Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америкалық метафизика және процесс теологиясы философы; орнитолог, ағылшын дін қызметкері және антиквари.
American philosopher of metaphysics, process theology; ornithologist
the English cleric and antiquary
Чарльз Хартсорн (5 маусым 1897 – 9 қазан 2000) – негізінен дін философиясы мен метафизика саласында жұмыс істеген, сонымен қатар орнитологияға үлес қосқан американдық философ. Ол Құдай туралы неоклассикалық тұжырымды дамытты және Анзельм Кентерберийдің онтологиялық аргументінен туындаған Құдайдың бар екендігін модальдық тұрғыдан дәлелдеді. Хартсорн Альфред Норт Уайтхедтің процесстік философиясын процесс теологиясына жетілдіргенімен де танымал.
Charles Hartshorne ('/h//ɑr//t//s//h//ɔr//n/; June 5, 1897 – October 9, 2000) was an American philosopher who concentrated primarily on the philosophy of religion and metaphysics, but also contributed to ornithology. He developed the neoclassical idea of God and produced a modal proof of the existence of God that was a development of Anselm of Canterbury's ontological argument. Hartshorne is also noted for developing Alfred North Whitehead's process philosophy into process theology.
Ерте өмір және білім
Хартшорн Пенсильвания штатының Киттанинг қаласында дүниеге келді. Ол Франсис Коуп Хартшорн (1868–1950) және Маргарита Хоутон (1868–1959) пасторларының ұлы. Олар 1895 жылдың 25 сәуірінде Пенсильвания штатының Монтгомери округіндегі Брин-Маур қаласында неке қиды. Пастор Ф. С. Хартшорн, протестанттық епископ шіркеуінде қызметкер болған, 1897 жылдан 1909 жылға дейін Киттанингтегі Сент-Полс епископ шіркеуінің пасторы, содан кейін 19 жыл (1909 жылдан 1928 жылға дейін) Пенсильваниядағы Фениксвиллдегі Сент-Петр епископ шіркеуінің пасторы болды. 1927 жылдың соңында немесе 1928 жылдың басында діни қызметтен кеткеннен кейін, бірнеше жыл өткен соң Франсис Филадельфия протестанттық епископтық епархиясының зейнетақы қорының басқарушысы болып тағайындалды. Чарльздың бауырларының бірі – белгілі географ Ричард Хартшорн. Чарльз 1915–1917 жылдар аралығында Хаверфорд колледжінде оқыды, бірақ содан кейін екі жыл АҚШ армиясында госпитальдық фельдшер болып қызмет етті. Одан кейін ол Гарвард университетінде оқыды, онда B.A. (1921), M.A. (1922) және PhD (1923) дәрежелерін алды. Оның докторлық диссертациясы «Барлықтың бірлігі» тақырыбына арналған. Ол үш дәрежелі де білімін тек төрт жылдың ішінде алды, бұл Гарвард тарихындағы бірегей жетістік деп есептеледі. 1923–1925 жылдары Хартшорн Еуропада білімін жалғастырды. Ол Фрайбург университетінде феноменолог Эдмунд Гуссерльдің, ал Марбург университетінде Мартин Хайдеггердің лекцияларын тыңдады. Содан кейін ол 1925–1928 жылдары Гарвард университетіне ғылыми зерттеуші ретінде оралды, онда Пол Вайспен бірге Чарльз Сандерс Пирстің жинақталған еңбектерін 1–6 томдық жинақтап шығарды және Альфред Норт Уайтхедке бір семестр көмектесті.
Hartshorne was born in Kittanning, Pennsylvania, and was a son of the Reverend Francis Cope Hartshorne (1868–1950) and Marguerite Haughton (1868–1959), who were married on April 25, 1895, in Bryn Mawr, Montgomery County, Pennsylvania. the Rev. F. C. Hartshorne, who was a minister in the Protestant Episcopal Church, was rector of St. Paul's Episcopal Church in Kittanning from 1897 to 1909, then rector of St. Peter's Episcopal Church in Phoenixville, Pennsylvania for 19 years (from 1909 to 1928). After resigning from the ministry in late 1927 or early 1928, within a few years Francis was appointed pension fund manager of the Protestant Episcopal Diocese of Philadelphia. Among Charles's brothers was the prominent geographer Richard Hartshorne. Charles attended Haverford College between 1915 and 1917, but then spent two years as a hospital orderly serving in the US Army. He then studied at Harvard University, where he earned the B. A. (1921), M. A. (1922) and PhD (1923) degrees. His doctoral dissertation was on "The Unity of Being". He obtained all three degrees in only four years, an accomplishment believed unique in Harvard's history. From 1923 to 1925 Hartshorne pursued further studies in Europe. He attended the University of Freiburg, where he studied under the phenomenologist Edmund Husserl, and also the University of Marburg, where he studied under Martin Heidegger. He then returned to Harvard University as a research fellow from 1925 to 1928, where he and Paul Weiss edited the Collected Papers of Charles Sanders Peirce v. 1–6 and spent a semester assisting Alfred North Whitehead.
