Кіріспе

Гиндуизмнің ежелгі санскрит тіліндегі діни және философиялық мәтіндері. Упанишадтар (/ʊ/'/p//ʌ//n//ɪ//ʃ//ə//d//z/; , ,) – “Веданың архаикалық ритуализмінен жаңа діни идеялар мен институттарға өтуді және индуизмнің орталық діни ұғымдарының пайда болуын көрсететін” кеш Ведалық және пост-Ведалық санскрит мәтіндері. Олар индуизмнің ең көне кітаптары – Ведаға соңғы қосымша болып табылады және медитация, философия, сана және онтологиялық біліммен айналысады. Веданың ертерек бөлімдері мантралар, тілектер, ырымдар, рәсімдер және құрбандықтар туралы айтады. Үнді діндері мен мәдениеті тарихындағы ең маңызды әдебиеттердің бірі бола отырып, Упанишадтар Ведалық ритуализмнен алшақтаған және кейінгі түсіндіру дәстүрлерінде әртүрлі жолдармен интерпретацияланған “әдет-ғұрыптар, дұғалар және эзотерикалық білімдер” алуан түрлілігін қамтиды. Упанишадтар кеңінен танымал, ал олардың әртүрлі идеялары, түрліше түсіндіріліп, индуизмнің кейінгі дәстүрлеріне әсер еткен. Барлық Упанишадтардың басты мәселесі – ритуалдар, ғарыштық шындықтар (құдайларды қоса алғанда) және адам денесі/тұлға арасындағы қарым-қатынастарды анықтау, Атман мен Брахманды “иерархиялық реттелген және өзара байланысты ғаламның шыңы” деп қарастыру, бірақ Атман мен Брахман арасындағы қатынас туралы әртүрлі пікірлер кездеседі. Шамамен 108 Упанишад белгілі, олардың алғашқы онға жуығы ең көне және маңызды болып саналады және олар негізгі (мукхья) Упанишадтар деп аталады. Мукхья Упанишадтар көбінесе Брахманалар мен Араньякалардың соңғы бөлімінде кездеседі және ғасырлар бойы әр ұрпақ жаттап алып, ауызша жеткізіп келген. Мукхья Упанишадтар біздің заманымыздан бұрын пайда болған, бірақ олардың мерзімі туралы, тіпті буддалықтан бұрынғы немесе кейінгі екендігі туралы ғылыми консенсус жоқ. Бхадараняка қазіргі ғалымдар тарапынан ерекше көне деп есептеледі. Қалған 95 Упанишад Муктика канонының құрамына кіреді, олар біздің заманымыздан бұрынғы 1-мыңжылдықтың соңғы ғасырларынан біздің заманымыздың 15-шы ғасырына дейін жазылған. Муктика канонындағы 108-ден астам жаңа Упанишадтар ерте заманауи және заманауи дәуірде де жазыла берді, бірақ көбінесе Ведамен байланысы жоқ тақырыптарды қамтиды. Мукхья Упанишадтар, Бхагавад-гита және Брахмасутра (жинақталып Прастханатраи деп аталады) Ведантаның кейінгі мектептерінде әртүрліше интерпретацияланады. 19-шы ғасырдың басында Упанишадтардың аудармасы арқылы олар батыс аудиториясының назарына ілігіп, қызығушылық тудырды. Немец философы Артур Шопенгауэр Упанишадтарға қатты әсерленіп, оларды “әлемде мүмкін болатын ең пайдалы және рухани жағынан дамытатын оқу” деп атады. Қазіргі заманғы индологтар Упанишадтардағы негізгі ұғымдар мен батыс философтарының еңбектері арасындағы ұқсастықтарды талқылайды.

