Азиялық ашық мүңкілді қарғақұс

Кіріспе

Құс түрі. Азиялық ашыққұлақ жебе (Anastomus oscitans) – лелектер тұқымдасы Ciconiidae-ге жататын ірі су құсы. Бұл ерекше лелек негізінен Үндістан және Оңтүстік-Шығыс Азияда таралған. Оның реңі сұр немесе ақ, қанаттары мен құйрығы жылтыр қара, ал ересектердің жоғарғы мандибулі мен иісті мандибулі арасында кеңістік болады. Жас құстар мұндай кеңістіксіз туылады, бұл олардың негізгі азығы – ұлуларды ұстауға бейімделу деп саналады. Олар өз ареалдарында тұрақты мекендейді, бірақ ауа райы мен тамаққа қолжетімділікке байланысты ұзақ қашықтыққа көшіп жүреді.

Таксономия

Азиялық ашық тұмсық 1780 жылы француз ғалымы Жорж Луи Леклерк, Буффон графы, өзінің "Құстардың табиғи тарихы" еңбегінде, Үндістанның Пондичери қаласынан әкелінген мысалдан сипаттаған. Құстың суреті Франсуа Николас Мартинет салған, қолмен боялған пластинкада да бейнеленген, бұл пластинка Эдме Луи Даубентонның қадағалауымен Буффонның мәтініне қосымша жасалған. Пластинканың қолтаңбасында да, Буффонның сипаттамасында да ғылыми атау болмаған, бірақ 1783 жылы голланд натуралисі Питер Боддарт өзінің "Жарықтандырылған суреттер каталогында" Ardea oscitans есімді екі атаулы номенклатураны ұсынған. Азиялық ашық тұмсық қазірде француз натуралисі Пьер Боннатеррдің 1791 жылы құрған Anastomus туысына жатқызылған. Anastomus туысы атауы ежегі грек тіліндегі αναστομοω (anastomoō) сөзінен шыққан, ол "ауызбен жабдықтау" немесе "аузы кең ашық" деген мағынаны білдіреді. Ал oscitans сөзі латын тілінде "қарысу" дегенді білдіреді.

Сипаттама

Азиялық ашық тұмсықты лелек көбінесе сұр (көбеймейтін маусымда) немесе ақ (көбейтін маусымда) болады, жылтыр қара қанаттары мен құйрығы жасыл немесе күлгін түспен жылтырайды. Атауы ересек құстардың иілісқан төменгі және қабақталған жоғарғы тұмсы арасындағы ерекше саңылаудан шыққан. Жастарда бұл саңылау болмайды. Тұмсықтың кесу жиектерінде бұршақ тәрізді ұсақ құрылым бар, ол бұлжырақтылардың қабықтарын жақсырақ ұстауға көмектеседі деп саналады. Құйрығы он екі қауырсыннан тұрады, ал май безінде шошақ бар. Денесі қара, ал тұмсығы сұр түсті. Алыстан қарағанда, ол ақ немесе шығыс лелегіне ұқсауы мүмкін. Қысқа аяқтары қызғылт сұр, көбею алдында қызыл түске енеді. Көбеймейтін құстардың қанаттары мен арқасы ақ емес, түтінді сұр болады. Жастар қоңыр сұр түсті және қоңыр денесі бар. Басқа лелектер сияқты, Азиялық ашық тұмсықты лелек кең қанатты, жел қанатымен ұшатын құс, ол ыстық ауа ағындары арасында жылдам ұшу үшін пайдаланады. Олар көбінесе топтап кездеседі, бірақ жалғыз құстар да жиі кездеседі. Барлық лелектер сияқты, ол мойнын созып ұшады. Лелектерге қарағанда салыстырмалы түрде кішкентай, биіктігі 68 см (ұзындығы 81 см).

Тіршілік ету ортасы және таралуы

Қалыпты азық іздеу орталары ішкі ылғалды жерлер болып табылады және олар өзен жағалауларында және тасқын алаптарында сирек кездеседі. Егістік алқаптарында құстар егістік далаларында, суару каналдарында және маусымдық батпақтарда азықтанады. Құстар мекендеу жағдайларына байланысты кең аумаққа көше алады. Жас құстар ұшып кеткеннен кейін де кеңінен таралады. Үндістандағы Бхаратпурде сақиналанған құстардың 800 км шығысқа, ал Таиландта сақиналанған құстардың 1500 км батысқа, Бангладештен табылуы тіркелді. Тамыз және қыркүйек айларындағы бұлтты түндерде Үндістанның оңтүстік-шығыс жағалауындағы шамдар (маяктар) құстарды жиі жаңылыстырады. Соңғы кезде олар Қытайдың оңтүстік-батысына дейін тарады. Үндістанның Керала штатының Малаппурам ауданындағы Тирунавайя лотос көлі ылғалды жерінде олар көбінесе қыркүйек-ақпан айларында көріледі.

