Кіріспе

1854 жылы АҚШ-Испания қарым-қатынасы туралы құжат

Остенд манифесті, сондай-ақ Остенд циркуляры деп белгілі, 1854 жылы жазылған құжат. Онда АҚШ-тың Кубаны Испаниядан сатып алуының себептері баяндалған, сондай-ақ Испания бас тартқан жағдайда АҚШ соғыс жариялауы мүмкін екені айтылған. Кубаны аннексиялау – АҚШ-тағы құл иеленуші кеңейісшілдердің ұзақ жылдар бойғы мақсаты болды. Ұлттық деңгейде американдық көшбасшылар аралдың Англия немесе Франция сияқты күшті державаларға өтпегенінше, әлсіз Испанияның қолында қалуына разы болды. Остенд манифесті сыртқы саясаттағы өзгерісті ұсынды, ұлттық қауіпсіздік атынан Кубаны күшпен басып алуды негіздеді. Бұл АҚШ-тағы құлдық, тағдырдың алға басуы және Монро доктринасы туралы пікірталастардың нәтижесінде туындады, себебі құл иелері құлдықты кеңейту үшін жаңа территория іздеді. Оңтүстікке бейім демократ Президент Франклин Пирс басшылығымен оңтүстік кеңейісшілдер Кубаны құл мемлекеті ретінде қосып алуға шақырды. Бірақ Канзас-Небраска заңынан кейін туған зорлық-зомбылық әкімшіліктің қалай әрекет ету керектігін анықсыз қалдырды. Мемлекеттік хатшы Уильям Л. Марсидің ұсынысымен, Еуропадағы американдық министрлер – Испанияда Пьер Суле, Ұлыбританияда Джеймс Бьюкенен және Францияда Джон Й. Мейсон Кубаны сатып алу стратегиясын талқылау үшін жиналды. Олар Бельгияның Остенд қаласында құпия кездесіп, Пруссияның Аахен қаласында депешті дайындады. 1854 жылдың қазан айында құжат Вашингтонға жіберілді, онда Кубаны сатып алудың әр ел үшін тиімділігі және Испания сатудан бас тартса, АҚШ-тың аралды испандықтардан "құқылы түрде тартып алуы" туралы мәлімделді. Марсидің наразылығына қарамастан, Суле кездесулер туралы жасырмады, бұл Еуропа мен АҚШ-та күтпеген жариялануға әкелді. Әкімшілік, ақырында, депештің мазмұнын жариялауға мәжбүр болды, бұл оған өтелмейтін зиян келтірді. Депештің жариялануы Өкілдер палатасының талабы бойынша жүзеге асты. "Остенд манифесті" деп аталған ол, солтүстік штаттарында да, Еуропада да дереу айыпталып, сынға ұшырады. Пирс әкімшілігі ауыр жеңіліске ұшырады, ал манифест құлдыққа қарсы солтүктіктердің бірігу шақыруына айналды. Кубаны аннексиялау мәселесі 19 ғасырдың соңына дейін, Кубаның Испаниядан тәуелсіздігіне қолдау көрсету күшейгенге дейін тоқтатылды.

