Кіріспе
1807 ж. АҚШ-тың барлық басқа елдермен сауда-саттықты тыйым салатын заңы
1807 жылғы Эмбарго заңы – АҚШ Конгресі қабылдаған, барлық шетелдік мемлекеттерге қатысты жалпы сауда эмбаргосы. Бұл заң 1806 жылғы импортқа тыйым салу туралы заңға орай жасалған және Наполеон соғыстары кезінде қабылданды. Ол Ұлыбританияны американдық теңізшілерді тоқтатуын тоқтатуға және Американың егемендігі мен бейтараптығын құрметтеуге мәжбүр ету мақсатындағы әрекеттердің күшеюін білдірді. Сонымен қатар, Франция және басқа елдерге дипломатиялық және экономикалық ықпал ету үшін қысым көрсетуге тырысты. 19 ғасырдың басында американдық кеме қатынасы өркендеді. Наполеон соғыстары кезінде Ұлыбритания мен Франция бейтарап американдық кемелерді қарсыласының саудасын бұзу құралы ретінде нысанаға алды. Еуропалық флоттар "жау мемлекеттерімен" сауда жасаған американдық кемелерді соғыс контрабандасы ретінде тәркіледі. Британдық Корольдік Әскери-теңіз флоты британдық туған немесе бұрын британдық кемелерде қызмет еткен американдық теңізшілерді тоқтатып алып, тіпті олар американдық құжаттарымен американдық азаматтар екенін мәлімдесе де, оларды тоқтатты. "Чесапик-Леопард" сияқты оқиғалар американдықтарды ашуландырды. Конгресс осы оқиғаларға тікелей жауап ретінде эмбарго енгізді. Президент Томас Джефферсон сақтықпен әрекет етті, қарсы шараларға қолдауды бағалады және АҚШ-тың Ұлыбритания мен Франциядан әлдеқайда әлсіз екенін мойындады. Ол Конгреске коммерциялық соғыс жүргізуді ұсынды, бұл саясат Джефферсонға тәжірибелік және оның одақтастарына қарағанда ішкі саяси қарсыластарына көбірек зиян келтіретінін болжауға мүмкіндік берді, еуропалық соғысушыларға тигізетін әсеріне қарамастан. 10-шы Конгресс оның одақтастарының бақылауында болды және 1807 жылдың 22 желтоқсанында заңға қол қойылған актіге келісті. Дипломатиялық тұрғыдан алғанда, эмбарго американдық дипломатиялық жағдайды жақсартпады және халықаралық саяси шиеленісті күрт күшейтті. Эмбаргоны кеңінен бұзу және заңнамадағы олқылықтар оның мақсаттарына тигізетін әсерді азайтты. Әлемдік саудаға үстемдік еткен британдық коммерциялық кеме қатынасы Наполеонның континенттік жүйесіне жаңа нарықтарды ашу арқылы, әсіресе Оңтүстік Америкадағы испан және португал колонияларында сәтті бейімделді. Осылайша, британдық саудагерлер американдық сауда белсенділігін эмбарго күрт қысқартқан кезде американдықтардың есебінен өсуге қолайлы жағдайға ие болды. Заңның импортқа тыйым салуы АҚШ-тың ішкі өндірістерінің өсуін, әсіресе тоқыма өнеркәсібінің дамуын ынталандырды және Америка Құрама Штаттарында өндіріс жүйесінің басталуын белгіледі, бұл елдің импортталған өндірілген тауарларға тәуелділігін азайтты. Заңға қарсы шыққан американдықтар, әсіресе Жаңа Англияның сауда орталықтарында, қатал наразылық акцияларын ұйымдастырды. Джефферсонға қарсы күшті оппозиция білдірген Федералист партиясының қолдауы уақытша қалпына келіп, 1808 жылғы сайлауда (Сенат пен Палата) жеңіске жетті. 1809 жылдың 1 наурызында Джефферсонның президенттік билігінің соңғы күндері эмбаргоны алмастыру туралы заң қабылданды. Ұлыбританиямен арадағы шиеленіс күшейе берді және нәтижесінде 1812 жылғы соғыс басталды.