Этимология

Санскрит тіліндегі "Упанишад" термині бастапқыда "байланыс" немесе "теңдестік" мағынасын білдірген, бірақ кейіннен "ұстаздың жанына отыру" деп түсіндірілді, яғни "upa" – "жанында", "ni ṣad" – "отыр" деген сөздерден құралған, білім алу үшін ұстазының жанына отыратын шәкіртті білдіреді (Гурумух). Басқа сөздіктерде бұл термин "эзотерикалық ілім" және "құпия білім" деп те мағыналанады. Монир Уильямстың санскрит сөздігінде былай делінген: "Жергілікті дереккөздерге сәйкес, Упанишад – жоғары рухтың білімі арқылы білушіліксіздікті жою". Ади Шанкарачарья Катха және Брихадарняка Упанишадтарына түсіндірме бергенде, бұл сөздің "Атмавидья", яғни "өзіндік білім" немесе "Брахмавидья", "Брахманды білу" дегенді білдіретінін айтады. Бұл сөз көптеген Упанишадтардың өлеңдерінде кездеседі, мысалы, Чандогья Упанишадасының бірінші тарауындағы 13-ші томның төртінші өлеңінде. Макс Мюллер және Пол Деуссен бұл өлеңдердегі "Упанишад" сөзін "құпия ілім" деп аударады, ал Роберт Юм – "мистикалық мағына" деп, ал Патрик Оливель – "жасырын байланыстар" деп аударады.

Авторлығы

Көптеген Упанишадтардың авторлығы белгісіз. Радакришнан былай дейді: «Үндістанның барлық дерлік алғашқы әдебиеті анонимді болған, біз Упанишадтардың авторларының есімдерін білмейміз». Ежелгі Упанишадтар индуизмнің ең көне діни кітаптары – Ведаға енген, ал кейбіреулер оны дәстүрлі түрде апаурушея деп санайды, яғни «адамнан емес, құдайға тән» және «жеке емес, авторсыз». Ведалық мәтіндер олардың Ришилер (ақылгөйлер) тарапынан шабыттанған шығармашылықпен жасалғанын, ағаш шеберінің арба жасауы сияқты, шеберлікпен құрылғанын мәлімдейді. Ерте Упанишадтардағы әртүрлі философиялық теориялар Яджнавалкья, Уддалака Аруни, Шветакету, Шандилия, Айтарея, Балаки, Пиппалада және Санаткумара сияқты белгілі ақылгөйлерге жатқызылған. Упанишадтардың анонимді болу дәстүрінен кейбір ерекшеліктер бар. Мысалы, Шветашватара Упанишады ақылгөй Шветашватараға авторлық құқығын жатқызып, оны Упанишадтың авторы деп есептейді. Көптеген ғалымдар ерте Упанишадтар уақыт өте келе түзетулермен толықтырылып, кеңейтілгенін айтады. Оңтүстік Азияның әртүрлі аймақтарынан табылған бір Упанишадтың қолжазбаларында, сақталған мәтіндердің санскрит емес нұсқаларында, сондай-ақ әр мәтіннің өзіндегі өлшем, стиль, грамматика және құрылым тұрғысынан айырмашылықтар бар. Қазіргі мәтіндер көптеген авторлардың еңбегі деп саналады.