Тарихи контекст

Флорида жағалауынан 145 км (90 миль) қашықтықта орналасқан Куба бірнеше президенттік әкімшіліктерде аннексия мәселесі ретінде талқыланды. Президенттер Джон Куинси Адамс пен Томас Джефферсон Кубаға зор қызығушылық танытты, Адамс Мемлекеттік хатшы лауазымында ол "бұл арал біздің Одақтың сауда және саяси мүдделері үшін ерекше маңызға ие нысанға айналды" деп атап өтті. Кейін ол Куба мен Пуэрто-Риконы "Солтүстік Америка құрлығының табиғи қосымшалары" деп сипаттады, ал оның аннексиясы "Одақтың өзінің сақталуы мен тұтастығы үшін қажетті шарт". Испания империясы күшінің көп бөлігін жоғалтқандықтан, Джефферсон кезеңінде ешқандай трансферт саясаты қабылданды, АҚШ Испанияның егемендігін құрметтеді, бірақ аралдың болашақта қосылуы сөзсіз деп санайтын. АҚШ тек бақылаудың Ұлыбритания немесе Франция сияқты күшті державақа өтуін болдырмауды қалады. Куба Оңтүстік демократтары үшін ерекше маңызды болды, олар өздерінің экономикалық және саяси мүдделерін Одаққа тағы бір құл мемлекетін қосу арқылы жақсырақ қамтамасыз ете алады деп сенді. Кубадағы құлдық, аралдың қантқа негізделген плантациялық экономикасы және географиялық орналасуы оны Оңтүстік ықпалына бейімдеді. Оның қосылуы Оңтүстік құл иелерінің беделін күшейтетін, олардың экономикалық жағдайы құлдықты жоюшылардан қауіп төндіріп тұрған еді. Солтүстік өнеркәсіптік орталықтарға көші-қон Солтүстікке халыққа негізделген Өкілдер палатасын бақылауға мүмкіндік берсе, Оңтүстік саясаткерлері әр штат тең өкілдік алатын Сенаттағы билік тепе-теңдігін сақтауға тырысты. Құлдықтан азат Батыс штаттары қабылданғанда, Оңтүстік саясаткерлері Кубаны келесі құл мемлекеті ретінде қарастырды. Егер Куба Одаққа бір штат ретінде қосылса, онда арал Вашингтонға екі сенатор мен тоғыз өкілді жіберуге құқылы болар еді. Демократиялық партияда АҚШ-тың кеңейілуі туралы пікірталас, кеңейілу керек пе, жоқ па, емес, қаншалықты жылдам кеңейілу керек екеніне қатысты болды. Радикалды экспансионистер мен "Жас Америка" қозғалысы 1848 жылға қарай күш алып келе жатқан еді, ал сол жылы Мексиканың Юкатан бөлігін аннексиялау туралы пікірталас Куба мәселесін де қамтыды. Тіпті Джон К. Калхун, Монро доктринасының негізінде интервенцияға қарсы болған, экспансионизмге көңілсіз қараған саясаткер ретінде сипатталды, "АҚШ қауіпсіздігі үшін бұл аралдың белгілі бір қолдарға тиесілі болмауы қажет" деп келісті. Кубадағы көтеріліс кезінде президент Джеймс К. Полк филибюстерлерді қолдаушы Джон Л. О'Салливанның өтініштерін қабылдамады және аралды сатып алу "достық шарттарда" болуы керек деп мәлімдеді. Полктің бұйрығымен Мемлекеттік хатшы Джеймс Бьюкенен 100 миллион доллар ұсыныс жасады, бірақ "Кубаның қандай да бір күшке берілуін көргенше, испан билігі оның мұхитқа батуын қалайды". Президенттер Закари Тейлор мен Миллард Филлмордың виг әкімшіліктері бұл мәселені қарастырмады және Венесуэлалық Нарсисо Лопес сияқты филибюстерлерге қарсы қатал ұстаным алды, федералдық әскерлер Кубаға бағытталған бірнеше экспедицияларды тоқтатып, ұстады. Бірақ 1853 жылы Франклин Пирс билікке келген кезде, ол Кубаны аннексиялауға бейімді болды. Құлдық мәселесі айтылмаса да, Кубаның аты аталмаса да, оның партиясының соғысқа дейінгі құрамы солтүстіктік саясаткердің Оңтүстік мүдделерін қоздыруын талап етті, сондықтан ол Кубаны құл мемлекеті ретінде аннексиялауды жақтады. Осы мақсатта ол экспансионистерді Еуропадағы дипломатиялық лауазымдарға тағайындады, атап айтқанда, Кубаны аннексиялаудың жақтаушысы Пьер Солені Испаниядағы АҚШ елшісі етіп жіберді. 1854 жылдың наурыз айында "Black Warrior" кемесі Нью-Йорктен Алабама штатының Мобил қаласына жүк тасымалдау барысында Кубаның Гавана портына тоқтады. Ол жүк тізімін ұсынбағандықтан, кубалық лауазымды тұлғалар кемені, оның жүгін және экипажын тәркіледі. Конгресс бұл оқиғаны "Black Warrior ісі" деп атады және оны американдықтардың құқықтарын бұзу деп қарады. Соле жасаған испандықтарға кемені қайтару туралы талаптар қарым-қатынастарды шиеленістірді және оған Кубаны сатып алу мәселесін талқылауға бір жылға жуық тыйым салынды. Бұл мәселе бейбіт жолмен шешілсе де, Оңтүстік экспансионизмінің өршуіне ықпал етті. Осы аралықта, тағдырдың анық екендігі туралы ілім онжылдық бойына бөлініп кетті. АҚШ континентте үстемдік етуі керек деп санайтын солтүстіктегілердің саны азайды, көпшілігі Кубаны аннексиялауға, әсіресе құл мемлекеті ретінде қарсы болды. Оңтүстік қолдаған филибюстерлер, соның ішінде Нарсисо Лопес, 1849 жылдан 1851 жылға дейін Куба халқының тәуелсіздікке қолдауына қарамастан, колониялық үкіметті құлатуға бірнеше рет тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. Аралдағы бірқатар реформалар Оңтүстікке құлдық жойылады деген алаңдау тудырды. Олар Куба халқының көп бөлігі құлдар болғандықтан, "африкалықтануы" мүмкін екеніне сенді және бұрынғы құлдар құрған Гаити Республикасының тағдырынан қорқып, одан сақтанды. Канзас-Небраска заңына байланысты туған дауға байланысты АҚШ-тың құлдыққа қарсы шабуылына жол берілмеді. Ішкі талқылаулар барысында Кубаны алуды қолдаушылар сатып алудың немесе ұлттық қауіпсіздік атынан интервенция жасаудың ең қабылданған әдіс екеніне келісті.