Өмірбаян
1802–1803 жылдардағы қысқа мерзімді бітімнен кейін еуропалық соғыстар қайта жаңғырды және 1814 жылы Наполеон Бонапарттың жеңілісіне дейін жалғасты. Соғыс АҚШ-тың Ұлыбританиямен де, Франциямен де қарым-қатынасын күрт нашарлатты. Екі елдің біреуімен соғысқа қалу қаупі зор еді. Ұлыбритания теңізде, ал Франция құрлықта басымдық танытқандықтан, соғыс блокада мен қарсы блокада күресіне айналды. Сауда соғысы 1806 және 1807 жылдары өршіп, шыңына жетті. Ұлыбританияның Корольдік теңіз флоты еуропалық порттардың көбін американдық кемелерге жапты, олар егер алдымен британдық порттар арқылы сауда жасаса ғана кіре алатын еді. Франция Ұлыбританияға қағаз жүзінде блокада жариялады, бірақ оны іске асыратын теңіз күші болмады және британдық ережелерді сақтаған американдық кемелерді тартып алды. Корольдік теңіз флотына көптеген теңізшілер қажет болды және британдық дезертирлерге тығыздық болғандықтан американдық сауда флотына наразылық білдірді. Американдық теңізшілерді британдықтардың мәжбүрлеуі АҚШ-ты әлсіз қылды, өйткені ол өз кемелерін және теңізшілерін қорғай алмады. Британдықтардың британдық дезертирлерді, олардың көпшілігі қазір американдық азаматтар, американдық кемелерден алып, Корольдік теңіз флотына әскери қызметке шақыру тәжірибесі 1803 жылдан кейін күрт өсті және АҚШ-та қатты ашу тудырды. 1807 жылдың 21 маусымында американдық USS Chesapeake соғыс кемесі Вирджиния штатының Норфолк қаласының жағалауында Ұлыбританияның HMS Leopard соғыс кемесімен тоқтатылды. "Чесапик" кемесінде Корольдік теңіз флотынан дезертирлеген төрт адам болды, олардың үшеуі американдық, біреуі британдық азамат еді. Америкалық құжаттары бар төрт дезертир "Чесапик" кемесінен алынып, Новая Шотландиядағы Галифакс қаласына жеткізілді. (Американдық дипломатиялық қысым нәтижесінде үш американдық жазаланбастан қайтарылды.) Ашулы халық шара қабылдауды талап етті, ал президент Джефферсон барлық британдық кемелерді американдық сулардан шығарып жіберуге бұйрық берді.
АҚШ саудасына әсері
Эмбаргоның қос әсері болды: Американың шетел саудасын күрт шектеу, сонымен қатар өнеркәсіптік кәсіпорындарды АҚШ-тағы отандық өндіріске жаңа капитал салуға итермелеу. Жаңа Англия және Атлантикалық мұхитының орталық аймақтарында кемелер тоқтап қалды. Ауыл шаруашылығы аймақтарында, әсіресе Оңтүстікте, фермерлер мен плантаторлар егіншілік өнімдерін халықаралық деңгейде сата алмады. Еуропалық тауарлардың тапшылығы американдық өндірісті, әсіресе Солтүстікте, жандандырды, ал тоқыма өндірушілер мақта фабрикаларына ірі инвестициялар жасауға кірісті. Экономикалық тарихшы Дуглас Ирвиннің 2005 жылғы зерттеуіне сәйкес, эмбарго Американың 1807 жылғы жалпы ұлттық өнімінің шамамен 5% құралына нұқсан келтірді. Эмбарго заңына халықтың қолдауын арттыру мақсатында кішкентай мүсіндік шайқалар жасалды. Шайқаларға жазылған ұрандар Ұлыбритания мен Францияға қарсы үкіметтің қолданыстағы эмбаргосын қолдайтын қағидаларды бекітуге бағытталған.