Хронологиясы

Ғалымдар Упанишадтардың қашан жазылғанына нақты сенімді емес. Философ және санскриттіл Стивен Филлипс алғашқы Упанишадтардың хронологиясын анықтау қиын дейді, себебі барлық пікірлер аз ғана дәлелдерге және мәтіндердегі архаизм, стиль және қайталаулардың талдауына негізделген. Сонымен қатар, идеялардың дамуы туралы болжамдар мен қандай философия басқа үнді философияларына әсер еткен болуы мүмкін деген жорамалдар да осы пікірлерге ықпал етеді. Индолог Патрик Оливель: «Кейбір адамдар айтқанмен, шындығында, осы құжаттардың [алғашқы Упанишадтардың] мерзімін бірнеше ғасырдан да жақын анықтауға тырысу – карта үйі сияқты тұрақсыз» дейді. Кейбір ғалымдар Упанишадтардың хронологиясын анықтау үшін индуистік Упанишадтар мен буддалық әдебиет арасындағы ұқсастықтарды талдауға тырысты. Нақты мерзімдерді анықтау мүмкін емес, сондықтан көптеген ғалымдар әртүрлі ғасырларды қамтитын кең ауқымды кезеңдерді көрсетеді. Гевин Флад: «Упанишадтар біртекті мәтіндер тобы емес. Ежелгі мәтіндердің өзі б.з.б. 600-300 жылдары аралығында кең уақыт бойы жазылған» дейді. Стивен Филлипс ерте немесе «басты» Упанишадтарды б.з.б. 800-300 жылдары аралығында орналастырады. Кена – өлеңмен жазылған Упанишадтардың ең көнесі, одан кейін Ката, Иса, Светасватара және Мундака келеді. Бұл Упанишадтардың барлығы б.з.б. соңғы бірнеше ғасырларда жазылған болуы мүмкін. Оливельдің айтуынша, «олардың барлығы теистік бейімділіктерді көрсетеді және, мүмкін, теистік дәстүрдің ең алғашқы әдеби туындылары болып табылады. Оның кейінгі әдебиеттеріне Бхагавад-гита мен Пураналар кіреді». Екі соңғы прозалық Упанишад – Прашна мен Мандукия біздің заманымыздың басынан ертерек болмауы мүмкін. Кейбір Упанишадтар «секталық» деп саналады, себебі олар өз идеяларын Вишну, Шива, Шакти сияқты нақты индуистік дәстүрдің белгілі бір құдайы немесе құдайы арқылы, немесе Сканда Упанишады сияқты олардың үйлесімі арқылы жеткізеді. Бұл дәстүрлер өз мәтіндерін Ведалық деп көрсету үшін, оларды Упанишад, яғни Шрути деп жариялап, байланыстыруға тырысты. Осы секталық Упанишадтардың көпшілігі, мысалы Рудрахридайя Упанишад және Маханараяна Упанишад, барлық индуистік құдайлар мен құдайылардың бір екенін, олардың барлығы Брахманның бір аспектісі және көрінісі екенін, Ғаламның жаратылуынан бұрын және кейін метафизикалық түпкілікті шындық туралы Ведалық түсінік екенін көрсетеді.

Философия

Барлық Упанишадтардың басты мәселесі – ритуалдар, ғарыштық шындықтар (құдайларды қоса алғанда) және адам денесі/тұлға арасындағы қарым-қатынастарды анықтау болып табылады, Атман мен Брахманды «иерархиялық реттелген және өзара байланысты ғаламның шыңы» деп қарастырады, бірақ Атман мен Брахман арасындағы қатынас туралы әртүрлі пікірлер кездеседі. Упанишадтар әртүрлі көзқарастардың көптігін көрсетеді. Кейбір Упанишадтар «монистік» деп есептелсе, басқалары, соның ішінде Катха Упанишады – дуалистік. Майтри Упанишады дуализмге көбірек бейімделген, сондықтан ол индуизмнің классикалық Самкхья және Йога мектептерінің негізін қалайды, бұл Веданта мектебінің негізіндегі дуалистік емес Упанишадтарға қайшы келеді. Оларда түрлі идеялар қамтылған. Упанишадтарда үнді дәстүрлерінің негізі болған философиялық теориялар туралы бөлімдер бар. Мысалы, Чандогья Упанишады этикалық принцип ретінде Ахимса (зұлымдық жасамау) туралы ең ерте белгілі жарияланымдардың бірін қамтиды. Дама (сабырлылық, өзін-өзі ұстау), Сатья (шындыққа адалдық), Дана (қайырымдылық), Аржава (риясыздық), Дая (икемділік) және басқа да этикалық қағидалар туралы пікірталас ең көне Упанишадтарда және көптеген кейінгі Упанишадтарда кездеседі. Сол сияқты, Карма ілімі ең көне Упанишад – Брихадарняка Упанишадасында ұсынылған.

