Кіріспе

Шығыс православиесі мен Шығыс католицизміндегі ғұрып Византиялық ғұрып, грек ғұрыптары немесе Константинополь ғұрыптары деп те аталады, бұл Константинопольдің Шығыс христиан шіркеуінде дамыған мәдени, құлшылық және каноникалық тәжірибелердің кең ауқымымен байланысты литургиялық ғұрып. Каноникалық сағаттар ұзақ және күрделі, шамамен сегіз сағатқа созылады (Ұлы ораза кезінде одан да ұзақ), бірақ үлкен монастырьдардан тыс жерлерде қысқартылады. Иконалармен жабылған иконостас, құрбандық дастарқанының айналасын ғибадатханадан бөліп тұрады. Крест жасау белгісі, иілумен бірге, өте жиі орындалады, мысалы, құдайлық литургия кезінде жүзден астам рет, сондай-ақ иконаларға құрметпен қарау, қауымның шіркеу ішінде еркін қозғалуы және бір-бірімен әрекеттесуі, литургиялық ән салудың ерекше дәстүрлері бар. Кейбір дәстүрлі амалдар қазіргі уақытта түрлі шіркеулерде және диаспорада қолданыстан шығып барады, мысалы, адалдардың қызмет кезінде тұрып, жиі иіліп, сәжде жасауы, дін қызметкерлерінің, дьякондардың және монахтардың күнделікті өмірде де әрқашан ряса мен басқа да діни киім киюі (монахтар тіпті ряса киіп ұйықтайды), сондай-ақ шаштары мен сақалдарын қырқу немесе жонудан тартынуы. Күнделікті оқылатын көптеген псалмдардан басқа, бүкіл псалмдер апта сайын оқылады, ал Ұлы ораза кезінде аптасына екі рет оқылады, сондай-ақ басқа да киелі жазбалар күнделікті оқылады; көптеген әнұрандардың ішіне де киелі жазбалардан үзінділер мен сілтемелер енгізілген. Көптеген ораза күндері ет пен сүт тағамдарынан, сондай-ақ балықтан, шараптан және тамақ дайындауда май қолданудан аулақ болу талап етіледі. Төрт ораза маусымы белгіленген: Ұлы ораза, Рождество оразасы, Апостолдар оразасы және Тағасыр оразасы. Сонымен қатар, жыл бойы көптеген сәрсенбі және жұма күндері, ал монастырьларда дүйсенбі күндері де ораза ұсталады.

Тарих

Қазіргі түрінде бұл рәсім – 8-9 ғасырлардағы иконақорлықтан кейін дамыған ұзақ мәдени синтездің нәтижесі. Онда монастырлар мен олардың Киелі Жермен мәдени байланыстары шешуші рөл атқарды. 9-14 ғасырларда Палестиналық ырымның ықпалы басым болды, ал бұл рәсім бұрынғы салтанатты рәсімнің – ғалымдар Константинополь соборы деп атаған, «асматики аколоутия» («әндермен атқарылатын қызметтер») деп аталатын және Иерусалимнің Палестиналық ырымы, грек тілінде «Хагиополитан» («Қасиетті қаланың») деп аталатын, негізінен Иерусалимге жақын Мар-Саба монастырының типиконы арқылы жазылған, «гибриді» деп есептелді. Кейінгі дамулар көбінесе Константинополь мен Афондағы, императорлық сарайдың қолдауындағы монастырлармен байланысты болды, мысалы, Студион. Оның ережесі Болгария мен Русьтегі алғашқы монахтар қауымдастықтарының ядросын құрады. Жаңа заманда рәсімнің дәстүрлері Османдық сарайында қалыптасқан христиандық және исламдық мистикалық дәстүрлердің өзара әрекеттесуінен одан әрі дамыды. 17 ғасырдың ортасына дейін Ресей шіркеуінің практикасы грек христиандығының ірі рухани және мәдени орталықтарынан шалқап, христиан әлемінің қалған бөлігінен белгілі бір жергілікті және мәтіндік айырмашылықтарды көрсетті. Патриарх Никонның реформалары кезінде Ресей шіркеуінің практикасы заманауи грек практикасына сәйкестендірілді, нәтижесінде Шығыс православие шіркеуінде салыстырмалы біртектілік орнатылды. Соның салдарынан «Раскол» (рус. схизма) Ресей христиандығын қазіргі орыс православиесі мен тарихи түрде қуғынға ұшыраған Ескі сенімділерге (старообрядцы) бөлді, олар көптеген ежелгі құлшылық тәсілдерін сақтап қалды.