Манифест жазу

Марси Сулеге Бьюкенен мен Франция министрі Джон И. Мейсонмен АҚШ-тың Кубаға қатысты саясаты жөнінде кеңесуді ұсынды. Ол бұрын Сюлеге жазған хатында, егер Кубаны сатып алу туралы келіссөздер сәтті аяқталмаса, "Сіз күшіңізді келесі мақсатқа жұмылдыруға тиіссіз, ол – осы аралды испандық тәуелділіктен және кез келген еуропалық державаға бағынудан босату" деді. Бұл сөздерді Сюле өзінің жеке мақсаттарына орай бейімдеген болуы мүмкін. Дэвид Поттер мен Ларс Шолц авторлары Марсидің осы құпия сөздерінің айқын екіұштылығын атап өтті. Бірақ Роберт Мэй былай деп жазады: "Конференцияға берілген нұсқаулар тым тұйық болды, ал Қара жауынгер оқиғасынан кейін Марсидің Сюлеге жазған көптеген хаттары соғысқа шақыру сипатында болғандықтан, министрлер әкімшіліктің ниетін дұрыс түсінбеді". Кездесу орнына қатысты ұсақ-түйек даулардан кейін үш американдық дипломат 1854 жылдың 9-11 қазанында Бельгияның Остенде қаласында кездесіп, содан кейін бір аптаға Пруссияның Аахен қаласына барып, іс-шара туралы есеп дайындады. Нәтижесінде жазылған хат, кейін Остенд манифесті деп танылатын, "Куба Солтүстік Америка республикасына қазіргі мүшелерінен кем емес қажетті, және ол осы одақтың қадірлі балабақшасы саналатын мемлекеттер отбасының табиғи бөлігі" деп жариялады. Манифестте аннексияның себептері ретінде АҚШ араласпаған жағдайда Кубада Гаити революциясымен (1791–1804) салыстырылатын құлдар көтерілісі болуы мүмкін деген қорқыныш айтылды. Манифест Куба мәселесінде әрекетсіздікке қарсы ескертіп, былай деді: "Егер біз Кубаның африкалықтануына және екінші Сент-Домингоға (Гаити) айналуына, оның ақ нәсілге қатысты барлық қорқынышты жағдайларына жол берсек, сондай-ақ оттың біздің көршілес жағалауларымызға таралуына, біздің Одақтың жарқын құрылысын қауіпке тікелей ұшыратуға немесе толығымен жоюға мүмкіндік берсек, онда біз міндетімізге қиянат жасаймыз, батыр бабаларымызға лайықсызбыз және ұрпағымызға қарапайым опасыздық жасаймыз". Испания тарапынан кеңінен таратылған нәсілдік қорқыныштар АҚШ-та аралдағы қара халықтың көтерілісінің "өрт секілді" Оңтүстік АҚШ-қа таралуы мүмкін деген алаңдаушылықты күшейтті. Манифестте, егер отарлық билік оны сатудан бас тартса, АҚШ-тың Кубаны Испаниядан "тартып алуы әділ" деп көрсетілді. Сюле Одақтың қазіргі штаттарынан тыс Оңтүстік ықпалының кеңеюін жақтады. Оның Манифест тағдырына сенімі оны АҚШ-тың "бүкіл континентті және оның аралдық қосымшаларын" сіңіруіне сендірді. Мейсонның Вирджиниядағы тамырлары оны құжаттағы пікірлерге бейімдеді, бірақ ол кейін әрекеттеріне өкінді. Бьюкененнің нақты ниеттері кеңейіске ұмтылысымен қатар белгісіз болып қалады, бірақ ол президенттікке ұмтылып, 1856 жылы жеңіске жеткен болуы мүмкін деген болжам бар. Бір тарихшы 1893 жылы былай деп қорытындылады: "Біз үш адамның ерекшеліктерін ескерсек, Сюле, кейіннен айтқандай, әріптестерін саусағымен орап алғанына күмәнданбаймыз". Осы жағдайда Демократиялық партия АҚШ Конгресінде азшылыққа айналды, ал редакциялық мақалалар Пирс әкімшілігін құпиялылығы үшін сынауын жалғастырды. Кем дегенде бір газет, «Нью-Йорк Геральд», Браунның «Остендтегі шешімдердің шындығына жақын болған хабарлар, Президент олардың ақпараттық ағымның нәтижесі деп қорқынышпен қарады, және олардың шынымен де солай болуы мүмкін» деп атаған хабарларды жариялады. Пирс мұндай қауесеттерді растаудың саяси салдарынан қорқып, 1854 жылдың соңындағы Одақтың жағдайы туралы сөйлеген сөзінде оларды мойындамады. Өкілдер палатасының қарсыластары құжатты жариялауды талап етті, ол жазылғаннан кейін төрт айдан кейін толық жарияланды.