Мансап
Хартшорн Гарвард университетінде жұмыс істегеннен кейін Чикаго университетінде философия профессоры (1928-1955) болды, сонымен қатар университеттің Біріккен теологиялық факультетінің мүшесі (1943-1955) қызметін атқарды. Одан кейін ол Эмори университетінде (1955-62), одан соң Техас университетінде (1962 - зейнеткерлікке шыққанға дейін) оқытты. Ол соңғы мақаласын 96 жасында жариялады және соңғы лекциясын 98 жасында оқыды. Бұрынғы үш университетке қарасты ұзақ оқытушылық қызметінен өзге, Хартшорн Стэнфорд университетінде, Вашингтон университетінде, Йель университетінде, Франкфурт университетінде, Мельбурн университетінде және Киото университетінде арнайы лектор немесе қонақ профессор ретінде тағайындалды. 1955 жылы Америка метафизикалық қоғамының президенті болды. 1975 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды.
After Hartshorne worked at Harvard University, he became a professor of philosophy at the University of Chicago (1928 to 1955), and was also a member of the university's Federated Theological Faculty (1943 to 1955). He then taught at Emory University (1955–62), followed by the University of Texas (1962–retirement). He published his last article at age 96 and delivered his last lecture at 98. In addition to his long teaching career at the previous three universities, Hartshorne was also appointed as a special lecturer or visiting professor at Stanford University, the University of Washington, Yale University, the University of Frankfurt, the University of Melbourne and Kyoto University. He served as president of the Metaphysical Society of America in 1955. He was elected a Fellow of the American Academy of Arts and Sciences in 1975.
Зияткерлік ықпал
Хартшорн Мэтью Арнольдтан (Әдебиет және догма), Эмерсонның очерктерінен, Чарльз Сандерс Пирстен және әсіресе Альфред Норт Уайтхедтен күшті әсер алғанын мойындады. Ол 1983 жылы өткен лекциясында осы және басқа да "үлкендерді" мойындады. Руфус Джонс оның Хаверфордтағы ұстазы және тұрақты кеңесшісі болды. Ол сонымен қатар Иосий Ройстің (Христиандық мәселесі), Уильям Джеймс, Анри Бергсон, Ральф Бартон Перри және Николай Бердяевтың еңбектерінен шабыттанды. Ол Бостон университетінің Эдгар С. Брайтменмен жиырма үш жылға жуық философиялық және теологиялық көзқарастары туралы хат алмасты. Өз кезегінде Хартшорн теологтар Мэтью Фокс, Дэниел Дей Уильямс, Норман Питтенгер, Грегори А. Бойд, Шуберт М. Огден (2 наурыз 1928 жылы туған) және Джон Б. Коббқа, американдық философтар Франк Эберсоль мен Дэниел Домбровскиге, сондай-ақ австралиялық биолог-фьютуролог Чарльз Бирчке елеулі әсер етті.
Hartshorne acknowledged that he was greatly influenced by Matthew Arnold (Literature and Dogma), Emerson's Essays, Charles Sanders Peirce, and especially by Alfred North Whitehead. He acknowledged these and other 'giants' in a 1983 lecture. Rufus Jones was his Haverford teacher and continuing mentor. He also found inspiration in the works of Josiah Royce (Problem of Christianity), William James, Henri Bergson, Ralph Barton Perry and Nikolai Berdyaev. He conducted a lengthy correspondence over some twenty three years with Edgar S. Brightman of Boston University about their respective philosophical and theological views. In turn Hartshorne has been a seminal influence on the theologians Matthew Fox, Daniel Day Williams, Norman Pittenger, Gregory A. Boyd, Schubert M. Ogden (born March 2, 1928) and John B. Cobb, on the American philosophers Frank Ebersole and Daniel Dombrowski, and on the Australian biologist futurologist Charles Birch.
