Кіріспе

Ежелгі индуистік дана Вишвамитра (Вишвамитра) – ежелгі Үндістанның ең құрметті ришилерінің бірі. Вишвамитра жеті Брахмаршидің бірі. Хинду дәстүріне сәйкес, ол Ригведаның 3-мандаласының көп бөлігін, соның ішінде Гайатри Мантрасын (3.62.10) жазған делінеді. Пураналарда ежелден бері бар болғаны 24 риши ғана оның толық мағынасын түсінгендіктен, Гайатри Мантрасының күшінің бәрін қолданғандығы айтылады. Вишвамитра – бірінші, ал Яджнавалкья – соңғы. Өзінің патшалығы мен патшалық мәртебесінен бас тартқанға дейін Брахмарши Вишвамитра патша болған, сондықтан ол Раджарши, яғни "патшалық дана" атағын сақтап қалды.

Мәтіндік фон

Тарихи тұрғыдан алғанда, Вишвамитра Гатина Ригведаның 3-ші мандаласының бас авторы болған ригведалық риши болды. Вишвамитраны Жамадагни Бхаргава үйреткен. Ол Васиштханың орнына келгенге дейін Бхарата тайпасының патшасы Судастың пурохиты болды. Ол Бхараталарға Випаша және Штудри өзендерін (қазіргі Беас және Сатледж) кесіп өтуге көмектесті. Кейінгі индуистік мәтіндерде Вишвамитра мен Васиштханың ұзаққа созылған қақтығысы бар, ал ғалымдар олардың тарихи түрде Бхарата пурохита лауазымы үшін күрескенін айтады. Алайда, бұл көзқарас ішкі дәлелдердің жетіспеуі және кейінгі көзқарастардың Ригведаға проекциясы себепті сынға ұшырады. Вишвамитраның өміріне қатысты көптеген оқиғалар Вальмики Рамаянасында баяндалған. Вишвамитра – ежелгі Үндістанның патшасы, сондай-ақ Каушика (Кушаның ұрпағы) деп аталған және Амавасу әулетіне жататын. Вишвамитра бастапқыда Каньякубжаның (қазіргі Каннаудж) патшасы болды. Ол батыл жауынгер және ұлы патша Кушаның шөбересі еді. Вальмики Рамаянасы, Бала Канданың 51-тарауы Вишвамитраның оқиғасымен басталады: Куша (Раманың ұлы Кушамен шатастырмау керек) есімді патша болды, ол Брахманың ойдан туған ұлы (манаспұты) еді, ал Кушаның ұлы – күшті және әділ Кушнабха болды. Гаадхи есімімен танымал болған адам Кушнабханың ұлы, ал Гаадхидің ұлы – ұлы сәулелі қасиетті Вишвамитра. Вишвамитра жерді биледі және осы ұлы патша мыңдаған жылдар бойы патшалық құрды. Вишну Пурана және Харивамша Махабхаратаның 27-тарауы (Амавасу әулеті) Вишвамитраның тууы туралы айтады. Вишну Пуранаға сәйкес, Кушнабха Прукутса әулетінен келген қызға үйленді (кейін Ыкшваку патшасы Трасадасудың Шатмаршана ұрпағы деп аталды) және Гаадхи есімді ұлы болды, оның Сатьявати есімді қызы болды (Махабхаратаның Сатьяватимен шатастырмау керек).

Туу

Сатьявати Бхригу әулетінің ең көрнекті өкілі болған Ручика атты қарт кісіге үйленді. Ручика браминнің қасиеттерін мұра еткен ұл тіледі, сондықтан ол осы мақсатқа жету үшін дайындаған құрбандық (шару) затты Сатьяватиге берді. Ол Сатьяватидің анасына да бір шару сыйлады, оның өтініші бойынша ол кшатрий мінезі бар ұлды болайын деп еді. Бірақ Сатьяватидің анасы жекелей Сатьяватидан олардың шаруларын ауыстыруды өтінді. Нәтижесінде Сатьяватидің анасы брамин қасиеттері бар кшатрий – Вишвамитраны дүниеге келтірді, ал Сатьявати Парашураманың әкесі – жауынгерлік қасиеттері бар брамин Жамадагниді дүниеге келтірді.

Васиштамен қақтығыстар

Махариши Васиштаның құдайдан келген "Камадхену" сиыры болған. Бір күні Каушика патша (Вишвамитра) сол сиырды көріп, оны өзіне қалаған. Ол Васиштадан сиырды беруді сұрады, бірақ Васишта оның Деваларға тиесілі екенін айтып, бас тартты. Каушика патша мақтандығынан ашуланып, бар күшімен Васиштаға шабуыл жасады. Бірақ, Васиштаның аскетизмі мен Сурабхи/Камаденудың жасаған әскерлерінің күшімен жеңіліске ұшырады және Вамадева оны құтқарып алды. Ол Вамадевадан Васиштаның қалай жеңіп шыққанын сұрады. Вамадева оған бұл Васиштаның аскетизмі арқасында "Брахмариши" дәрежесіне ие болғандықтан болғанын айтты. Сонда Каушика Васишта сияқты "Брахмариши" болуды қалады. Вамадеваның басшылығымен Каушика патша ақырында Вишвамитраға айналды. Бірде Вишвамитра патша Харишчандраны кедей болуға қарғады. Васишта оған көмектесу үшін өзі құсқа айналып, оның қасына ерді. Мұндай даналар арасындағы зорлық-зомбылыққа толы оқиғалар көп болды, кейде жаратушы құдай Брахма да араласып, олардың арасын келістіруге тура келді.