Рождество, Богоявление және Благовещение қарсаңында

Мейрам апта күндері (немесе орыс дәстүрінде, Рождествоға немесе Теофанияға арналған кез келген күні) болғанда, кешкі құлшылық (көп жағдайда литургиямен бірге) күні ертерек өткізіледі, сондықтан Ұлы Комплина басқа мейрам күндерінің алдындағы тілсіздік кешкісі сияқты қызмет етеді. Кеш – Ұлы Комплина (кейбір дәстүрлерде) және егер түнгі тілсіздік болса, оқу, таңғы құлшылық, бірінші сағат. Таңертеңгі сағаттар (түнгі тілсіздік болмаса) – түнгі құлшылық, таңғы құлшылық, бірінші сағат.

Шомылдыру рәсімінен өту

Шомылдыру рәсімі ескі, күнәлі жандарды жаңа, таза жандарға айналдырады. Шомылдыру рәсімінен өткен адам Православие шіркеуінің мүшесі болып, Мәсіхтің денесіне қосылады. Қызмет барысында суға бата беріледі. Катехумен үш рет суға толық батырылады, әр батыру қасиетті Үштіктің әрбір жаратылысының атынан жасалады. Бұл – «ескі адамның» Мәсіхтің айқышқа шегеленіп, жерленуімен бірге өлімі және Мәсіхтің қайта тірілуімен жаңа өмірге қайта тууы болып есептеледі. Әдетте, жаңа есім беріледі, ол адамның аты болады. Православ отбасыларындағы балалар көбінесе туғаннан кейін көп ұзамай шомылдырылады. Православиеге келгендер әдетте Православие шіркеуінде ресми түрде шомылдырылады, бірақ кейде ерекшеліктер жасалады. Православиеден шығып, басқа дінді қабылдағандар, егер Православиеге қайта оралса, әдетте Миропомазание (мир құю) арқылы шіркеуге қайтарылады. Шомылдыру құпиясын дұрыс жүзеге асыру епископтар мен дін қызметкерлерінің құзырында болады; алайда, төтенше жағдайларда кез келген православ адам шомылдыру рәсімін орындай алады. Мұндай жағдайда, егер адам апаттан аман қалса, кейін дін қызметкері оны дұрыс жолмен шомылдыру рәсімінен өткізуі мүмкін. Бұл екінші шомылдыру болып саналмайды, сондай-ақ адамның Православиелік емес екені де ойластырылмайды, керісінше, бұл рәсімнің дұрыс орындалуы болып табылады. Православие шіркеулерінде қолданылатын шомылдыру қызметі 1500 жылдан бері көбінесе өзгеріссіз сақталып келеді. Иерусалимдік Кирилл (386 ж. қайтыс болған) Шомылдыру құпиясы туралы сөзінде осы қызметті сипаттаған, ол қазіргі 21 ғасырдың басында қолданылып жүрген қызметке өте ұқсас.