Философия және теология
Хартсорнның зияткерлік қозғалысы әдетте процесс философиясы және процесстік теологияның осымен байланысты саласы деп аталады. Батыс философиясындағы процесстік ойлаудың тамырын грек философы Гераклиттен және шығыс философиясының буддизмінен табуға болады. Қазіргі заманғы процесстік философияның негізі Альфред Норт Уайтхедтің еңбектерінен пайда болды, бірақ Уильям Джеймс, Чарльз Пирс және Анри Бергсон да маңызды үлес қосты. Хартсхорн болса, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалыптасқан процесстік теологияға зор ықпал еткен тұлға ретінде танылады. Процесс философиясының негізгі мотивтері: эмпиризм, реляционализм, процесс және оқиғалар. Процесс ойлаудағы эмпиризм мотиві тәжірибе – мәнді анықтау және нақтылық теориясын тексеру саласы екенін көрсетеді. Классикалық эмпиризмнен ерекшелігі, процесс ойлауы сезім категориясын тек адамның қабылдау сезімдерімен ғана шектемейді. Тәжірибелер сезімдік қабылдау немесе санамен ғана байланысты емес, сонымен қатар сана мен қабылдаудың пайда болуына себеп болатын сезімге дейінгі, санаға дейінгі тәжірибелер де бар. Реляционализм мотиві тәжірибелер мен қарым-қатынастардың екеуіне де қатысты. Адамдар заттарды ғана емес, сонымен қатар заттар арасындағы қарым-қатынасты да сезінеді. Процесс мотиві барлық уақыт, тарих және өзгерістер динамикалық эволюциялық процесте екенін білдіреді. Оқиғалардың соңғы мотиві – әлемнің барлық бірліктері (органикалық және органикалық емес). Хартсхорн Уайтхедтің өз идеяларына тигізген маңызды үлесін мойындайды, бірақ оның философиясының көптеген элементтері 1923 жылы, Уайтхедпен кездесуге дейін жазылған диссертациясында айқын көрінеді. Сонымен қатар, Хартсхорн Уайтхедпен әрдайым келіспейді, әсіресе мүмкіндіктердің мәні туралы. Уайтхед мүмкіндіктер әлемін «Мәңгілік объектілер» деп аталатын нәрселер тұрғысынан түсіндірді. Хартсхорн бұл сөйлеу тәсіліне риза болған жоқ және Пирс сияқты, мүмкіндіктер әлемін жалғау ретінде қарастырды, ол анықтамасы бойынша ең кішкентай мүшесі жоқ және оны шексіз көп жолмен «кесуге» болады. Белгілі бір қасиеттер, мысалы, көк түстің белгілі бір реңі, шығармашылық процесте пайда болады. Уайтхед пен Хартсхорнның тағы бір айырмашылығы – ағылшын философы Құдайды бірден-бір нақты тұлға ретінде сипаттаса, Хартсхорн Құдайды жеке тәртіптелген нақты тұлғалардың тізбегі ретінде қарастыруды дұрыс деп ойлады, олардың әрқайсысы құдайлық абстрактілік сипатты көрсетеді, ол сүйіспеншілік, білім және күш жағынан жоғары тұрады. Хартсхорнның процесстік теологиясында Құдай мен әлем динамикалық, өзгермелі қарым-қатынаста өмір сүреді. Құдай – екі полюсті құдай. Осы сөзбен Хартсхорн Құдайдың абстрактілі және нақты полюстерге ие екенін білдірді. Абстрактілі полюс Құдайдың өзіндік болмысы сияқты ешқашан өзгермейтін элементтерін білдіреді, ал нақты полюс – әлемнің өзі дамуы мен өзгеруімен байланысты Құдайдың әлем туралы кемелді білімінің органикалық өсуін білдіреді. Хартсхорн классикалық теистік «боздықтан жарату» (creatio ex nihilo) тұжырымын қабылдамады, оның