бірақ 18 Пурана бар.

Иудаизм

Индуизм мен иудаизм – әлемдегі ең ежелгі діндердің бірі. Олар тарихи және қазіргі кезде де ерекше қарым-қатынас орнатып келген.

Басқа діндер

Көптеген дінтанушылар индуизмді барлық жандар соңында құтқарылуға жететіндіктен, кез келген дін соған бастай алады деп түсіндіреді.

Бахаи діні

Бахаи дінінде индуизм төрт танымал діннің бірі ретінде мойындалады және оның қасиетті кітаптары Бахаулланың (Калки аватары) келуін болжайды деп есептеледі. Кришна Құдайдың Таныстарының тізіміндегі бірі болып жатқандығы айтылады. Индуизмнің қасиетті кітаптарының нақтылығы күмәнді.

Зороастризм

Индуизм мен зороастризмнің прото-индоиран дінінде ортақ түбірі бар. Үндістандағы зороастризмнің мың жылдан астам тарихы Үндістан мәдениетімен және халқымен байланысты. Үндістандағы зороастрийлер парсилер деп белгілі. Ұлыбританиядағы "Дхармикалық сенімдер кеңесі" зороастризмді, ол Үндістан субконтинентінде тумаса да, дхармикалық дін деп санайды.

Езидтер

Соңғы кезде кейбір адамдар индустар мен езидтердің дәстүр-салтының ұқсастығын анықтады, бұл олардың ежелгі заманда бір халық болған мүмкіндігін көрсетеді. Жақындағы салыстырулар мен тарихи зерттеулер осы екі халықтың арасындағы көптеген байланыстарды ашты, соның салдарынан мыңдаған индустар мен езидтер енді өздерін бір туысқандық отбасының бір бөлігі деп есептейді.