Қасиеттілік

Оның құрылуынан бастап шіркеу әр түрлі жерлерге тарады және оның басшылары әр аймақта эпископой (қамқоршылар, эпископостың көпше түрі, бақылаушы – гр. ἐπίσκοπος) деп белгілі болды, бұл ағылшын тілінде «бишоп» деп аударылды. Басқа дайындалған лауазымдар – пресбитерлер (гр. πρεσβύτερος, ақсақал), ағылшын тілінде алғаш «престер» деп, кейін «пастор» деп аударылды, және диаконос (гр. διάκονος, қызметші), ол ағылшын тілінде «диакон» атанды (сондай-ақ, субдиаконды қараңыз). Діни қызметкерлер арасында қосымша атаулары бар көптеген әкімшілік лауазымдар бар. Епископтар әрқашан монахтар болады. Егер монах емес адам, әсіресе жесір дін қызметкері епископқа сайланса, ол епископатқа бекітілуге дейін монахтыққа тоналдырылуы керек. Декандар мен дін қызметкерлері көбінесе үйленген болады, және әдетте тек монахтар немесе үйленген ер адамдар ғана дайындалады. Парахоялық дін қызметкерлерінің үйленгені артық деп есептеледі, себебі олар көбінесе үйленген жұбайларға кеңес береді және осылайша өз тәжірибелерін пайдалана алады. Үйленбеген дін қызметкерлері көбінесе монахтар болып, монастырьларда тұрады, бірақ үйленген дін қызметкерлері жетіспесе, монах дін қызметкері парахояға тағайындалуы мүмкін. Диакон немесе дін қызметкері дайындықтан кейін үйленгісі келсе, ол өзінің лауазымынан бас тартуы керек, яғни, «лаяқты емес» деп есептелуі керек; жесір дін қызметкерлерінің монастырьға кіруі жиі кездеседі. Сондай-ақ, дін қызметкерлерінің балалары өскеннен кейін, қайтадан үйленуге ынталанбаған жесірлері көбінесе монахтар болады. Киелі дайындықтарды қабылдауға тек ер адамдар ғана құқылы, бірақ дьяконшалар шіркеуде литургиялық және пасторальдық міндеттерді атқарған. Бұл практика тоқтатылды, соңғы дьяконша 19 ғасырда дайындалған; алайда, 2016 жылы Александрияның грек-православ шіркеуі дьяконшалар орнын қайта жаңарту туралы шешім қабылдады және 2017 жылдың ақпан айында Патриарх Феодор II алты монахты субдиакон қызметіне тағайындады.

Майлау

Маймен майлау, көбінесе "жағу" деп аталады, Православие шіркеуінің құпияларының бірі болып табылады және ол тек өлім төсегінде жатқандарға немесе аурудың соңғы сатысындағыларға ғана емес, рухани немесе денелік жазылуға мұқтаж барлық адамдарға арналған. Осы құрметті рәсімді қабылдаумен бірге күнәлар кешіріледі. Грекияда Османдық шапқыншылық кезінде, дін қызметкерлеріне күнә жаруға рұқсат берілмегенде, бұл құпияны жыл сайын Ұлы сәрсенбі күні барлық сенушілерге беру қалыптасқан, осылайша барлығы келесі күндері Пасхаға қатыса алатын болды. Соңғы онжылдықтарда бұл әдет көптеген басқа да жерлерге тарады.

Жергілікті өзгерістер

Бұл рәсімде екі негізгі деңгей бар: Ресей шіркеуінің дәстүрлерін мұра еткен, оған тек монастырьлық Саббаит типіконы берілген жерлер – осы типіконды бүгінгі күнге дейін шіркеулерде, соборларда, сондай-ақ монастырларда қолданады, және соборлық рәсімнің қалдықтары сақталған басқа да жерлер. Сондықтан, монастырларда қолданылатын рәсім орыс нұсқасына ұқсас, ал орыс емес, монахтық емес әдет-ғұрыптар айқын ерекшеленеді. Мысалы, орыс дәстүрінде "түнгі құлшылық" әр шіркеуде сенбі күндері және мерекелер алдында өткізіледі (бірақ ол екі сағатқа дейін қысқартылуы мүмкін), ал басқа жерлерде мереке күні таңертең таңғы құлшылық өткізіледі. Бірақ соңғы жағдайда, кешкі және таңғы құлшылықтар аз қысқартылады, ал Құдайға сыйынған Литургия таңғы құлшылықтың соңында басталады, ал сағаттар оқылмайды, бұл Константинопольдегі тоқтатылған соборлық рәсімде болғандай. Сондай-ақ, рәсім әртүрлі жерлерде дамыған сайын, әртүрлі әдет-ғұрыптар пайда болды. Олардың кейбіреулері туралы архиепископ Василий Кривошейн эссе жазды және ол оны интернетке жариялаған.