Азиялық ашық мүңкілдер бұршақ жауып тұрғанда өлуге бейім болып көрінеді. Қытайдың оңтүгіндегі Шишуанбаннада бұршақ жауынан кейін 45 азиялық ашық мүңкілдің өлігі табылды, бірақ басқа құс түрлерінің өліктері көрінбеді.

Тамақ және жем-шөп жинау

Күннің жылы кезінде азиялық ашық мүңкілер термоағындармен көтеріліп, тамақтанатын жерлеріне күрт төмен түседі. Топтар жақын маңайда, көлгі суларда немесе батпақты жерлерде бірге азық іздейді, олар баяу және тұрақты қадаммен жүреді. Азиялық ашық мүңкі негізінен ірі ұлулармен, әсіресе Pila түрлерімен қоректенеді, және бұлжыраны қабығынан бөлу үшін мүңкісінің ұшын пайдаланады. Мүңкісінің төменгі жағының ұшы көбінесе оңға бұрылады. Бұл ұш бұлжыраның тесігіне енгізіліп, денесі мүңкісі су астында болғанда шығарылады. Джердонның айтуынша, олар көзін байласа да бұлжыраларды ұстай алады. Нақты әрекетті көру қиын болғандықтан, қолданылған әдіс туралы көптеген болжамдар жасалды. Сэр Джулиан Хаксли үлгілер мен әдебиеттердегі мәліметтерді зерттеп, мүңкінің аралығын жаңғаққақ сияқты пайдаланған деген қорытындыға келді. Ол мүңкінің қабырғасының кедір-бүдыр болуын осындай әрекеттерден туған тозудың салдары деп есептеді. Кейінгі зерттеулер бұл идеяны жоққа шығарды және мүңкінің кедір-бүдыр жиегінің қатты және сырғанақ қабықтарды ұстауға көмектесетін бейімделу екені ұсынылды. Олар жем іздеу кезінде мүңкінің ұштарын сәл ажыратып, басын және мойнын жартылай суға батырып, көлгі суларда жылдам тік соққылар жасап, азық іздейді. Мүңкінің аралығы бұлжыра қабықтарын ұстау үшін пайдаланбайды және жасқа келгенде ғана қалыптасады. Жасы кішкентай мүңкілер аралықсыз болса да бұлжыралардан азықтана алады. Бұл аралық ұштардың күшін арттыруға мүмкіндік береді деп ұсынылған. Кішкентай бұлжыралар көбінесе тірідей жұтылады немесе ұнтақталады. Тайландтағы бір жерде азиялық ашық мүңкілер Pomacea canaliculata түрлерінің еркек жыныс бездерін және әйелдердің альбумин бездерін тастап кеткен. Олар сонымен қатар су жыландарымен, бақалармен және ірі жәндіктермен қоректенеді. Әртүрлі тіршілік орталары бар ауыл шаруашылығы ландшафттарында азық іздегенде, азиялық ашық мүңкілер көбінесе табиғи батпақтар мен көлдерді (әсіресе муссон және қыс мезгілінде) және суару каналдарын (әсіресе жазда) азық іздеу ортасы ретінде пайдаланады. Непалдың жазық жерлеріндегі ауыл шаруашылығы жерлерінде табылған 13 колонияның орташа мөлшері 52 құстан тұрды, ол 5 ұядан 130 ұяға дейін ауытқып келді. Діни сенімдер Фикус сияқты маңызды ағаштарды сақтап қалды, ал агроорман шаруашылығы ең жақсы түрлерді, Бомбакс цеибаны сақтап, азиялық ашық мүңкілер Непалдың жазық жерлерінде колонияларын орналастыруды ұнатады. Адам тұрағына жақын орналасқан колониялардың сәттілігі төмен болды, ал көбейту маусымының соңында (көктемдік суару азайғанда және егін пісіп жетілгенде) құрылған колониялардың сәттілігі де төмен болды. Непалдың жазық жерлеріндегі ауыл шаруашылығы ландшафттарындағы ағаштарда орналасқан колониялардан ұшып кеткен балапандардың саны Шығыс Үндістандағы қорғалған мангр қорығында байқалған санға ұқсас болды, бұл ауыл шаруашылығы аймақтары азиялық ашық мүңкілер сияқты үлкен су құстарына әрқашан зиян келтірмейді дегенді көрсетеді. Тамақ табуға кеткен уақыт колониялар маңындағы сулы жерлердің орналасуына және көбейту маусымының дамуына ең көп тәуелді болды. Ересектер маусымның басында күріш егістігі ең көп суға батқан кезде тамақпен оралуға ең аз уақыт жұмсады, ал күріш піскенде және егістіктер құрғағанда уақыт ұзарды. Басқа лелектер сияқты, олар да жыныстық қатынас кезінде еркек мүңкісін әйел мүңкісіне тигізіп, шырылдаған дыбыс шығарғанда ғана дауыстайды. Олар ұяға келген серігін қарсы алу кезінде мүңкісін жоғары-төмен қозғалта отырып, төменгі үн шығарады. Еркектер кейде көп әйелдік қарым-қатынасқа түседі, әдетте екі әйел бір ұяға жұмыртқа салады.

