Кіріспе
Кепи (/lang//pron/'/k//ɛ//p//iː/ '/k//eɪ//p//iː/) – жалпақ дөңгелек төбесі және қалқаны бар бас киім. Ағылшын тілінде бұл термин француз тілінен алынған, ол Kappe сөзінің ("бас киім") қысқартылған түрі. Еуропада кепи көбінесе француз әскери және полиция формаларымен байланысты, бірақ оның түрлері 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында басқа армиялар тарапынан да кеңінен таралған. Солтүстік Америкада ол әдетте Америка Азамат соғысымен байланысты, себебі оны соғысқа қатысқан екі тараптың сарбаздары киген.
The kepi (/lang//pron/'/k//ɛ//p//iː/ '/k//eɪ//p//iː/) is a cap with a flat circular top and a peak, or visor. In English, the term is a loanword from , itself a re spelled version of the , a diminutive form of Kappe, meaning "cap". In Europe, the kepi is most commonly associated with French military and police uniforms, though versions of it were widely worn by other armies during the late 19th and early 20th centuries. In North America, it is usually associated with the American Civil War, as it was worn by soldiers on both sides of the conflict.
Француз армиясы тарих
Кепи бұрын француз армиясында ең көп таралған бас киім болды. Оның алдыңғы үлгісі 1830 жылдары, Алжирді басып алудың бастапқы кезеңдерінде, әртүрлі жеңіл салмақты, қамыспен бекітілген матадан жасалған, «casquette d'Afrique» деп аталатын шапқалар сериясы ретінде пайда болды. Бұл француз армиясының ауыр, матамен қапталған былғары шакосына балама ретінде қарастырылды. Жеңіл және ыңғайлы бас киім ретінде оны материктік (Францияның) жаяу әскер полктері қызмет және күнделікті кию үшін қабылдады, ал практикалық емес шако парадтарға арналды. 1852 жылы науқандар мен бос уақытта киюге арналған жаңа жұмсақ матадан жасалған қалпақ енгізілді. «Полиция капоны» деп аталатын бұл кепидің алғашқы үлгісі болды. Визор көбінесе төртбұрышты және үлкен болды, оны «bec de canard» (қаздың тұмсығы) деп атады. Бұл кепиде жамбас белбеуі (jugulaire) болған жоқ. Кейінгі үлгілер қалпақтың көлемін азайтып, жақ сүйегі мен түймелерді қосты. Кепи Франциядан тыс жерлерде Қырым соғысы кезінде танымал болды және 1860 және 1870 жылдары АҚШ және Ресей сияқты басқа да армиялар оны түрлі формада қабылдады. 1870 жылы Франко-пруссия соғысына әскерлер жұмылдырылған кезде көптеген француз сарбаздары берілген шаконы киюден бас тартты немесе оларды лақтырып жіберді. Император Наполеон III 1870 жылдың 30 шілдесінде жаяу әскердің шакосын алып тастады және оны кепимен алмастырды. 1876 жылы жаңа үлгі пайда болды, оның визоры дөңгелек болды, өйткені шаршы визор ылғал болғанда құлап, кепкенде бүгіліп қалады. Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылған модель 1886 жылғы үлгі болды, ол ауа тежегіштері бар толық пішінге ие болды. «Арзан, ерекше және жасауға оңай идеалды бас киім» деп сипатталған M1886 кепинің жалғыз маңызды кемшілігі – суға батқан тәж жаңбырды жинады. 1900 жылы кепи француз армиясының көптеген бөлімдерінің стандартты бас киіміне айналды және (сол кездегі қызыл шалбарлармен бірге) француз сарбазының символы болды. Ол толық киімде (ішкі қатаюымен және әшекейлі қауырсынмен немесе шармен) және қызметтік нұсқаларында пайда болды. Офицерлердің шені алтын немесе күміс өрмелермен, ортасынан айнала оралған және тәжіндегі үш жапырақпен белгіленді. Әр түрлі бөлімдер шапканың түсімен ерекшеленді (кестеге қараңыз). Әдетте, атты әскер шако немесе қауырсынды шлем киді, ал қызыл кепиді ашық немесе қою көк жолақтармен казармаларда киюге рұқсат берілді. Генерал-офицерлер алтын жапырақтарымен тігілген кепи киеді (және рәсімдік мақсаттар үшін кие береді). 