Литургиялық кітаптар

Horologion (Ὡρολόγιον; Church Slavonic: Chasoslov, Часocлoвъ), немесе Сағат кітабы, Шығыс Православ және Шығыс Католик шіркеулерінде қолданылатын Күнделікті қызмет айналымының (ἀκολουθίαι (akolouthiai)) тұрақты бөліктерін ұсынады. Осы тұрақты құрылымға қызметтің көптеген өзгермелі бөліктері енгізіледі. Бұл бөліктер әртүрлі литургиялық кітаптардан алынады: Забур (грекше: Ψαλτήρ(ιον), Psalter(ion); Славянша: Ѱалтырь немесе Ѱалтирь, Psaltyr') – 20 бөлімге бөлінген 150 Забурды қамтитын кітап, олар Катизмата деп аталады, сондай-ақ таңертеңгілікте оқылатын 9 Киелі кітап әндері; бұл әндер толық оқылған болса да, уақыт өте келе Канонды құру үшін аралас әндермен (стихераға ұқсас) толықтырылды, ал әндер қазір тек бірнеше ірі монастырларда ғана қолданылады. Забурда әртүрлі "таңдамалы жырлар" бар, олардың әрқайсысы әртүрлі жырлардан алынған тармақтардан тұрады, олар мереке күндері таңертеңгілікте оқылады, сондай-ақ әр қызметте қай Катизмата оқылатынын анықтауға арналған кестелер бар; күнделікті қызметтерде оқылатын Забурлардан басқа, барлық Забурлар апта сайын және Ұлы Ораза кезінде аптасына екі рет оқылады. [[Октоэхос (литургия) (грекше: Ὀκτώηχος; Славянша: Октоихъ, Oktoikh немесе Осмогласникъ, Osmoglasnik) – әдетте "Сегіз дыбыс" немесе режімдер кітабы. Бұл кітапта сегіз апталық цикл бар, ол сегіз Эхостың әрқайсысы үшін (Византиялық музыкалық жүйенің сегіз реттік шіркеу режімдері) аптаның әр күніне арналған мәтіндерді ұсынады. Бұл кітаптың бастауы Иоанн Дамаскиннің шығармаларына саяды. (Ұлы) Октоэхос, сондай-ақ Параклетике деп те аталады. Тек Мария әндерін қамтитын Октоэхос Теотокарион деп аталады. 17 ғасырдан бастап Октоэхостың әртүрлі жинақтары белгілі бір Hesperinos Забурлары туралы жеке кітаптар ретінде бөлінді, мысалы, 103-ші Забурға арналған Anoixantarion, 140-шы Забурға арналған Kekragarion, 150-ші Забурдың 6-шы тармағына арналған Pasapnoarion және Doxastarion. Менайон (грекше: Μηναῖον; Славянша: Минїѧ, Miniya) – күнтізбелік жылдың әр күніне арналған литургиялық мәтіндерді ұсынатын он екі томдық жиынтық, жылдың әр айына бір томнан 12 том ретінде басылып шығарылады. Басқа бір томда, Бас Менайонда, әрбір қасиеттілер класы үшін, нақты қасиеттіге арналған мәтіндер болмаған жағдайда қолдануға арналған мәтіндер бар. Бұған қоса, жергілікті құрметті қасиеттілерге арналған қосымша кітаптар, кітапшалар немесе қолжазбалар шығарылған. Менология (грекше: Μηνολόγιον) – күнтізбелік жылдың әр күніне арналған қасиеттілердің өмірі мен мерекелердің мағынасына түсініктемелер жинағы, сондай-ақ 12 том ретінде басылған. Мега Euchologion діни қызметкер (Hieratikon), епископ (Archieratikon) немесе диакон (Hierodiakonikon) жыл бойы оқитын қызметтердің бөліктерін қамтиды. Екі үлкен бөлігі – Литургикон, онда жыл бойына арналған литургиялар, және Хагиасматирион, онда баталар бар. Епископтың қызмет кітабы (грекше: Ἀρχιερατικόν Arkhieratikon, Славянша: Чиновникъ, Chinovnik) – Епископ оқитын қызметтердің бөліктері; Каноникалық сағаттар үшін бұл Діни қызметкердің қызмет кітабындағыдан көп ерекшеленбейді. Пророфология (грекше: Προφητολόγιον, грузинше: საწინასწარმეტყველო, sacinascarmetqvelo) – бұл кітапта Киелі кітаптың Ескі Келісімнің лекциялық оқулары бар. Евангелие кітабы (грекше: Εὐαγγέλιον, Evangelion немесе Εὐαγγελιστάριον, Evangelistarion) – діни қызметтерде оқылатын 4 Ізгі хабарды қамтитын кітап. Елші кітабы (грекше: Ἀπόστολος немесе Πραξαπόστολος, Apostolos немесе Praxapostolos; грузинше: სამოციქულო, samoc̕ik̕ulo; Славянша: Апостолъ, Apostol) – Елшілердің істері мен Елшілердің хаттарынан құдайлық литургияның оқулары, сонымен бірге оқулармен бірге оқылатын Прокеименон және Аллилуйя тармақтары бар. Бұл жинақтар баспа өнертабысына дейін кең таралған, бірақ әлі де кеңінен қолданылады, өйткені толық литургиялық мәтіндердің көлемі өте үлкен және толық мәтіндер әлі күнге дейін қолданылып жүрген бірнеше тілдерге аударылмаған. Кейбір жинақтар "Гимнологион" деп аталады. Типикон (грекше: Τυπικόν, Typikon; грузинше: ტიპიკონი, tipikoni славянша: Тѵпико́нъ, Typikon немесе уста́въ, ustav) – Құдай қызметтерін орындаудың барлық ережелерін қамтиды, жоғарыда аталған кітаптардағы материалдарды Күнделікті қызмет айналымына қосуға болатын барлық нұсқауларды береді. Анастасиматирион (грекше: Ἀναστασιματάριον) – кешкі намаздардың, жексенбілік таңғы намаздардың және басқа да әндердегі Анастасима (Тайталу) әндерін қамтитын қызмет кітабы. Стихерарион (грекше: Στιχηράριον) – онда жыл бойы таңертеңгі және кешкі қызметтерге арналған стихера бар. Стихерарикалық мелостардағы ән композицияларын Октоэхос немесе Анастасиматирион сияқты басқа да литургиялық кітаптардан табуға болады. Hebdomadarion (грекше: Ἑβδομαδάριον) – аптаның парақлетикалық канондарын қамтитын литургиялық кітап. Уағыздар (грекше: Ὁμιλίαι) – Шығыс Әкелерінің кейбір уағыздары тұрақты түрде немесе арнайы жағдайларда оқылады, мысалы, Иоанн Златоусттың Паскальдық уағызы. Сондай-ақ, арнайы жағдайларға арналған кітаптар бар, мысалы, Ұлы апта кітабы He Megale Ebdomas, 15 тамызға арналған Dekapentaugoustarion немесе белгілі бір үзінділерді қамтитын Eklogadion. Грекия шіркеуінің Апостолдық Диакониясы және кейбір грек православие епископтары да белгілі бір ескі литургияларды жариялаған. Мысалы, Иоаннның литургиясы және басқалары.

