Кіріспе

Британдық қатты дирижабльдер класы

R.38 класы (сонымен қатар А класы деп те аталады) қатты дирижабльдер Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында Ұлыбритания Корольдік теңіз күштері үшін, Солтүстік теңізде ұзақ қашықтыққа патрульдік міндеттерді орындау үшін жобаланды. Адмиралтейство бастапқыда осыған ұқсас төрт дирижабль тапсырыс берді, бірақ олардың үшеуі (R.39, R.40 және R.41) Германиямен бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін тапсырыстан алынды, ал R.38, кластың жетекші кемесі, 1919 жылдың қазан айында АҚШ Әскери-теңіз күштеріне сатылды. 1921 жылдың 24 тамызында R.38 (АҚШ ТК-де ZR 2 деп белгіленген) Халл қаласының үстінен ұшып бара жатқанда конструкциялық бұзылуға байланысты қирады. Ол Хамбер сағасына құлап, борттағы 49 адамның 44-і және "Снежный шар" аталған бір қара мысық қаза тапты. Алғашқы рейсінде ол әлемдегі ең үлкен дирижабль болды. Оның қирауы үлкен дирижабль апаттарының алғашқысы болды, одан кейін 1922 жылы итальяндық Roma (34 адам қаза тапты), 1923 жылы француздық Диксмуде (52 адам қаза тапты), 1925 жылы USS Shenandoah (14 адам қаза тапты), 1930 жылы британдық R101 (48 адам қаза тапты), 1933 жылы Akron (73 адам қаза тапты), 1935 жылы USS Macon (2 адам қаза тапты) және 1937 жылы неміс Hindenburg (36 адам қаза тапты).

Жобалау және әзірлеу

R.38 класы 1918 жылдың маусым айында Адмиралтействоның талабына сәйкес, 6 күн бойы 300 мильге дейінгі қашықтықта, 22 000 фут (6700 м) биіктікте патрульдеуге қабілетті әуе кемесін жасау мақсатымен жобаланды. Құрылыс келісімшарты 1918 жылдың қыркүйегінде Short Brothers компаниясына тапсырылды, бірақ жұмыс басталмас бұрын 1919 жылдың 31 қаңтарында тоқтатылды. Кейіннен 17 ақпанда қайта тапсырыс берілді: сол күні Освальд Шортқа Бедфордширдегі Кардингтон зауыты, жақында арнайы дирижабльдер өндірісі үшін салынған, мемлекеттік меншікке берілетіні хабарланды. R.38 құрылысы 1919 жылдың ақпанында Кардингтонда басталды. R.38-ге ұқсас үш әуе кемесін тапсырыс беру жоспарланған: R.39, R.38-ге толық сәйкес келетін, Armstrong Whitworth компаниясымен салынатын, ал қалған екеуі, R.40 және R.41, қолданыстағы өндіріс цехтарының шектеулі көлеміне байланысты ұзындығы 690 футқа (210,31 м) дейін қысқартылған нұсқада жасалуы тиіс болды. Бітім шартының жасалуы, Адмиралтействоға қарасты дирижабльдерді Корольдік әуе күштеріне беру және Shorts әуе кемелері зауытын Корольдік дирижабльдер зауытына ұлттандыру туралы шешім, кімнің не үшін жауапты екендігін анықтауды қиындатты. Конструктор-командир Кэмпбелл Корольдік дирижабльдер зауытының директоры және бас конструкторы болды. 1919 жылдың соңында бейбіт уақыттағы экономия шаралары ретінде, жоспарланған R.38 класындағы үш кемесінің ішінде бірнеше әуе кемелеріне жасалған тапсырыстар тоқтатылды. Корпуста 14 сутек толтырылған газ қаптары орналасқан. 13 қабырғалы негізгі каркастар бөлек орналасқан және 13 негізгі және 12 қосымша бойлық тіреулермен және трапеция тәрізді кілмен байланыстырылған алмаз тәрізді фермалардан тұрды. Әрбір екі негізгі каркас арасында екі қосымша сақина тәрізді каркас болды. Алдыңғы басқару кабинасы тікелей корпусқа бекітілген. Төрт қанатты құйрық бөлігі тіреусіз консольдік конструкциядан жасалған және аэродинамикалық теңгерілген лифтермен және рульдермен жабдықталған. Алты Sunbeam Cossack қозғалтқышы, әрқайсысы екі пернелі итеруші винтті қозғалтатын, үш жұпқа бөлініп, жеке кабиналарда орналастырылған: бір жұп басқару кабинасының артында, бір жұп кеменің ортасында және үшінші жұп корпуска жақын орналасқан.

АҚШ-қа сату

АҚШ Әскери-теңіз күштері өз флотына қатаң дирижабльдер қосуды шешті және бастапқыда соғыс өтемақысының бір бөлігі ретінде екі «Цеппелин» алуға ниеттенді, бірақ олар 1919 жылы өз экипаждарымен бірге Скапа Флоудағы неміс флотын батырумен байланысты әрекеттер кезінде қасақана жойылды. «Цеппелин» компаниясына жаңа кемеге тапсырыс берілді, оны немістер төлейтін болды (бұл USS Los Angeles аталды), сонымен қатар олар АҚШ-та да біреуін салуды жоспарлады (бұл USS Shenandoah аталды). R.38 құрылысының аяқталуға жақын екені туралы жаңалықтармен жобаны өздеріне алу мүмкіндігі зерттелді. 1919 жылдың қазанында оны 300 000 фунт стерлингке сатып алу туралы келісімге қол жеткізілді және дирижабльді құрастыру жұмыстары қайта басталды. Жұмыс барысында АҚШ Әскери-теңіз күштері британдықтар ұсынған құжаттаманы тексеруге кірісті. Сынақтар кезінде маңызды арқалықтардың бұзылуынан кейін командир Джером Хансакер және Чарльз Берджесс R.38-дің беріктігі туралы сұрақтар көтерді. Берджесс: «Бұл зерттеу R.38-дің көлденең бөліктерінің енді ғана жеткілікті берік екенін және қауіпсіздік факторы жоқ екенін көрсетеді» деген қорытынды жасады.

Пайдалану тарихы

Бұл әуе кемесі Атлантика мұхитын аралап ұшу үшін АҚШ Әскери-теңіз күштеріне тапсырылғанға дейін қысқартылған сынақтардан өтуі керек еді. Ұшу сынақтарына жауапты офицер Дж.Э.М. Притчард 100 сағаттық сынақ ұшуды, оның ішінде нашар ауа-райындағы ұшуды, содан кейін Атлантиканы кесіп өтер алдында американдық экипажпен 50 сағат ұшуды ұсынды. «Хоуден» жасағының командирі Максфилд бұған келіспей, R.38 сынағын бір күндік форматта аяқтауға шақырды. R.38 сынағын жүргізуге жауапты болған авиакоммодор Эдвард Мэтленд бұл ұсынысқа наразылық білдіріп, қысқартылған сынақ кестесіне қарсы шықты. Оған қажет болмаса кеңес бермеуді бұйырды. Әуе министрлігі 50 сағаттың жеткілікті екенін шешті. Бұл шешім әуе кемелерін білмейтін шенеуніктер мен, сондай-ақ, сынағы дәлелденбеген күшті кемені босатуға асықпаған тәжірибелі офицерлердің беймәлімдігінен туындады. Командир Максфилдтің Америкаға оралуға деген құлшынысы да осы шешімге ықпал етті. R.38 алғашқы ұшуын 1921 жылғы 23-24 маусымда жасады, ол R.38 тіркелгенімен, АҚШ белгісі ZR 2-ні де алып ұшты. Жеті сағаттық ұшу бақылау беттерінің тепе-теңдігінде мәселелер бар екенін көрсетті. Жоғарғы рульдің тепе-теңдік аймағы азайтылғаннан кейін, 17-18 шілдеде екінші сынақ ұшуы жүргізілді. Бақылау тепе-теңдігі мәселесі сақталды, ал Кардингтонға оралғаннан кейін барлық бақылау беттерінің ауданы қысқартылды. 17-18 шілдеде үшінші ұшу жасалды, оның барысында дирижабль Кардингтоннан Хоуденге, содан кейін Солтүстік теңіз үстіне ұшып, жылдамдығын 500 футқа дейін арттырды, бұл кемені шамамен 500 фут (152 м) арақашықтықта тербеліске түсірді. Тәжірибелі Притчард американдық рульшінің басқаруын өз қолына алып, тербелісті азайта білді, бірақ ортаңғы қозғалтқыш вагондарының маңында бірнеше арқалықтар зақымданған еді. Бақылау беттері әлі де тепе-теңдігін жоғалтқан. Ең бастысы, 7b аралық фреймнің, сондай-ақ F бойлық арқалықтары бір жерде, ал 7a және F' бойлық фреймдері әрқайсысы екі жерде істен шыққан. R.38 жылдамдығын төмендетіп Хоуденге оралды. Бұзылған арқалықтарды нығайту жұмыстары 30 шілдеде Хоуденде аяқталды. Жобаға қатысты күмәнді пікірлер айтылды, оның ішінде Хоуден базасының тәжірибелі командирі, авиакоммодор E.M. Мэтлендтің пікірлері де болды. Мэтленд барлық жылдамдық сынақтарын немістердің R.38 жобасының негізі болған нәзік цеппелиндерді сынаған кездегідей биіктікте өткізуді ұсынды. Әскери-теңіз күштерінің Буросының бастығы адмирал Гриффин бұл мәселеге қатты алаңдады. Құрылыс және жөндеу бюросының Берджесс қызметкері де алаңдады. Құрылыс және жөндеу бюросының Старр Трускотт адмиралдар Гриффин мен Тейлордың теріс пікірлері ZR 2 (R.38) сынақтарын ұзартуға жеткілікті болады деп сенді, бірақ ол көп ұзамай қателік таныды. Адмирал Тейлор 20 шілдедегі командир Максфилдтің оптимистік баяндамасын мақұлдады.

