Кіріспе

2002 жылдың 15 мамырында Нидерландыда жалпы сайлаулар өтті. Бұл сайлау Нидерланд тарихындағы ең драматикалық сайлаулардың бірі болды, себебі сайлау күніне тоғыз күн қалғанда партия көшбасшысы Пим Фортуйннің қазасы осы сайлаудың нәтижелерін толығымен көлеңкеге түсірді. Фортуйн өзінің саяси көзқарастарын білдіретін оңшыл популистік «Пим Фортуйн тізімі» (LPF) партиясын басқарды. Ол сайлау кампаниясында исламға қатысты пікірлерімен дау тудырды, үкіметтің иммиграция саясатын сынады, сондай-ақ Вим Коктың бұрынғы «көк» коалициялық үкіметтерінің көптеген аспектілерін сынады, оларды қылмыстан бастап денсаулық сақтау саласындағы кезек тізіміне дейін барлық мәселенің себебі деп айыптады. Оның қазасынан кейін LPF жалпы сайлауда 17% дауыс жинап, екінші орынға ие болды. Фортуйнға бейтарап қарайтын Христиан-демократиялық шақыру (CDA) партиясы елдегі ең ірі саяси күшке айналды. Ал үкіметтегі үш партияның барлығы көптеген мандаттарынан айырылды. Сайлаудан екі ай өткен соң Ян Петер Балкененде CDA, LPF және Халықтық еркіндік және демократия партиясы (VVD) коалициясынан үкімет құрды. Алайда, LPF партиясының мықты басшылығының болмауы мен партия мүшелерінің тәжірибесіздігі салдарынан тұрақсыздыққа ұшырады, нәтижесінде жаңа үкімет жыл соңына дейін отставкаға кетті.

Өмірбаян

Премьер-министр Вим Кок 1994 жылғы жалпы сайлаудан бастап оның Еңбек партиясы (PvdA), «Азаттық және демократия халық партиясы» (VVD) және «Демократтар 66» (D66) арасындағы коалицияда билікте болды. 1998 жылғы жалпы сайлауда екінші мерзімге ие болған үкіметке «қызыл» Еңбек партиясы мен «көк» VVD қатысқандықтан «қызғылт» коалиция деп аталатын. Билікте болған кезеңінде үкімет көбінесе жоғары деңгейде қолдауға ие болды және күшті экономиканы басқарды. Олар сондай-ақ бір жынысты некеге тұру және эвтаназия сияқты инновациялық әлеуметтік заңнаманы енгізді. Кок 2001 жылдың желтоқсан айында келесі сайлауда премьер-министрліктен кетіп қалатынын жариялады. Содан кейін Ад Мелкерт партия жетекшісі лауазымына Коктың орнына келді. Ірі оппозициялық партия – Христиан-демократиялық шақыруын жаңадан сайланған көшбасшы Ян Петер Балкененде басқарды. Ол кезде Балкененде харизмасы мен тәжірибесі жетіспейтін уақытша көшбасшы деп есептелді, бірақ оның сайлау кампаниясы ақырында салыстырмалы түрде табысты болды.

Науқан

Жыл басында Мелкерт пен VVD басшысы Ханс Диксталь премьер-министр болу үшін жарыста көш бастаған сияқты көрінді. Алайда, бұл жағдай даулы саясатшы Пим Фортуиннің пайда болуымен өзгерді. Фортуин исламды сынап, оның мәдениеті Батыс қоғамымен үйлесімді ме екеніне 11 қыркүйекке дейін күмән келтірген. 2001 жылдың қараша айында ол «Тұрақты Нидерланды» партиясының төрағасы болып сайланды, бірақ 2002 жылдың 9 ақпанында «De Volkskrant» газетіне берген сұхбатындағы қаушатыр пікірлерінен кейін партиядан қуылды. Фортуин исламды «жетілмеген мәдениет» деп сипаттап, гомосексуализмге қатысты оның көзқарасын сынады (оның өзі ашық гей еді). Қауш-қаудың себебінің бірі – голланд тіліндегі «жетілмеген» (achterlijk) сөзінің қорлау мағынасында да қолданылуы мүмкін (бұл «ақыл кем» сөзімен ұқсас мағынада); Фортуин бұл сөзді алғашқы мағынасында қолданғанын мәлімдеді. Екі күннен кейін ол келе жатқан жалпы сайлауға қатысу үшін өзінің жеке партиясын – Пим Фортуин тізімін (LPF) құрды, сонымен қатар жергілікті «Тұрақты Роттердам» партиясын басқаруын жалғастырды. 2002 жылдың 6 наурызында өткен муниципалитет сайлауында «Тұрақты Роттердам» Роттердам қаласында, көптеген иммигранттар тұратын қалада, дауыстардың 35% -ын алды. Олар Екінші дүниежүзілік соғыстан бері қаланың еңбекшілерден басқа алғашқы үкіметін құрды. Сол айда ол «Сегіз жылдық қызғылт түстің қирауы» (De puinhopen van acht jaar Paars) атты кітабын шығарды, онда биліктегі коалицияның жұмысы сыналып баяндалды. «The Economist» журналы Фортуинге қолдаудың артуын голланд саяси элитасы және олардың дәстүрлі келісім жүйесі үшін шок деп сипаттады. Нидерланд соғыс туралы құжаттау институты 1995 жылғы Сребреницадағы қырғынға әкелген оқиғаларды Нидерланд үкіметінің басқаруын сынап, «Сребреница: қауіпсіз аймақ» есебін жариялағаннан кейін үкімет 16 сәуірде, сайлауға бір ай қалғанда, отставкаға кетті. Алайда, министрлер сайлаудан кейін және келесі үкімет құрылғанға дейін уақытша үкімет ретінде қызмет етті, ал сайлау күні өзгертілмеді. 6 мамырда Фортуин Хилверсумда Волкерт ван дер Граф тарапынан өлтірілді. Бірнеше айдан кейін Ван дер Граф Фортуин мұсылмандарды «құрбандық ешкілер» ретінде пайдаланып, саяси билікке ие болу үшін «қоғамның әлсіз мүшелерін» нысанаға алды деп сенгендігін айтты. Бұл кісі өлтіру Нидерланд үшін шок болды; оны Кок және басқа да голланд саясаткерлері мен басқа да ұлттық көшбасшылар айыптады. Бұл қазіргі заманғы елдегі алғашқы саяси қастандық болды.