1914 жылы көптеген француз сарбаздары кепи киіп соғысқа аттанды. Көзге түсетін түстер орташа көк сұр жамылғымен жасырылды, бұл Шетелдік легион мен Солтүстік Африканың басқа бөлімдерінің үлгісіне еліктеу болды, олар бұрыннан далада ақ (кейінірек хаки) жамылғысы бар кепи киіп жүрді. 1915 жылы «көк горизонт» (жарық көк сұр) формалары мен болат Адриан шлемдері соғыстың алғашқы айларында киінген көзге түсетін бейбіт уақыттағы формаларды алмастырғандықтан, кепи көбінесе бүгілетін жемшөп қалпақтарымен ауыстырылды. Алайда офицерлер соғыс сызығының артында кепи кие берді. Соғыстан кейін кепи біртіндеп бейбіт уақыттағы француз армиясына қайта енгізілді, бірақ теңіз күштерінде немесе әуе күштерінде қолданылмады. Шетелдік легион 1926 жылы оны қайта киді, бастапқыда қызыл және көк түсті, содан кейін 1939 жылы барлық жағдайларда ақ жамылғымен. Француз армиясының көп бөлігі 1930 жылдары бос уақытта кию үшін әртүрлі дәстүрлі бөлімдердің түсінде кепиді қайта қабылдады. Ол енді дәстүрлі жұмсақ қалпақтан жоғарырақ және тік қабырғалы бас киімге айналды. Бұл оны соғыс уақытында киюге қолайсыз етті, ал 1940 жылдан кейін оны офицерлерден басқа ешкім сирек киді. Бұрын кепи киген көптеген бөлімдердің бірі болған Шетелдік легион енді оны символы ретінде ақ түсте қабылдады.
Басқа француз ұйымдары
Кепи 1854 жылы полиция агенттері мен қала сержанттары бұрын киген ауыр әрі ыңғайсыз екі мүйізді бас киімнің орнына жұмыс барысында киетін бас киім ретінде қабылданды. Француз ұлттық полициясы 1984 жылы формаларын жаңарту аясында қара-көк кепиден бас тартып, төменгі қырлы бас киімге көшті. Бұл шешімнің себебі, кепи көрікті әрі ерекше болғанымен, күнделікті қолдануда ыңғайсыз болды және көлікте киюге тым биік еді. Француз кеден қызметкерлері (douaniers) мен жандармерия әлі де салтанатты шараларда кепи киеді. Кеден қызметкерлері күнделікті жұмыста бейсбол стиліндегі бас киім киеді (1994 жылдан бері көптеген түрлері бар), ал жандармерия 2000-жылдардың басында «жұмсақ кепиді» енгізді.
Әскери/полиция пайдалануы басқа жерлерде
Кепидің практикалық қолданылуы және салыстырмалы түрде төмен құны оны XIX ғасырдың ортасынан бастап танымал әскери бас киімге айналдырды. Латын Америкасының көптеген армиялары 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында француз үлгісімен дерлік бірдей кепи киген. Бірінші дүниежүзілік соғыспен аяқталған түрлі-түсті формалар дәуірінде кепиді бағалаған басқа армиялар: Дания, Португалия, Нидерланды, Италия (тек офицерлер) және Румыния армиялары. Тіпті Жапон армиясы жоғары шенді офицерлерінің толық мерекелік киімдеріне, сондай-ақ жандармерия бөлімдері мен әскери оркестрлеріне француз стиліндегі кепилерді қабылдады. Францияның Германия және Ұлыбритания сияқты тарихи қарсыластары кепилерді қолданудан жаңылды, тек 1850-60 жылдардағы Үндістандағы қызмет сияқты бірнеше қысқа мерзімді ерекшеліктер болды. Осы кезеңде Альберт шакосы басымдыққа ие болды. Мұның себебі патриоттық емес, практикалық жағдайлар болуы мүмкін, себебі кепидің ерекше пішіні шайқаста жаңылысқандыққа әкелуі ықтимал.
Дания
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Дания армиясының барлық әскерлері қолданған, қазір тек офицерлердің парадтық формасының бір бөлігі ретінде ғана сақталған.
Германия
Нацистік Германияда Гитлердің қоңыр көйлекті штурмовиктерінің (SA, Sturmabteilung) қоңыр қатты кепі (Schaftmütze) және оның бастапқыда SS мүшелері киген қара нұсқасы (кейін биік шапкамен ауыстырылғанша) Австриядан қалған артық жабдықтан шығарылған.