During the warmer part of the day, Asian openbills soar on thermals and have a habit of descending rapidly into their feeding areas. Groups may forage together in close proximity in shallow water or marshy ground on which they may walk with a slow and steady gait. The Asian openbill feeds mainly on large molluscs, especially Pila species, and they separate the shell from the body of the snail using the tip of the beak. The tip of the lower mandible of the beak is often twisted to the right. This tip is inserted into the opening of the snail and the body is extracted with the bill still under water. Jerdon noted that they were able to capture snails even when blindfolded. The exact action being difficult to see, led to considerable speculation on the method used. Sir Julian Huxley examined the evidence from specimens and literature and came to the conclusion that the bill gap was used like a nutcracker. He held the rough edges of the bill as being the result of wear and tear from such actions. Subsequent studies have dismissed this idea and the rough edge of the bill has been suggested as being an adaptation to help handle hard and slippery shells. They forage for prey by holding their bill tips slightly apart and make rapid vertical jabs in shallow water often with the head and neck partially submerged. The gap in the bill is not used for handling snail shells and forms only with age. Young birds that lack a gap are still able to forage on snails. It has been suggested that the gap allows the tips to strike at a greater angle to increases the force that the tips can apply on snail shells. Smaller snails are often swallowed whole or crushed. At one location in Thailand, Asian Openbills discarded the male’s testes and female’s albumen glands of Pomacea canaliculata. They also feed on water snakes, frogs and large insects. When foraging on agricultural landscapes with a variety of habitats, Asian openbills preferentially use natural marshes and lakes (especially in the monsoon and winter), and irrigation canals (especially in the summer) as foraging habitat. In lowland Nepal, 13 colonies found in an agricultural landscape had an average colony size of 52, ranging from 5 nests to 130 nests. Religious beliefs have secured important trees such as Ficus species, and agro forestry has secured the most preferred species, Bombax ceiba, that Asian openbills prefer to locate colonies in lowland Nepal. Colonies closer to human habitation had lower success, and colonies initiated later during the breeding season (when flooding of the rice fields had reduced to allow ripening of the crop) had lower success. Number of chicks that fledged from colonies located on trees in agricultural landscapes in lowland Nepal were similar to that observed in a protected, mangrove reserve in eastern India suggesting that agricultural areas are not always detrimental to large waterbirds such as Asian openbills. The time taken to find food was most impacted by the location of wetlands around colonies, and the progression of the breeding season. Adults look the least time to return with food earlier in the season when the dominant rice crop was most flooded, and time increased as the rice ripened along with the drying out of the fields. Like other storks, they are silent except for clattering produced by the striking of the male's bill against that of the female during copulation. They also produce low honking notes accompanied by up and down movements of the bill when greeting a partner arriving at the nest. Males may sometimes form polygynous associations, typically with two females which may lay their eggs in the same nest.

Басқа организмдермен қарым-қатынасы

Ұядағы жас құстарды кейде императорлық, далалық және үлкен дақты бүркіттер жейді. Chaunocephalus ferox – ішек паразиті, ол Тайландтағы жабайы популяциялардың шамамен 80%-ында кездесетін трематод құрты, ал Таиландтағы азиялық ашық мүңкілдерінен тағы бір түр – Echinoparyphium oscitansi сипатталған. Сонымен қатар, Thapariella anastomusa, T. oesophagiala және T. udaipurensis сияқты басқа гельминт паразиттері де лелектердің өңешінде сипатталған. Үй құстарында жиі кездесетін Argas (Persicargas) robertsi кенесі азиялық ашық мүңкілдердің ұяларынан табылған. Колониялық Үндістанда спортшылар ашық мүңкілді еті үшін атып, оны "сиыр еті құсы" деп атаған (осы ат жүнді мойынды лелекке де қолданылған).