Атман мен Брахман

Упанишадтар Атман мен Брахманды «иерархиялық реттелген және өзара байланысты ғаламның шыңы» деп қарастырады. Екеуінің де көптеген мағыналары бар, сондай-ақ Атман мен Брахман арақатынасы туралы түрлі идеялар кездеседі. Атманның «кең ауқымды лексикалық мағыналары бар, оның ішінде тыныс, рух және дене» жатады. Упанишадтарда ол денеге, сонымен қатар нақты физикалық адам денесінің мәніне, «мәніне, өмір күшіне, санаға немесе түпкілікті шындыққа» сілтеме жасайды. Чандогья Упанишад (6.1 16) «атманды органикалық тұрғыдан түсіндіреді, өзін барлық тірі жандарды жандандыратын өмір күші ретінде сипаттайды», ал Брхадараньяка Упанишад «атманды өмір беретін мәнге қарағанда санаға байланысты сипаттайды». Брахман «ақиқаттың тұжырымы» деп аталуы мүмкін, сонымен қатар «космостың түпкі және негізгі мәні», «иерархиялық схеманың шыңында немесе барлық нәрсенің түпкі негізі ретінде төменгі жағында» тұрады. Брахман «адамның сезімі мен ойлау қабілетіне қол жеткізе алмайтын нәрсе». Атманның да бірнеше мағынасы бар, олардың бірі – «өзі», адам денесінің/адамның ішкі мәні. Атман мен Брахман арақатынасы туралы түрлі идеялар бар. Екі ерекше, біраз өзгеше тақырып көзге түседі. Ескі Упанишадтар Атманның Брахманның бір бөлігі, бірақ олар бір емес екенін айтады, ал жаңа Упанишадтар Брахманның (Жоғары Шындық, Әлемдік Принцип, Білу, Ырыс) Атманмен бірдей екенін көрсетеді. Бадараянаның «Брахмасутрасы» (б.з.д. 100 жыл) осы біршама қайшы теорияларды біріктірді. Накамураның сөзіне сүйенсек, «Брахмасутралар» Атман мен Брахманды бір жағынан ерекше, екінші жағынан ерекше емес деп қарастырады, бұл көзқарас кейінірек бхедабхеда деп аталды. Коллердің айтуынша, «Брахмасутралар» Атман мен Брахманның кейбір жаспектілерде, әсіресе надандық күйінде әртүрлі екенін, бірақ ең терең деңгейде және өзін-өзі тану күйінде Атман мен Брахман бірдей, ешқандай айырмашылығы жоқ екенін көрсетеді. Бұл ежелгі тартыс индуизмдегі түрлі дуалдық және дуалды емес теорияларға әкелді.

Шындық пен Майя

Махадеванның айтуынша, Упанишадтарда дуальді емес Брахман Атманның екі түрлі түрі ұсынылған. Бірі – дуальді емес Брахман Атман ғаламның толық қамтитын негізі, ал екіншісі – эмпирикалық, өзгермелі шындық – көрініс (Мая). Упанишадтар ғаламды және адам тәжірибесін Пуршаның (мәңгілік, өзгермейтін принциптер, сана) және Пракритидің (уақытша, өзгермелі материалдық әлем, табиғат) өзара әрекеттесуі ретінде сипаттайды. Біріншісі – Атман (жан, өзіндік), ал екіншісі – Мая. Упанишадтар Атман туралы білімді «нағыз білім» (Видья) деп, ал Мая туралы білімді «нағыз білім емес» (Авидья, білімсіздік, сананың жетіспеуі, нағыз білімнің жоқтығы) деп атайды. Хендрик Врум түсіндіреді: «Мая термині [Упанишадтарда] ‘иллюзия’ деп аударылған, бірақ бұл қалыпты иллюзия емес. Мұнда ‘иллюзия’ дегеніміз – әлем шын мәнінде жоқ, ол жай ғана адам қиялының өнімі дегенді білдірмейді. Мая дегеніміз – әлемнің шын мәнінде қалай екенін көрсетпейді; адам көріп отырған әлем оның нағыз табиғатына келгенде жаңылыстырады». Венди Донигердің айтуынша, «ғаламды иллюзия (Мая) деп айту оның шын емес екенін білдірмейді; керісінше, ол көрінетін нәрсе емес, үнемі жаратылып отыратын нәрсе екенін білдіреді. Мая адамдарды олар біледі деп ойлаған нәрселер туралы ғана емес, олардың білімін де шектейді». Упанишадтарда Мая – қабылданатын өзгермелі шындық, ол Брахманмен бірге бар, ал Брахман – жасырын, нағыз шындық. Мая немесе «иллюзия» – Упанишадтардағы маңызды идея, себебі мәтіндерде адамның бақытты және бостандыққа жетелейтін өзін-өзі тану іздеуінде, осы Мая адамды тұмандайды, шатастырады және алаңдатады делінеді.