орнына «бар болған материалдан жарату» (creatio ex materia) тұжырымын ұстанып, бірақ бұл оның өзі қолданған сөз емес. Хартсхорн қолданған техникалық терминдердің бірі – пан-эн-теизм, оны 1828 жылы Карл Кристиан Фридрих Краузе тұңғыш рет қолданған. Пантеизмді («барлығы Құдайда») классикалық пантеизмнен («барлығы Құдай») ажырату керек. Хартсхорнның теологиясында Құдай әлеммен бірдей емес, бірақ Құдай әлемнен мүлдем тәуелсіз де емес. Құдайда бүкіл ғаламнан асқан өзіндік болмыс бар, бірақ әлем де Құдайдың ішінде. Бұл ана мен ұрықтың арасындағы қарым-қатынасқа ұқсас. Ананың өзіндік ерекшелігі бар, ол әлі туылмаған баладан өзгеше, бірақ ол әлі туылмаған баламен тығыз байланысты. Ал ананың құрсағында жатқан нәрестесі ананың көкшелі арқылы анасына жалғасады. Хартсхорн Анзельм Кентерберийлік жариялаған Құдайдың бар екендігіне қатысты онтологиялық дәлелді қайта қарастырды. Анзельмнің сөзінде «Құдай – одан да ұлы ешкім жоқ» делінген. Анзельмнің дәлелі кемелділік ұғымын қолданды. Хартсхорн өзінің қайта қарастырылған онтологиялық аргументінің дұрыс екеніне сенгенмен, ол Құдайдың бар екенін дәлелдеу үшін оның өзі жеткілікті деп ешқашан айтқан емес. Өзінің мансабында, диссертациясынан бастап, ол диполярлы теизмінің рационалдылығын орнату үшін көп аргумент стратегиясына сүйенді. Хартсхорн Құдайды толық кемелді деп қабылдайды. Алайда ол классикалық теизм, яғни яһудилік, христиандық немесе мұсылмандық, кемелділік туралы өз-өзіне қарама-қайшы түсінік ұстанып отырғанын айтады. Ол классикалық құдай ұғымының барлық мүмкіндіктерді іске асырылған деп есептеуі сәтсіздікке ұшырайтынын дәлелдейді. Хартсхорн Құдайдың бар екені қажетті және әлемдегі кез келген оқиғамен үйлесімді екенін айтты. Оның аргументінің жүйесінде Хартсхорн теологиядағы жамандық мәселесі мен Құдайдың құдіреттілігі туралы қалыптасқан дауды бұзуға тырысты. Хартсхорн үшін кемелділік дегеніміз – Құдайдың әрбір жаратылысқа қатысты әлеуметтік байланыстарында басым болуы мүмкін емес. Құдай әлемге деген білімі мен сезімі арқылы өсіп, өзгеріп, өзін басып өте алады. Хартсхорн өзгерген Құдайды мойындайды, бұл пандеизммен үйлесімді, бірақ ол бастапқыда деизм мен пандеизмді пан-эн-теизмге қарсы тастап, «пан-эн-теистік доктрина деизм мен пандеизмнің барлығын қамтиды, олардың кездейсоқ теріске шығаруларынан басқа» деп жазды. Хартсхорн адам жанының Құдайдан бөлек екенін мойындамады, бірақ адамның өмірінде туған барлық сұлулық Құдайдың шындығында мәңгілікке дейін болады деп түсіндірді. Бұл индуизмге немесе буддизмнің Шуньята (босдық) онтологиясына ұқсас, атап айтқанда, адамның жекелігі Құдаймен толық бірігуде жойылады, бірақ адамның Құдай ішіндегі өмірі мәңгілік. Хартсхорн бірнеше Юнитарий-Универсалист шіркеулерінде қызметке қатысты және Техас штатының Остин қаласындағы Бірінші Юнитарий-Универсалист шіркеуіне қосылды. Өмірінің соңында, тоқсаннан асса, Хартсхорн метафизиканы философияның ең маңызды аспектісі ретінде қарастырды: «қажетті шындықтарды іздеу, олар ғана емес, сонымен қатар олар жалған бола алмайтын шындықтар».