Грекия
Грек армиясы мен жарым әскери Грек жандармериясы құрылғаннан бері ұйымдастыру, доктрина және киім-кешек тұрғысынан француз үлгілерін тарихи түрде қабылдап келді. 1860 жылдары қою көк (ат әскері үшін жасыл) кепи қабылданды және 1910 жылы хаки түсті далалық формалар енгізілгенге дейін қолданылды, содан кейін ол мерекелік формаларда қолданылып келді. 1915 жылғы үлгідегі форма неміс үлгісіндегі ұзын қалпақпен ауыстырылды, бірақ Грекия Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін грек әскері француздармен қайта жарақтандырылды, соның нәтижесінде кепи қайта қолданысқа енді. Ол 1937 жылы британ үлгісіндегі форма қабылданғанға дейін далалық және мерекелік формалардың бөлігі ретінде сақталды. No.1 гала формасында мерекелік қолдану 1970 жылдардың басына дейін жалғасты. 1974 жылдан кейінгі үшінші Грек Республикасында ол Грек армиясы академиясының офицер-оқытушылары мен курсанттары (көк түсті), сержант академиясының курсанттары және Ұлттық қорғаныс министрлігінің салтанатты қарауыл тобы (көк түсті) тарапынан ғана қолданылады. Тарихи әскери қолданысқа байланысты, Грекиядағы униформа киген марш-бандалар кепиді әлі де кеңінен пайдаланады.
Үндістан
Үндістанда, Пондичерри, Янам, Караикал және Махеде француз отаршылдығы тұсында, кепилерді екі түрлі полиция қызметкері киген: қарулы және жергілікті полиция. Олар киген кепилердің түсімен ерекшеленген. Заң мен тәртіпті сақтау күштері ашық қызыл бас киімдер кисе, қарулы констебюляр көк кепилерімен көзге түсетін. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін бұрынғы француз отаршылдық аумағы Пудучерри Одақтық аумағына қосылды. Ашық қызыл кепи – жергілікті және қарулы полицияның бас киімі ретінде сақталып келеді, бұл бұрынғы отаршылдардың қалдырған мәдени және әкімшілік мұрасын көрсетеді.
Иран
Иранда бұл бас киім "Пахлави шляпасы" (kolah pahlavi, کلاه پهلوی) деп аталды. 1927 жылдан 1930 жылдарға дейін қысқа ғана уақыт киілген, көбінесе сұр түсті болды.
Италия
Кепи Италия армиясы құрылғаннан 1933 жылға дейін, салтанатты және жауынгерлік киімдердегі негізгі бас киім болды. Оның бөлімшесі немесе бөлімі, сондай-ақ шені бойынша әртүрлі белгілері болды. Дәстүрлі көк түсті, қатаң пішіннен бастап, кепи 1909 жылы армияның дәстүрлі 'григиоверде' (көк сұрғылт) түсінде, ыңғайлырақ және белгілері аз көрінетін жауынгерлік нұсқаға айналды. Одан кейін ол бірте-бірте ыңғайлырақ бақша шапкасымен, ал екінші дүниежүзілік соғыс кезінде беретпен алмастырылды. Дегенмен, кепи әскер мен полицияның тарихи киімдерімен, әсіресе музыканттар мен білім беру орындарындағы салтанатты киімдерінің бір бөлігі ретінде стандартты болып қала береді.
Латвия
Қазіргі заманғы салтанатты киімде Латвия Ұлттық Қарулы Күштері штаб батальоны және Латвия Ұлттық Қарулы Күштерінің Орталық әскери оркестрінің музыканттары Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Бельгия армиясы киген стильдегі артқа қарай еңкейген кепи киеді.
Люксембург
Кейпілер 1945 жылға дейін Люксембург армиясында тағылған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін олар британ армиясы стиліндегі бас киімдермен алмастырылды. Жоғары артқы бөлігі бар осы кейпілерді бұрынғы Ұлы Герцогтық жандармериясы да киген, олардың формасының түсіне сай көк түсті нұсқада. 2000 жылы жандармерияны және жергілікті полиция күштерін алмастырған, жаңа құрылған Ұлы Герцогтық полициясы кейпіні қазірге дейін қолданып келеді.
Солтүстік Ирландия
Солтүстік Ирландия полиция қызметінің әйел офицерлері кейпі тақиды. Бұрын ол Корольдік Ольстер полициясында қолданылған.
Норвегия
Норвегия қарулы күштері Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін кепи киген, және офицер курсанттарының толық формасында оларды әлі де сақтап келеді.