Веданта мектептері

Упанишадтар Бхагавад-гита мен Брахмасутралармен бірге Ведантаның барлық мектептерінің үш негізгі көзі болып табылады. Упанишадтардағы философиялық тұжырымдардың кең ауқымына байланысты, Упанишадтарға негізделген әртүрлі түсіндірулер мүмкін. Веданта мектептері атман мен Брахман арасындағы және Брахман мен әлем арасындағы қарым-қатынас туралы сұрақтарға жауап іздейді. Веданта мектептері атман мен Брахман арасындағы қарым-қатынасқа байланысты аталады: Адвайта Веданта бойынша, ешқандай айырмашылық жоқ. Вишиштадвайта бойынша, дживатман – Брахманның бір бөлігі, сондықтан ұқсас, бірақ толықтай бірдей емес. Двайта бойынша, барлық жеке жандар (дживатман) және материя мәңгілік және бір-бірінен бөлек жандар болып табылады. Ведантаның басқа мектептеріне Нимбарканың Двайтатвайтасы, Валлабханың Суддхадвайтасы және Чайтаньяның Ацинтия Бедабедасы кіреді. Философ Ади Шанкара 11 мукхья Упанишадқа түсіндірмелер берген.

Вишиштадвайта

Ведантаның екінші мектебі – Рамануджа (1017–1137 жж.) құрған Вишиштадвайта. Рамануджа Ади Шанкара мен Адвайта мектебінің көзқарастарымен келіспеді. Вишиштадвайта – бұл монистік Адвайта мен теистік Двайта жүйелерін Веданта арқылы байланыстыратын синтетикалық философия. Рамануджа жиі Упанишадтарды келтіріп, Вишиштадвайтаның Упанишадтарға негізделгенін айтты. Раманужаның Упанишадтарға қатысты Вишиштадвайталық түсіндірмесі – білікті монизм. Философия және дінтану профессоры Джин Фоллердің айтуынша, Рамануджа Упанишадтардағы әдебиетті дене-жан теориясы ретінде түсіндіреді, онда Брахман – барлық нәрседе мекендейтін, бірақ сонымен қатар барлық нәрседен өзгеше және одан жоғары, жан, ішкі бақылаушы, мәңгілік. Вишиштадвайта мектебінде Упанишадтар барлық ізгі қасиеттердің ордасы – Ишвара (Вишну) туралы үйретеді, ал барлық эмпирикалық түрде қабылданатын әлем – барлық нәрседе мекендейтін Құдайдың денесі. Фаулердің сөзіне сәйкес, Упанишадтардағы Брахман – тірі шындық, ал Раманужаның түсіндірмесі бойынша – «барлық заттар мен барлық тіршілік иелерінің Атманы». Мадвахарья Упанишадтардағы жаның Брахманмен бірігуі туралы ілімді «Брахманға ену» деп түсіндіреді, мұхитқа тамшының кіргені сияқты. Двайта мектебінде бұл екілік пен тәуелділікті білдіреді, онда Брахман мен Атман – екі түрлі шындық. Мадвахарьяның пікірінше, Упанишадтарда Брахман – жеке, тәуелсіз және жоғары шындық, ал Атман – Брахманға тек шектеулі, төмен және тәуелді түрде ұқсайды. Раманужаның Вишиштадвайта мектебі мен Шанкараның Адвайта мектебі – екеуі де Ведантаның дуализмге қарсы мектептері. Екеуі де барлық жандар бақытты құтылуға үміт артып, оған қол жеткізе алады деген тұжырымға негізделген, ал Мадвахарья кейбір жандар мәңгілікке құрылуға белгіленгенін сендірді.