The intellectual movement with which Hartshorne is associated is generally referred to as process philosophy and the related area of process theology. The roots of process thinking in Western philosophy can be found in the Greek Heraclitus and in Eastern philosophy in Buddhism. Contemporary process philosophy arose in large measure from the work of Alfred North Whitehead, but with important contributions by William James, Charles Peirce, and Henri Bergson, while Hartshorne is identified as the seminal influence on process theology that emerged after World War Two. The key motifs of process philosophy are: empiricism, relationalism, process, and events. The motif of empiricism in process thought refers to the theme that experience is the realm for defining meaning and verifying any theory of reality. Unlike classical empiricism, process thought takes the category of feeling beyond just the human senses of perception. Experiences are not confined to sense perception or consciousness, and there are pre sensual, pre conscious experiences from which consciousness and perception derive. The motif of relationalism refers to both experiences and relationships. Humans experience things and also experience the relationship between things. The motif of process means that all time, history and change are in a dynamic evolutionary process. The final motif of events refers to all the units (organic and inorganic) of the world. While Hartshorne acknowledges the importance of Whitehead on his own ideas, many of the elements of his philosophy are evident in his dissertation, written in 1923, prior to his encounter with Whitehead. Moreover, Hartshorne was not always in agreement with Whitehead, especially on the nature of possibility. Whitehead construed the realm of possibilities in terms of what he called Eternal Objects. Hartshorne was never happy with this way of speaking and followed Peirce in thinking of the realm of possibility as a continuum which, by definition, has no least member and which can be "cut" in infinitely many ways. Definite qualities, for example, a particular shade of blue, emerge in the creative process. Another difference between Whitehead and Hartshorne is that the Englishman usually spoke of God as a single actual entity whereas Hartshorne thought it better to think of God as a personally ordered series of actual entities, each exhibiting the abstract character of divinity, as necessarily supreme in love, knowledge and power. In Hartshorne's process theology God and the world exist in a dynamic, changing relationship. God is a 'di polar' deity. By this Hartshorne meant that God has both abstract and concrete poles. The abstract pole refers to those elements within God that never vary, such as God's self identity, while the concrete pole refers to the organic growth in God's perfect knowledge of the world as the world itself develops and changes. Hartshorne did not accept the classical theistic claim of creatio ex nihilo (creation out of nothing), and instead held to creatio ex materia (creation out of pre existent material), although this is not an expression he used. One of the technical terms Hartshorne used is pan en theism, originally coined by Karl Christian Friedrich Krause in 1828. Panentheism (all is in God) must be differentiated from Classical pantheism (all is God). In Hartshorne's theology God is not identical with the world, but God is also not completely independent from the world. God has his self identity that transcends the universe, but the world is also contained within God. A rough analogy is the relationship between a mother and a fetus. The mother has her own identity and is different from the unborn, yet is intimately connected to the unborn. The unborn is within the womb and attached to the mother via the umbilical cord. Hartshorne reworked the ontological argument for God's existence as promulgated by Anselm of Canterbury. In Anselm's formula, "God is that than which no greater can be conceived." Anselm's argument used the concept of perfection. While Hartshorne believed that his reformulated ontological argument is sound, he never claimed that it was sufficient unto itself to establish the existence of God. Throughout his career, from the time of his dissertation, he relied upon a multiple argument strategy, commonly called a cumulative case, to establish the rationality of his di polar theism. Hartshorne accepts that, by definition, God is perfect. However, he maintains that classical theism, be it Jewish, Christian, or Muslim, has held to a self contradictory notion of perfection. He argues that the classical concept of a deity for which all potentialities are actualized fails. Hartshorne posited that God's existence is necessary and is compatible with any events in the world. In the economy of his argument Hartshorne has attempted to break a perceived stalemate in theology over the problem of evil and God's omnipotence. For Hartshorne, perfection means that God cannot be surpassed in his social relatedness to every creature. God is capable of surpassing himself by growing and changing in his knowledge and feeling for the world. Hartshorne acknowledged a God capable of change, as is consistent with pandeism, but early on he specifically rejected both deism and pandeism in favor of panentheism, writing that "panentheistic doctrine contains all of deism and pandeism except their arbitrary negations". Hartshorne did not believe in the immortality of human souls as identities separate from God, but explained that all the beauty created in a person's life will exist for ever in the reality of God. This can be understood in a way reminiscent of Hinduism, or perhaps Buddhism's Sunyata (emptiness) ontology namely that a person's identity is extinguished in one's ultimate union with God, but that a person's life within God is eternal. Hartshorne regularly attended services at several Unitarian Universalist churches, and joined the First Unitarian Universalist Church in Austin, Texas. By the end of his life, in his late nineties, Hartshorne viewed metaphysics as the most rewarding aspect of philosophy: "the search for necessary truths, truths that are not only true, but they couldn’t have been false.”