Балама нұсқасы

Васишта өзінің ұлы мистикалық және рухани күштерін қолданып, Ом дыбысын айту арқылы Вишвамитраның бүкіл әскерін жояды. Вишвамитра содан кейін Шиваны разы ету үшін бірнеше жыл бойы тапасья жасайды, ол оған рухани қару-жарақтың білімін сыйлайды. Ол қайтадан Васиштаның ашрамына келіп, Васишта мен оның отырған жерін жою үшін түрлі күшті қаруларды қолданады. Ол Васиштаның мың ұлын өлтіруге жетеді, бірақ Васиштаның өзін өлтіре алмайды. Ашуға ішкен Васишта Брахманың күшімен күштелген брахмадандасын – ағаш таяғын шығарады. Ол Вишвамитраның ең күшті қаруын – брамастраны жұтып қояды. Васишта содан кейін Вишвамитраға шабуыл жасауға тырысады, бірақ оның ашуын Девалар басады. Вишвамитра ұятқа қалады, ал Васишта оның ашрамын қалпына келтіреді.

Брахмаришиге көтерілу

Рамбханы қарғығаннан кейін Вишвамитра Хималайдың ең биік тауына барып, 1000 жылдан астам уақыт бойы одан да қатаң тапасья жасайды. Ол тамақтануды тоқтатып, тыныс алуын ең төменгі деңгейге дейін азайтады. Индра оны тағы да сынап көреді, кедей брахман түрінде келіп, азық-түлік сұрайды, дәл сол кезде Каушика көп жылдық оразасын күріш жеу арқылы аяқтауға дайын еді. Каушика бірден тамағын Индраға сыйға беріп, медитациясын жалғастырады. Каушика сондай-ақ өз құмарлықтарын толық бақылайды, Индраның сынақтары мен сүйкімді әрекеттеріне ықпалдануға жол бермейді. Мыңжылдық сапардың соңғы сатысында Каушиканың йогалық күші өте зор деңгейге жетеді. Осы сәтте Брахма, Индра бастаған құдайлардың басшысы ретінде, Каушиканы Брахмариши деп жариялайды және оны шексіз мейірімділігі үшін Вишвамитра, яғни "Баршаның досы" деп атайды. Содан кейін ол Вашиштамен кездесуге барады. Дәстүр бойынша, егер данаға тең немесе одан жоғары тұрған адам сәлем берсе, дана да оған жауап қайтарады. Егер дананы төмен тұрған адам қарсы алса, ол тек батасын береді. Бастапқыда Вишвамитра, өзінің жаңа Брахмариши екендігімен мақтанып, Вашиштаға сәлем бергенде, Вашишта оған тек батасын берді. Бірден Вишвамитраның жүрегінен барлық мақтаныш пен құштарлық кетіп, ол таза және айқын Брахмаришиге айналды. Вишвамитра кері қайтып келе жатқанда, Вашишта оның ішкі өзгергенін сезіп, Вишвамитраға сәлем береді. Вишвамитраны Вашишта құшақтап алады, осылай олардың арадағы араздығы бірден аяқталады.

Трисанку

Вишвамитраның тағы бір танымал оқиғасы – ол өзінің Трисанку Сварга деп аталатын Сварга немесе көктің өзінің нұсқасын жасауы. Бірде Трисанку патша өзінің гуруы Вашиштадан оны өз денесімен көкке жіберуін сұрағанда, гуру дененің көкке көтеріле алмайтынын жауап берді. Содан кейін Трисанку патша Вашиштаның жүз ұлынан оны көкке жіберуді өтінді. Ұлдары, әкесі бас тартқаннан кейін Трисанку оларға келмейді деп ойлап, ашуланып, Трисанкуды Чандала деп қарғады. Трисанку күлмен жабынған денесі, қара киім және темір әшекейлері бар адамға айналды. Оның халқы оны танымай, патшалықтан қуды. Шетке қуылғаннан кейін Трисанку ақсақал Вишвамитраға кездесті, ол оған көмектесуге келісті. Вишвамитра үлкен құрбандық пен Деваларды ынаят ету үшін рәсім ұйымдастырды, олардан Трисанкуды көкке қабылдауларын өтінді. Бірде-бір Дева жауап бермеді. Ашуланған Вишвамитра өзінің йогалық күштерін пайдаланып, Трисанкуға көкке көтерілуді бұйырды. Ғажайып түрде Трисанку аспанға көтеріліп, көкке жетті, бірақ Индра оны қайтадан төмен түсірді. Бұл оқиғадан одан да ашуланған Вишвамитра Трисанку үшін тағы бір ғаламды (ішінде тағы бір Брахмамен) құруға кірісті. Ол ғаламды толықтай аяқтағанда Брихаспати оны тоқтатуға бұйырды. Дегенмен, Трисанку өзі үшін жасалған Трисанку Сварга арқылы толыққанды өте алмады. Ол аспанда кері бұрылып тұрып қалды және қазірде Крукс деп белгілі шоқжұлдызға айналды. Жаңа ғаламды құру процесінде Вишвамитра өзінің аскетизмінен жинаған барлық тапасын жұмсады. Сондықтан Трисанку оқиғасынан кейін Вишвамитраға Брахмарши мәртебесіне ие болу және Вашиштаға теңесу үшін дұғаларын қайта бастауға тура келді.