Платондық оймен ұқсастықтар

Бірнеше ғалым Пифагор мен Платон философиясының Упанишадтармен, оның ішінде білім көздері, әділдік тұжырымы және құтқарылу жолы, сондай-ақ Платонның үңгір туралы аллегориясы бойынша ұқсастықтарын мойындады. Платондық психология, ақыл, рух және құштарлыққа бөлінуімен, үнді философиясының Самкхья мектебіндегі үш Гунаға ұқсас келеді. Мұндай білім таралуының әртүрлі механизмдері болжамдалды, соның ішінде Пифагордың Үндістанға дейін сапар шеккені; үнді философтарының Афинаға барып Сократпен кездескені; Платонның Сиракузадағы жерсіндіру кезінде осы идеялармен танысқаны; немесе Парсы арқылы ортастасуы. Дегенмен, Артур Берридейл Кит, Дж. Бернет және А. Р. Вадия сияқты басқа ғалымдар екі жүйенің тәуелсіз дамығанына сендіреді. Олар екі мектеп философтарының кездесуіне тарихи дәлелдердің жоқтығын атап, екі философиялық жүйенің даму деңгейі, бағыттары және мақсаттарындағы маңызды айырмашылықтарды көрсетеді. Вадия Платонның метафизикасы осы өмірге тамырланғанын және оның басты мақсаты – идеалды мемлекет құру болғанын жазады. Керісінше, Упанишадтардың назары жеке адамға, жанға (атман), өзіндік білімге және адамның мокшаға (осы өмірде немесе өлімнен кейін бостандыққа жете алуына) қол жеткізу құралдарына шоғырланған.

Аудармалар

Упанишадтар түрлі тілдерге аударылған, соның ішінде парсы, итальян, урду, француз, латын, неміс, ағылшын, голланд, поляк, жапон, испан және орыс тілдеріне. Моғол императоры Акбардың (1556–1586) тұсында Упанишадтар парсы тіліне алғаш рет аударылды. Оның шөбересі Дара Шуко 1656 жылы «Сирр и Акбар» атты жинағын шығарды, онда 50 Упанишада санскрит тілінен парсы тіліне аударылды. Француз шығыстанушысы Анкетил Дюперрон «Оупанехат» қолжазбасын алып, парсы тілінен француз және латын тілдеріне аударды, 1801–1802 жылдары латын аудармасын екі томдық «Оупнекхат» деп жариялады. Француз аудармасы жарық көрген жоқ. Соңғы кезде кейбір Упанишадтардың немесе барлық 108 Упанишадтың француз тіліндегі бірнеше аудармасы жарық көрді: Луи Реноу, «Кауситаки», «Светасватара», «Прасна», «Таиттирия Упанишадтар», 1948; Жан Варен, «Маха Нараяна Упанишад», 1960 және «Сеп Упанишадтар», 1981; Алиет Деграс Фадх, «Самнияса Упанишад» («Упанишад ду реноншенс»), 1989; Мартин Буттекс, «Les 108 Упанишадтар» (толық аударма), 2012. Латын нұсқасы батыс ғалымдарына Упанишадтардың ой-пікірін алғаш таныстырды. Деусеннің айтуынша, парсы тіліндегі аудармашылар мәтінді аударғанда еркіндікке жол беріп, кейде мағынасын өзгерткен. «Айтәрәйа Упанишады» алғаш рет санскриттен ағылшын тіліне Кольбрук 1805 жылы, ал «Кена Упанишады» Раммохун Рой 1816 жылы аударған. Алғашқы неміс аудармасы 1832 жылы, ал Роердің ағылшын аудармасы 1853 жылы жарық көрді. Алайда Макс Мюллердің 1879 және 1884 жылғы басылымдары 12 негізгі Упанишадты қамтыған алғашқы жүйелі ағылшынша жұмыс болды. Упанишадтардың басқа да маңызды аудармаларын Роберт Эрнест Хьюм (13 негізгі Упанишадтар), Пол Деуссен (60 Упанишадтар), Сарвепалли Радхакришнан (18 Упанишадтар), Патрик Оливель (32 Упанишад екі кітапта) және Бхану Свами (13 Упанишад, Вайшнава ачарьялардың түсіндірмелерімен) жасады. Оливельдің аудармасы 1998 жылғы А. К. Раманужан аударма сыйлығын жеңіп алды. 1930 жылдары ирланд ақыны В. Б. Йейтс Үндістанда туған кешіккен Шри Пурохит Свамимен бірлесіп Упанишадтардың өз аудармасымен жұмыс істеді, нәтижесінде «Он басты Упанишадтар» атты еңбек 1938 жылы жарық көрді. Бұл аударма Йейтстің өмірінің соңғы жылдарында, оның қайтыс болуынан бір жыл бұрын жарық көрген соңғы жұмысы болды.