Сындар
Хартсорнның философиялық және теологиялық көзқарастары түрлі жақтан сынға ұшырады. Оң сын Хартсорнның өзгеріске, процеске және шығармашылыққа баса назар аударғаны, себептік заңдар мен детерминизм туралы тоқталған ойлауға қарсы тиімді түзету болғанын көрсетті. Бірнеше зерттеуші оның ұстанымы тұжырымдамалардың үйлесімді жиынтығын ұсынып, метафизикалық дәйектілікке қол жеткізеді деп санайды. Басқалары Хартсорнның табиғатты бағалауға берген мәнін атап өтеді (мұның дәлелі – оның құс бақылаумен шұғылдануы). Оның табиғат пен құдайлық-адамдық қатынастарға назар аударуы, ластану, ресурстардың азаюы және экология философиясы туралы теологиялық ойлар дамытуға серпін берді. Бұған қоса, Хартсорнның эстетика мен сұлулыққа баса назар аударғаны да себеп болды. Оның ойлау жүйесінде ғылым мен теология бір-біріне деректер ұсынып, белгілі бір интеграцияға қол жеткізеді. Хартсорн табиғи теологияны қолдау және Құдайды жеке, динамикалық болмыс ретінде түсіндіруде де маңызды рөл атқарды. Көптеген философтар Хартсорнның кемелділік идеясын рационалды түрде ұғынуға мүмкіндік бергенін қабылдайды, сондықтан оның онтологиялық аргументке қосқан үлесі қазіргі философиялық талқылау үшін құнды деп есептеледі. Хартсорн жаратылысты сүйетін Құдайдың азапты да көтере алатынын көрсетуге ерекше мән берді. Оның теологиялық ойлауында махаббаттың орталық рөлі зор, әсіресе Құдай, табиғат және барлық тірі жандарды түсіндіруде. Хартсорн буддизмге деген философиялық қызығушылығы үшін және басқаларды дінаралық ынтымақтастық пен диалогқа жаңа тәсілдерге шақыруы үшін де бағаланады. Лэнгдон Гилкей Хартсорнның адам ақылы туралы болжамдарына күмән келтірді. Гилкей Хартсорнның бүкіл ғаламның объективті немесе рационалды құрылымы бар деп санайтынын және адам ойының ғалам туралы нақты білімге ие бола алатынын болжағанын атап өтті. Хартсорн теологиясында ғаламда алғашқы оқиға жоқ, сондықтан ғалам шын мәнінде шексіз реалдық ретінде қарастырылады. Бұл кейбір зерттеушілерді Хартсорнның әр оқиғаның бұрынғы оқиғалармен ішінара анықталатынын атап өтуге, оның ойы шексіз регресс қателігіне ұшырауы мүмкін деген қорытындыға әкелді. Басқа сыншылар панентеизмнің жеткіліктілігіне күмән келтіреді. Хартсорн теологиясындағы негізгі мәселе – Құдайға ғибадат етуге лайық екендігі, себебі Құдайға толық болу үшін әлем қажет. Дәстүрлі теизм бойынша Құдай әлемді жаратпастан бұрын толық болмысқа ие болған. Басқалары оның Құдайдың кемелділігі туралы аргументінің қате екенін, өйткені ол өмір сүру қажеттілігін логикалық қажеттілікпен шатастырады деп санайды. Классикалық протестанттық және евангелистік ойлауда Хартсорнның теологиясы қатты сынға ұшырады. Осы теологиялық ағымдарда Хартсорнның Құдайдың табиғатын пантеистік тұрғыдан түсіндіруі Киелі кітаптың аянға және Үштік туралы классикалық сенімдерге қайшы келеді деп есептеледі. Ройс Гордон Грюенлер (1930 жылғы 10 қаңтарда туған), Рональд Нэш және Норман Гейслер сияқты сыншылар Хартсорнның Үштік туралы үш тұлғалық көзқарас ұсынбайтынын, ал оның Мәсіх туралы түсіндірмесі (Христология) эбиониттердің ертедегі ересіне ұқсас екенін айтады. Сондай-ақ, Хартсорнның теологиясы құтқарылуға арналған Құдайдың алдын ала білуін және алдын ала белгілеуін жоққа шығарады деп саналады. Хартсорнның Мәсіхтің кереметтерін және Киелі кітапта айтылған табиғаттан тыс оқиғаларды жоққа шығарғаны немесе бағасын төмендеткені де сынға ұшырады. Басқа сыншылар Хартсорнның Құдайдың қасиеттілігі туралы классикалық теологиялық түсініктерге аз көңіл бөлгенін және Құдайға деген құрмет оның жазбаларында жеткілікті дамымағанын айтады. Алан Уэйн Грагг (1932 жылғы 17 шілдеде туған) Хартсорнның адамзатты өте оптимистік тұрғыдан қарастыратындығын және оның адамзаттың бұзылуына, кінәсі мен күнәсіне баса назар аудармағанын сынға алады. Осы сын-пікірлерге байланысты Хартсорн эстетикаға артық мән береді және осыған сәйкес этика мен моральға әлсіз екені айтылады. Басқалар Хартсорнның өтініш білдіруші дұға мен адамның өмірден кейінгі өмірде аман қалуы туралы дәстүрлі христиандық көзқарастарды түсінбегенін көрсетеді.