Жауын-шашын

Құжат жарияланғанда солтүстік тұрғындары оңтүстіктің құлдықты кеңейту әрекетіне ашуланды. Америкалық еркін топырақ жақтастары, жақында қашып кеткен құлдар туралы заңның күшеюіне (1850 жылғы келісімнің бір бөлігі ретінде қабылданған және еркін штаттардың шенеуніктерін құлдарды қайтаруға көмектесуге міндеттендіретін) наразылық білдірді. «Нью-Йорк Трибюн» газетінің Хорас Грили «Жұмқырлар манифесті» деп атаған нәрсені конституцияға қайшы деп сынады. «Канзас қандысы» кезеңінде, құлдыққа қарсы және құлдықты жақтаған топтар штаты бақылауға алу үшін күрескен кезде, Остенд манифесті құл билігіне қарсылар үшін біріктіруші ұранға айналды. Бұл оқиға Республикалық партияның құрылуына себеп болған көптеген факторлардың бірі болды және манифест 1856 жылы партияның бірінші бағдарламасында «жол тонаушының» философиясымен, яғни «күштінің құқығы» принципімен сәйкес келетіні сынға алынды. Бірақ Кубаны қоса аннексиялау қозғалысы Американдық Азамат соғысынан кейін ғана толық аяқталды. Оқиға Пирс әкімшілігіне қайырсыздай зиян келтірді. Пирс оңтүстік мүдделеріне жақын болды және Остенд манифестіне байланысты туған дау Демократиялық партияның ыдырауына ықпал етті. Халықаралық жағынан қарағанда, ол Испанияға және Еуропадағы империялық билікке қауіптің белгісі ретінде көрінді. Мадрид, Лондон және Париж үкіметтері оны дереу айыптады. Әкімшілікпен бар қалған жақсы қарым-қатынасты сақтау үшін Суле Куба тақырыбын талқылауды тоқтатуға бұйрық берілді, ол дереу отставкаға кетті. Остенд манифестіне байланысты туған салдар Пирсті экспансиялық жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. Бұл құлдық институтын сақтауға ұмтылған оңтүстік мүдделері үшін «қажетсіз қақтығыстардың» сериясының бір бөлігі ретінде сипатталды, олардың құны жоғары болды. Джеймс Бьюкенен 1856 жылы президенттікке оңай сайланды. Ол Кубаны аннексиялауға берілгенімен, халықтың қарсылығы мен өсіп келе жатқан аймақтық шиеленіс оған кедергі келтірді. «Кубалық сұрақ» деп аталатын мәселе Азамат соғысынан кейін отыз жыл өткен соң ғана қайтадан ұлттық назарға ілікті.