Өлімге әкелетін апат

Жаман ауа райынан кейін 23 тамызда дирижабль шығарылып, таңертеңгісін төртінші рейсіне ұшып кетті. Оның бағыты Норфолк қаласындағы RNAS Pulham болды, онда оны мачтаға бекітуге болар еді (Хауденде мұндай мүмкіндік болмады). Бірақ, төменгі бұлттылық салдарынан бекіту мүмкін болмады, сондықтан дирижабль түнгі уақытта теңізге қайта оралды. Келесі күні, қысқа жылдамдық сынағынан кейін (осы сынақ барысында белгілі бір жылдамдыққа қол жеткізілді), 2500 фут (762 м) биіктікте және белгілі бір жылдамдықпен бірнеше бұрылу сынақтары басталды. Халл қаласынан өтетін сәтте, немістердің мұндай төмен биіктікте ешқашан тәуекел етпеген басқарудың бірнеше рет қайталанылуы басталды. Басқару гондоласында болған Ванн басқару тетіктерінің 15 градустан аспағанын мәлімдеді, ал тік қанаттарға түсетін қысымды тіркеген Ұлттық физикалық зертхананың Бейтман қызметкері рульдердің бір шеттен екінші шетке дейін, яғни 25 градусқа дейін жылдам бұрылып отырғанын нақты айтты. Сағат 17:37-де, Халл қаласының жағасына жақын жерде, мыңдаған көрермендердің куәгерлігімен, дирижабльдің орталық бөлігі зардап шекті. Көзі куәгерлер кеменің қабырғасында корпуска қарай диагональды сызаттар пайда болғанын хабарлады. Екі шеті де төменге иілді. R.38 жарылып, ішіндегі адамдар мен заттар сыртқа шықты. Екі бөлік ажырасып, алдыңғы бөлігі өртеніп, одан кейін екі күшті жарылыс болды. Жарылыстардың әсерінен үлкен аумақтағы терезелер сынып, өртенген алдыңғы бөлік жылдам құлап, содан кейін артқы бөлік баяу төмен түсті. Қалдықтар Хамбер өзенінің саңылауына құлады. Ұшақтағы 17 американдықтан 16-сы, ал 32 британдықтан 28-і, оның ішінде Мэйтленд пен Притчард та қаза тапты. Аман қалған жалғыз американдық – риггер Норман Отто Уокер болды. Аман қалған төрт адамның төртеуі де құйрық бөлігінде болды, ал R.38 дирижаблінің британдық командирі, лейтенант Арчибальд Герберт Ванн басқару гондоласында болды және аман қалды.