Испания
Испанияда кепидің (нақтырақ айтқанда, төменгі шако) бір түрі – рос, оны Корольдік гвардиясы (Guardia Real) және Корольдің Еске алулық атқыштар полкі (Regimiento de Infantería Inmemorial del Rey) салтанатты шараларда киеді. 1887 жылғы испандық кепи немесе "Терезиана" қара майлы матадан тігілген, ал визоры тасбақа панциресінен жасалған. Азаматтық гвардиясы күнделікті полиция қызметінде салтанатты емес бас киім ретінде қарапайым кепиді сақтап келді, бірақ ол 2011 жылғы жаңартылған ережелерге сәйкес жойылды және бейсболкамен ауыстырылды.
Швеция
Швецияда кепи швед әскерінің бірнеше түрлі формаларымен қолданылған. Ең көп таралғаны – M1923 үлгісіндегі далалық киімнің бір бөлігі ретінде тағылатын сұр кепи, сондай-ақ m/1886 және m/1895 үлгісіндегі формалармен тағылатын қою көк кепи, және оны қазірге дейін Өмір сақшылары қолданып келеді.
Швейцария
Швейцарияда кепи 1995 жылғы әскер реформасына дейін аға сержанттардан бастап жоғары офицерлердің (сержант-майор және жоғары) және офицерлердің (дәреже белгілерімен бірге) парадтық формасының бір бөлігі ретінде тағылды (Швейцария Қарулы Күштері). Сол кезде бері оны жоғары штаб офицерлері ғана (бригадир генерал және жоғары) киеді.
Тайланд
Тайландта кепи Тайланд Корольдік полиция кадеттер академиясының (ТККА) полицей кадеттерінің оқу формасымен және күнделікті киімдерімен қолданылады.
Әскери емес пайдалану
Кейпілер АҚШ-тағы көптеген теміржол және трамвай операторларының формасында да қолданылды. Осыдан кейін оны бүкіл әлемдегі басқа да қоғамдық көлік операторлары қабылдады, мысалы: Австралияның Брисбен қаласында жүргізушілер мен кондукторлар 1961 жылға дейін қара қозырауы бар ерекше ақ кейпі киіп жүрді. Брисбен автобустарының инспекторлары 1987 жылы көк түсті нұсқасы енгізілгенге дейін әсем тоқумен жасалған қара кейпі киіп жүрді. Брисбен көлігі 1995 жылы инспекторлардың кейпілерін ауыстырды, бірақ 2006 жылға дейін олар ресми шараларда киюге рұқсат етілді. Бельгия теміржолының кондукторлары (бірақ пойыз жүргізушілері мен басқа қызметкерлер емес) күнделікті формасының бір бөлігі ретінде кейпі киеді. Индонезия теміржолының (Pengatur Perjalanan Kereta Api / PPKA) поезд диспетчерлері формасының бір бөлігі ретінде қызыл кейпі киеді. Австриялық шапканың үлгісінде жасалған кейпі түрі 1960-шы жылдардың ортасынан 1980-шы жылдардың ортасына дейін Ұлыбритания теміржолының еркек қызметкерлерінің стандартты бас киімі болды. Кепиге ұқсас дөңгелек қалпақ Германия, Австрия, Швейцария және Бельгиядағы студенттік ағайындықтар (Studentenverbindungen) тарапынан киіледі. Олардың түрлері әртүрлі, және түстері де алуан түрлі. АҚШ-та Ислам ұлтының қауіпсіздік/атқарушы күзет күштері, яғни Ислам жемісі де кепидің қою көк түсті нұсқасын киеді.
in Brisbane, Australia, drivers and conductors continued to wear distinctive white kepis with black visors until 1961. Brisbane bus inspectors continued to wear black kepis with decorative braid until the introduction of a blue version in 1987. Brisbane Transport finally replaced inspectors’ kepis in 1995, although as of 2006 they could still be worn at official functions. Belgian Railways conductors (but not train drivers or other personnel) wear a kepi as part of their daily uniform. Train dispatchers (Pengatur Perjalanan Kereta Api/PPKA) of the Indonesian Railways wear a red kepi as part of their uniform. A form of kepi modeled on the Austrian ski cap was the standard headgear of uniformed British Rail male employees from the mid 1960s to the mid 1980s. A round peak less cap with an outline resemblance to a kepi is also worn by traditional student fraternities (Studentenverbindungen) in Germany, Austria, Switzerland and Belgium. They come in different varieties and are very colorful in appearance. In the United States, the Nation of Islam's security/executive protection force, the Fruit of Islam, also wears a dark blue version of the kepi.