Hartshorne's philosophical and theological views have received criticism from many different quarters. Positive criticism has underscored that Hartshorne's emphasis on change and process and creativity has acted as a great corrective to static thinking about causal laws and determinism. Several commentators affirm that his position offers metaphysical coherence by providing a coherent set of concepts. Others indicate that Hartshorne has quite properly placed a valuable emphasis on appreciating nature (even evidenced in Hartshorne's hobby for bird watching). His emphasis on nature and human divine relationships to the world has goaded reflective work on developing theologies about pollution, resource degradation and a philosophy of ecology. Allied to this has been Hartshorne's emphasis on aesthetics and beauty. In his system of thought science and theology achieve some integration as science and theology provide data for each other. Hartshorne has also been an important figure in upholding natural theology, and in offering an understanding of God as a personal, dynamic being. It is accepted by many philosophers that Hartshorne made the idea of perfection rationally conceivable, and so his contribution to the ontological argument is deemed to be valuable for modern philosophical discussion. It has been said that Hartshorne has placed an interesting emphasis on affirming that the God who loves the creation also endures suffering. In his theological thought the centrality of love is very strong, particularly in his interpretation of God, nature and all living creatures. Hartshorne is also appreciated for his philosophical interest in Buddhism, and in stimulating others in new approaches to inter religious co operation and dialogue. Langdon Gilkey questioned Hartshorne's assumptions about human reasoning experiences. Gilkey pointed out that Hartshorne assumes there is an objective or rational structure to the whole universe, and he then assumes that human thought can acquire accurate and adequate knowledge of the universe. In Hartshorne's theology there is no literal first event in the universe, and the universe is thus regarded as an actually infinite reality. This has led some to point out that as Hartshorne has emphasized that every event has been partly determined by previous events, his thought is susceptible to the fallacy of the infinite regress. Other critics question the adequacy of panentheism. The point of tension in Hartshorne's theology is whether God is really worthy of worship since God needs the world in order to be a complete being. Traditional theism posits that God is a complete being before the creation of the world. Others find that his argument about God's perfection is flawed by confusing existential necessity with logical necessity. In classical Protestant and Evangelical thought, Hartshorne's theology has received strong criticism. In these theological networks Hartshorne's panentheist reinterpretation of God's nature has been deemed to be incompatible with Biblical revelation and the classic creedal formulations of the Trinity. Critics such as Royce Gordon Gruenler (born January 10, 1930), Ronald Nash and Norman Geisler argue that Hartshorne does not offer a tripersonal view of the Trinity, and instead his interpretation of Christ (Christology) has some affinities with the early heresy of the Ebionites. It is also argued that Hartshorne's theology entails a denial of divine foreknowledge and predestination to salvation. Hartshorne is also criticized for his denial or devaluing of Christ's miracles and the supernatural events mentioned in the Bible. Other criticisms are that Hartshorne gives little attention to the classical theological concepts of God's holiness, and that the awe of God is an undeveloped element in his writings. Alan Wayne Gragg (born July 17, 1932) criticizes Hartshorne's highly optimistic view of humanity, and hence its lack of emphasis on human depravity, guilt and sin. Allied to these criticisms is the assertion that Hartshorne over emphasizes aesthetics and is correspondingly weak on ethics and morality. Others have indicated that Hartshorne failed to understand traditional Christian views about petitionary prayer and survival of the individual in the afterlife.
Жеке өмір
Хартсорн вегетариан болған.
Hartshorne was a vegetarian.
Өмірбаяндық және интеллектуалдық
Рэндалл Э. Оксиер және Марк Й. А. Дэвис, редакторлар. Хартшорн мен Брайтман Құдай, процесс және тұлғалар туралы: 1922–1945 жылдардағы хат алмасу (Нэшвилл: Вандербильт университетінің баспасы, 2001). Джон Б. Кобб және Франклин И. Гэмвелл, редакторлар. Барлық және шындық: Чарльз Хартшорнмен әңгімелер (Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1984), онлайн нұсқасы. Уильям Л. Риз және Юджин Фримен, редакторлар. Процесс және құдайлық: Хартшорнға арналған естелік жинақ (La Salle: Open Court, 1964).