Салдары

Ұлыбританиядағы дирижабльшілердің үмітін білдірген R.38-дің жоғалуы апатқа байланысты үш ресми сараптамаға әкелді. Біріншісі, әуе вице-маршалы сэр Джон Салмонд төрағалығымен және негізінен Корольдік әуе күштерінің қызметкерлерінен құралған комиссия 27 тамызда шақырылды. Оның міндеті апаттың жалпы жағдайларын қарастыру болды. Комиссия құрылымның жоғары бақылау күштері қолданылған кезде зақымданғаны туралы қорытынды жасады, бірақ дирижабльдің конструкциясын егжей-тегжейлі техникалық сараптамадан өткізу қажет деп саналды. Бұдан бөлек, баяндамада бір ғана органның дирижабльді салуға және жұмысты тексеруге жауапты болуы сынға алынды. Сонымен қатар, R.38 және бұрынғы британдық үлгілер арасындағы үлкен айырмашылықтарды ескере отырып, конструкцияны мұқият зерттеу қажет болды. Әскери-теңіз министрлігі дирижабльдің дизайнының тарихына және оның әуе министрлігіне берілгенге дейін жүргізілген құрылысына қатысты екінші сараптама жүргізді. Бұрынғы сараптамадан өзгеше, бұл сараптама дирижабльдің беріктігіне әсер ететін жаңа ерекшеліктер енгізілмегенін көрсетті және "сол кезде R.38-дің құрылымдық беріктігі туралы кеңес беруге болатын ешқандай орган болған жоқ" деп мәлімдеді. Мервин О'Горман төрағалық еткен техникалық сараптама комиссиясы конструкцияда аэродинамикалық күштер ескерілмегенін, ал сынақ кезінде конструкцияға қалыпты пайдалануда кездеспейтін жүктемелер салынбағанын, бірақ маневрлердің салдары корпусты әлсіреткенін анықтады. Комиссияның міндетіне кінәлілерді анықтау кірмегендіктен, ешкімге кінә тағылмады. R.38 апаты Британияда салынған R.100 және одан да радикалды R.101 дирижабльдерінің дизайнына дейін дирижабльдердің құрылымын қатаң зерттеуге алып келді. Қызығы, дизайнды жасау және оның қауіпсіздігін бағалау жауапкершілігі сол адамдардың қолында қалды. Невил Шут Норвегия (кейіннен жазушы Невил Шут атанған) 1924 жылдан бастап Vickers Ltd. үшін R.100 дирижаблінің дизайнында жұмыс істеді. Алдыңғы дирижабль есептерін зерттегенде және 1921 жылғы R.38 апатының баяндамасын оқығанда, ол "оқып отырған сөздеріне сенбеді", "қатысушы мемлекеттік қызметкерлер аэродинамикалық күштерді есептеуге тырыспаған" және ол өзінің басшыларының бірінен "мұның рас болуы мүмкін бе?" деп сұрады. Басшысы оны растап қана қоймай, ешкімнің жұмыстан шығарылмағанын, тіпті ешкімге де сөкпегенін де айтты. R.38 дирижаблін жасағандар үшін оны АҚШ Әскери-теңіз күштеріне сату Корольдік Әскери-теңіз күштерінің қатаң дирижабльдер бағдарламасынан бір нәрсені құтқарудың соңғы мүмкіндігі болды. Қаржы министрлігінің және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің командирі Максвеллдің талаптары сол кезде күмән тудырған және өлімге әкелген тәуекелдерді қабылдауға әкелді.

R.38 Еске алу сыйлығы

1922 жылдың желтоқсан айында Корольдік әуе шаруашылығы қоғамының кеңесі халықаралық бәйгеге ашық, дирижабльдер туралы техникалық мақалалар үшін жыл сайынғы сыйлық беруге шешім қабылдады. Бұл сыйлық R.38 еске алу сыйлығы деп аталды. Алғашқы R.38 еске алу сыйлығы "Қатты дирижабльдердің беріктігі" деген мақаласын ұсынған С.П. Берджесс, Джером Хунсакер және Старр Трускоттқа табысталды.