Харишчандра / Амбаришаның құрбандығы

Қайырымдылық іздеп жүргенде, Каушика Варунаны қуанту үшін ата-анасы сатқан Шунашепа есімді балаға Харишчандра / Амбаришаның ягнясында құрбандыққа шалудан көмектеседі. Патшаның ұлы Рохит Варунаға берген уәдесі бойынша өзі құрбандыққа шалынуды қаламайды, сондықтан жас Сунашепа таңдалады. Өмірінен айырылып, үрейленген Сунашепа терең ойға батқан Каушиканың аяқтарына жығылып, одан көмек сұрайды. Каушика Сунашепаға құпия мантраларды үйретеді. Бала осы мантраларды орындайды, Митра мен Варунаның батасын алады және Амбаришаның рәсімі аяқталады. Оқиғаның басқа нұсқасында Сунашепа – Вишвамитраның жоғалған ұлы. Вишвамитра Бхарата патшасы болғанда, оның аты Вишварат еді. Ол Шамбар патшасының жауларымен бірге тұтқынға алынған. Сол жерде Шамбардың қызы Угра Вишваратқа ғашық болады. Угра ханзада Вишваратты өзіне үйленуге көндіреді. Вишвараттың ізгі мінезін көрген Шамбар да осы одаққа келіседі. Одан көп ұзамай Бхараталар Шамбарға қарсы шайқаста жеңіске жетеді. Ханзадасы Вишваратты тірі тапқанда қуанышқа бөленеді, бірақ олар Уграны болашақ патшайым ретінде қабылдай алмайды, себебі ол Асура тегінен. Уграны Сураға айналдыру үшін Вишварат Гаятри мантрасын жасайды, бірақ халық оны қабылдаудан бас тартады. Біраз уақыттан соң ол ұл туады, бірақ ашулы халықтан ұлын қорғау үшін ең ұлы әйел дана Лопамудра баланы жасырын жерге жібереді. Лопамудра мен Вишвараттың қайғысына орай, халық Уграны өлтіреді. Бірақ Вишвараттың білмеуімен ұлы аман қалады. Бұл бала өсіп, жас болып, Амбаришаның (немесе Харишчандра патшаның) ягнясында өзін құрбан етуге келеді.

Раманың ұстазы

Индуизм эпосы Рамаянада Вишвамитра Рама мен оның інісі Лакшмананың ұстазы болып табылады. Рама – Айодхьяның ханзадасы және Вишну құдайының жетінші аватары саналады. Вишвамитра оларға Девастралар, яғни аспандық қарулар [бала және ати бала] туралы білім береді, оларды жоғары дінге баулиды және Тадака, Марича және Субаху сияқты күшті демонды өлтіруге жетектейді. Сондай-ақ, ол оларды Раманың әйелі болған Сита ханшайымының Сваямвара рәсіміне алып барады.

Шығармалары

Вишвамитра "Гаятри мантрасын" жазған деп есептеледі. Бұл Ригведаның (Мандала 3.62.10) суктасынан алынған өлең. Гаятри – бұл өлеңнің құрастырылған Ведалық өлшемінің атауы. Гаятри мантрасы Веда әдебиетінде кеңінен қайталанады және сілтеме жасалады, сондай-ақ Манусмрити ("Савитри (Гаятри) мантрасынан артық ештеңе жоқ", Ману II, 83), Харивамса және Бхагавад-гита сияқты бірнеше танымал классикалық индуист мәтіндерінде мақталады. Мантра индуизмдегі жас ерлерге арналған упанаяна рәсімінің маңызды бөлігі болып табылады және көптен бері движа ерлер оны күнделікті амалдарының бір бөлігі ретінде оқып келеді. Қазіргі индуисттік реформалық қозғалыстар мантраны әйелдерге және барлық касталарға таратып, оны оқу кеңінен таралды.

Графикалық роман

1975 жылы жарық көрген "Амар Читрa Катха" сериясының 599-шы нөмірі "Вишвамитра" аталымымен, комикс түрінде Вишвамитраның оқиғасын баяндайды.