Randall E. Auxier and Mark Y. A. Davies, eds. Hartshorne and Brightman on God, Process, and Persons: The Correspondence 1922 1945 (Nashville: Vanderbilt University Press, 2001). John B. Cobb and Franklin I. Gamwell, eds. Existence and Actuality: Conversations with Charles Hartshorne (Chicago: University of Chicago Press, 1984), , online edition
William L. Reese and Eugene Freeman, eds. Process and Divinity: The Hartshorne Festschrift (La Salle: Open Court, 1964).
Саналы бағалау
Грегори А. Бойд, Троица және процесс: Хартшорнның диполярлық теизмін Троицалық метафизикаға қарай сыни бағалау және қайта құру (Нью-Йорк: П. Ланг, 1992). Роберт Дж. Коннелли, Уайтхед пен Хартшорн: Негізгі метафизикалық мәселелер (Вашингтон: Америка университетінің баспасы, 1981). Дэниел А. Домбровски, Хартшорн және жануарлар құқықтарының метафизикасы (Албани: Нью-Йорк штаты университетінің баспасы, 1988). Дэниел А. Домбровски, Аналитикалық теизм, Хартшорн және Құдай тұжырымы (Албани: Нью-Йорк штаты университетінің баспасы, 1996). Лэнгдон Гилки, "Тұрнаның атын атау" (Индианаполис: Боббс Меррилл, 1969). Алан Грагг, Чарльз Хартшорн (Вако: Word Publishing, 1973). Ройс Г. Грюенлер, "Шексіз Құдай: Киелі кітаптағы сенім және процесс теизмінің қиындықтары" (Гранд-Рапидс: Baker, 1983). Колин Гунтон, Болу және болу: Чарльз Хартшорн мен Карл Барттағы Құдай туралы ілім (Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1978). Льюис Эдвин Хан, ред. Чарльз Хартшорнның философиясы (Ла-Салль: Open Court, 1991). Бернард М. Лумер, "Процесс теологиясы: бастауы, күшті жақтары, кемшіліктері", Процесс зерттеулері, 16 (қыс 1987), 245–254 бб. Рональд Х. Нэш, ред. Процесс теологиясы (Гранд-Рапидс: Baker, 1987). Дуглас Пратт, Қарым-қатынастағы Құдай: Хартшорн және Маккуарри Құдай туралы (Ланхам: Америка университетінің баспасы, 2002). Эдгар А. Таун, Теизмнің екі түрі: Пол Тиллих пен Чарльз Хартшорнның ойларындағы Құдай туралы білім (Нью-Йорк: П. Ланг, 1997). Мишель Вебер және Уилл Десмонд (ред.). Уайтхед процессі туралы нұсқаулық, Франкфурт / Ланкастер, Ontos Verlag, Процесс туралы X1 & X2, 2008.
Gregory A. Boyd, Trinity and Process: A Critical Evaluation and Reconstruction of Hartshorne's di polar theism towards a Trinitarian Metaphysic (New York: P. Lang, 1992). Robert J. Connelly, Whitehead vs. Hartshorne: Basic Metaphysical Issues (Washington: University Press of America, 1981). Daniel A. Dombrowski, Hartshorne and the Metaphysics of Animal Rights (Albany: State University of New York Press, 1988). Daniel A. Dombrowski, Analytic Theism, Hartshorne, and the Concept of God (Albany: State University of New York Press, 1996). Langdon Gilkey, Naming the Whirlwind (Indianapolis:Bobbs Merrill, 1969). Alan Gragg, Charles Hartshorne (Waco: Word Publishing, 1973). Royce G. Gruenler, The Inexhaustible God: Biblical Faith and the Challenge of Process Theism (Grand rapids: Baker, 1983). Colin Gunton, Becoming and Being: The Doctrine of God in Charles Hartshorne and Karl Barth (Oxford: Oxford University Press, 1978). Lewis Edwin Hahn, ed. The Philosophy of Charles Hartshorne (La Salle: Open Court, 1991). Bernard M. Loomer, "Process Theology: Origins, Strengths, Weaknesses," Process Studies, 16 (Winter 1987), pp. 245–254. Ronald H. Nash, ed. Process Theology (Grand Rapids: Baker, 1987). Douglas Pratt, Relational Deity: Hartshorne and Macquarrie on God (Lanham: University Press of America, 2002). Edgar A. Towne, Two Types of Theism: Knowledge of God in the thought of Paul Tillich and Charles Hartshorne (New York: P. Lang, 1997). Michel Weber and Will Desmond (eds.). Handbook of Whiteheadian Process Thought, Frankfurt / Lancaster, Ontos Verlag, Process Thought X1 & X2, 2008.