Нәтиже

Сайлаудың үлкен жеңіліске ұшыраған партиялары – Лейбористер партиясы, "Азаттық және демократия үшін халық партиясы" және "Демократтар 66" партиясы, "күлгін" үкіметтердің коалициялық партиялары болды. Әсіресе, Ад Мелкерттің технократиялық басшылығымен Лейбористер партиясы ауыр жеңіліске ұшырады. Христиан-демократиялық шақыру сайлауда күтпеген жеңіске жетіп, 14 орын қосымша алды (29-дан 43-ке дейін) және Өкілдер палатасындағы ең ірі партия атанды. Бұл жетістікке оның жаңа басшысы Ян Петер Балкененде, кейін премьер-министр болған, және Фортуйнмен пікір таласында бейтараптығы, саяси солшылдар тарапынан жасалған деген "шайтандыққа" қатыспауы себеп болды. Фортуйнның бұрынғы партиясы "Тұрақты Нидерланды" да сайлауға қатысты. Фортуйнның артында қалып қойғанмен, олар да 2 орын жеңіп, Өкілдер палатасына өтті. 2002 жылдың 15 мамырындағы сайлау, сол жылдың 6 мамырында ЛПФ лидерінің қазасынан кейін Нидерландыдағы саяси хаостың бастауы болды. Билік бослығы LPF ішіндегі зор қақтығыстарға әкелді, нәтижесінде 2002 жылдың 22 шілдесінен 2002 жылдың 16 қазанына дейін билік еткен Балкененденің бірінші кабинеті (CDA LPF VVD) құлап түсті. CDA сегіз жылдық оппозициядан кейін (1994–2002) қайтадан коалициялық партияға айналды, бірақ бұл үкімет Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Нидерландтың ең қысқа мерзімді үкіметіне айналды, ол бес айдан да аз уақытқа созылды.

Облыс бойынша

+ Провинция бойынша нәтижелер Провинция CDA LPF VVD PvdA GL SP D66 CU SGP LN Басқалар 26.0 12.3 16.1 23.8 6.2 5.0 4.8 3.4 0.4 1.4 0.6 23.6 19.3 17.2 13.7 6.7 4.8 5.0 4.5 2.3 2.2 0.7 33.1 12.3 12.3 19.7 6.6 5.6 4.2 3.7 0.6 1.5 0.4 30.7 13.9 14.8 15.2 7.1 5.4 4.8 3.1 3.3 1.3 0.4 22.2 12.2 12.8 23.9 8.9 6.9 5.2 5.5 0.4 1.4 0.6 36.7 19.0 12.3 12.4 6.8 5.8 4.1 0.4 0.1 1.7 0.7 32.5 17.6 15.9 11.8 6.4 7.1 5.0 0.7 0.4 1.6 1.0 20.6 17.6 18.2 16.5 8.7 7.3 6.5 1.2 0.3 2.0 1.1 36.9 11.2 12.1 15.7 5.9 4.7 4.1 5.2 2.4 1.3 0.5 24.0 22.3 15.8 14.3 5.9 5.0 5.0 2.7 2.8 1.6 0.6 25.9 15.2 17.4 13.1 8.4 6.0 5.9 3.7 2.3 1.6 0.5 29.6 15.6 14.0 13.2 5.3 4.5 3.8 3.7 8.1 1.5 0.7