Күнтізбе

Литургиялық жылдың белгіленген бөлігі 1 қыркүйекте басталады. Жылдың ең маңызды күні – Пасха (Шығу) күніне сәйкес жылжымалы Пасха циклі де бар. Осы екі циклдің өзара әрекеттесуі, сондай-ақ басқа да кішігірім циклдар жыл бойы қызметтердің күнделікті деңгейде қалай өткізілетініне әсер етеді. Дәстүр бойынша, мереке күндерін есептеу үшін Юлиан күнтізбесі қолданылған. 1924 жылдан бастап бірнеше автокефальді шіркеулер белгіленген күндері Грегориан күнтізбесімен үйлесетін қайта қарастырылған Юлиан күнтізбесін қабылдады; алайда, Пасха циклі Юлиан күнтізбесі бойынша есептелуін жалғастырды. Бүгінде кейбір шіркеулер мен басқа шіркеулердің бөліктері Юлиан күнтізбесін, ал басқалары қайта қарастырылған Юлиан (Шығыс православие) немесе Григориан (көбінесе латыншаланған Византия католик) күнтізбесін ұстанады. Шығыс православие шіркеулерінің ішінде тек Финляндия православие шіркеуі ғана Пасха күнін есептеудің батыс әдісін қабылдады (computus қараңыз); қалған барлық православие шіркеулері, сондай-ақ бірқатар Шығыс католик шіркеулері және Украина лютеран шіркеуі Пасханы ежелгі қағидалар бойынша тойлайды, сондай-ақ кеткендерді еске алады.

Көптеген мәтіндер Октохостан алынған, онда сегіз үндердің әрқайсысы үшін әр апта күніне арналған гимндердің үлкен жинағы бар. Ұлы ораза кезінде және, аз дәрежеде, оразаға дейінгі маусымда, Ленталық Триодион осы маусымның әр аптасына аптаның әр күніне арналған гимндермен толықтырылады, ал Пасха маусымында Пентикостарион толықтырады. Сондай-ақ, аптаның әр күніне арналған белгіленген мәтіндер Horologion және Құдай қызметшісінің кітабында (мысалы, босату тілектері) бар, ал Катизмата (Псалмдерден таңдаулар) апталық циклмен және маусыммен байланысты.

Белгілі бір цикл

Күнтізбелік жылдың күндеріне және кейде нақты күнтізбелік күндерге жақын түсетін апта күндеріне, мысалы, Кресттің Көтерілуіне дейінгі жексенбіге байланысты, белгілі циклдегі еске алулар күнтізбеге сәйкес айқындалады. Осы циклдің мәтіндері "Менеон" кітабында табылады.

Пасхалық цикл

Пасхалық цикл ("Қозғалмалы цикл") мерекелері Пасха (Шырақ) күніне байланысты. Осы циклға арналған мәтіндер Оразалық Триодионда, Пентекостарионда, Октоэхоста, сондай-ақ Евангелие кітабында және Елшілер кітабында кездеседі, себебі күнделікті хаттар мен Евангелие оқулары осы циклмен айқындалады. Октоэхос циклі келесі Үлкен Оразаға дейін жалғасады, сондықтан ораза құлшылығының өзгермелі бөліктері өткен жылғы және ағымдағы жылғы Шырақ күндеріне байланысты айқындалады.

Сегіз апталық цикл

Сегіз тон айналымы Октоэх (ғибадат) ішінде кездеседі және Пасха күніне тәуелді, Пасхадан кейінгі жексенбіде басталады. Сол аптада бірінші тон, келесі аптада екінші тон қолданылады, осылай келесі Құрбандық жексенбісіне дейінгі апта бойы қайталанады.

11 Таңдаулар апталық циклі

Әрбір Ізгі хабардың Қайта тірілу туралы баяндауынан бастап соңына дейінгі бөлімдері бірінен кейін бірі келетін жексенбі күндері таңертең оқылатын он бір оқылымға бөлінеді; сондай-ақ, таңертеңгі құлшылықта сол күнгі Ізгі хабарға сай әндер орындалады.

Шығыс католик шіркеулері

Шығыс католиктігінде бірнеше Шығыс католик шіркеулері Византиялық дәстүрді түпнұсқа грек тілінде немесе басқа түрде (славян, румын, венгр, албан, араб, грузин) қолданады.

Тарих

Ерте орта ғасырларда Византияның кейбір (негізінен оңтүстік) аймақтарында византиялық құлшылық амалдары қолданылған. Бұл аймақтардағы шіркеулер 11-ғасырда оңтүстік Италияны нормандар басып алғаннан кейін Папаның билігіне қайтарылды, осылайша жергілікті византиялық обрядтағы қауымдарды католик шіркеуіне қосуға негіз жасалды. Бұл қауымдардың ішіндегі ең танымалдары – Гроттаферратадағы Әйен Сент-Мария монастыры. Флоренция одағынан (1439 жыл) бастап, православие славяндары арасында шіркеу одағын насихаттауға бірнеше күш-жігер жұмсалды, олар өз құлшылықтарында шіркеу славян тіліндегі византиялық обрядтың нұсқасын қолданды. Латын терминологиясында шығыс славяндары русиндер деп белгілі болды, сондықтан византиялық обрядтың шығыс славян түрі русин обряды деп аталды. 14-ғасырдан бастап бұрынғы Киев Русінің бірнеше аймақтары Литва Ұлы Герцогтығы мен Польша Корольдігінің билігіне көшті, кейіннен Польша-Литва Ұлтақтарын құрды. 16-ғасырдың соңында, Ұлтақтың шекарасындағы православие славяндарының көптеген бөлігі католик шіркеуімен одақ құрды, бірақ византиялық обрядтың славян нұсқасын сақтап қалды, ол латын терминологиясында русин обряды деп белгілі болды. Жергілікті христиандар мен олардың шіркеу басшыларын католиктердің қамқорлығында, діни төзімділігімен танымал мемлекетте орналастыру үшін Русин униат шіркеуі құрылды. Ол кезде діни айырықтар салыстырмалы түрде еркін болды, ал қазіргі Батыс Украинаның басшылығы 13-15 ғасырларда шығыс және батыс басшылығы арасында жиі ауысып отырды. 1595 жылғы Брест одағы Ақ және Кіші Ресей (қазіргі Беларусь және Украина) жерлерінің православие басшылығының униаттық мәртебеге көшуін бекітті. Бұл елдердің халқы грек-католик дінін қабылдады, бірақ әкімшілік жүйесі өзгеріссіз қалды. Кейіннен, Мәскеу Ресейі осы аймақтарды басып алғанда, шіркеу басшылығы көбінесе қайтадан адалдығын өзгертті. Қазіргі украин, русин және венгр грек-католик шіркеулері (шамамен 5 миллион адам) бүгінгі грек-католиктердің басым бөлігін құрайды, бірақ олар ертедегі грек-католик немесе униат халқының аз бөлігі ғана. Кез келген мағыналы саны бар соңғы грек-католик қауымы, араб тілінде сөйлейтін мелкіт грек-католик шіркеуі (шамамен 1,5 миллион адам), негізінен Сирияда тұрады және үлкен диаспораға ие, ол Антиохияның әлдеқайда көп санды Шығыс православиелік патриархаты ішіндегі жарылыстан туындаған (шамамен 4,3 миллион адам), 1729 жылы Антиохиялық таққа талапкер, Осман билігінен қызметтен алынған, Папалық тарапынан заңды иеленуші ретінде мойындалды. Мелкіт патриархы қазір Дамаскіде тұрады, ол 1939 жылы Түркияның Антиохияны басып алуынан қашып кетті, бұл Сирияның даулы әрекеті. Византиялық обряд басқа шығыс католик құлшылықтарынан ерекшеленеді, олар Ұлы айырықтан бұрын грек және латын әлемдерінен бөлінген шығыс православиелік шіркеулердің арамей, сириялық, армян және копт құлшылықтарын қолданады.

Византиялық ритуал лютерандығы

Украиналық лютеран шіркеуі Византиялық ғұрыптардан алынған литургиялық формулаларды Украиналық евангелистік қызмет кітабындағы қызмет ретінің негізі ретінде пайдаланады, сондай-ақ түзетілген Юлиан күнтізбесін де қолданады. Бұл практика Германияның Шығыс Ритуалдары Қоғамдастығы (Ostkirchlicher Konvent), Гранд-Каньон Синодының Әулие Валентин лютерандық қауымдастығы (ELCA) және Словениядағы Аугсбург конфессиясының евангелистік лютеран шіркеуі тарапынан да қолданылған. Тағы бірнеше лютеран қауымдастықтары лютерандық теологияға бейімделген Византиялық ғұрыпты қолданады.