Кейс-студиялар
Род-Айленд штаты бойынша жасалған зерттеу эмбаргоның кеме қатынасына байланысты салаларды қиратқанын, қолданыстағы нарықтарды жойғанын және Демократ-Республикалық партияға наразылықтың күшеюіне себеп болғанын көрсетті. Контрабандалық сауданы көпшілік қолдады, олар эмбаргоны өз құқықтарын бұзу деп қарады. Халықтың наразылығы жалғасты және 1808-1809 жылдары федералистерге штаттық үкіметті қайта бақылауға алуға көмектесті. Бұл жағдай – американдық ұлттық сыртқы саясатының жергілікті саяси адалдық үлгілерін өзгерткен сирек кездесетін мысалы. Танымалдылығына қарамастан, Эмбарго заңы Солтүстік-Шығысқа шектеулі, күтпеген пайда әкелді, әсіресе капитал мен еңбек күшін Жаңа Англияның тоқыма және өзге де өндіріс салаларына тарту арқылы, бұл Американың британдық саудаға тәуелділігін азайтты. Вермонт штатында Шамплейн көлі мен Ришелье өзенінің су жолындағы эмбарго сәтсіздікке ұшырады, себебі штат өнімді Канадаға сатуға тәуелді болды. Сент-Джон қаласында 1808 жылы су арқылы контрабандалық жолмен әкелінген 140 000 фунт стерлингтік тауар тіркелді, бұл 1807 жылмен салыстырғанда 31%-ға көп. Сабын жасауға арналған күлдің жеткізілімі екі есеге жуық 54 000 фунтқа дейін өсті, бірақ ағаш тасымалы 23%-ға төмендеп, 11 200 фунтқа жетті. 1795 жылғы Джей келісімінен кейін 50 000 фунтқа дейін өскен өндірілген тауарлар 20%-дан астамға төмендеді, әсіресе жағалауға жақын жерде жасалған заттар. Газеттер мен қолжазбалар, эмбаргомен байланысты кемелердің қозғалысының теориялық азаюына қарамастан, әдеттегіден гөрі көлдегі белсенділікті тіркеді. Контрабандалық сауда тек су жолдарымен шектелмеді, себебі малдар тез арада бақылаудан тыс жер шекарасынан өтіп кетті. Оңтүстікке қарайғы сауда жалпы көлемнің үштен екі бөлігін құрады, ал тері саудасы үштен бір бөлігіне төмендеді. Кедендік қызметкерлер күшті күш қолдану саясатын сақтады, ал Галлатиннің күш қолдану заңы (1809) партиялық мәселе болды. Көптеген вермонт тұрғындары эмбаргоның қызықты ойынын – табыс әкелетін контрабандистерді ұстауды, қарапайым, аз пайдалы кәдімгі саудадан артық көрді. Эмбаргодан қашқан Жаңа Англия саудагерлері федералды заңды бұзуда тапқыр, батыл және жан-жақты болды. Гординиер (2001) Нью-Лондон (Коннектикут штаты) саудагерлерінің эмбаргоға дейін, оның кезінде және одан кейін сатып алынған және сатылған жүктерді, сондай-ақ пайдаланылған кемелерді қалай ұйымдастырып, басқарғанын зерттейді. Сауда жолдары мен жүктер, отандық және шетелдік, кемелердің түрлері, олардың меншігі мен басқаруының ұйымдастырылу жолдары оңтүстік-шығыс Коннектикут саудагерлерінің дағдарысқа тап болғандағы жан-жақтылығын көрсетеді. Гординиер (2001) көпжақты саудагерлер өз саудалары үшін және аздап болса да, теңіз жүзуі үшін баламалы стратегиялар іздегенін қорытындылады. Олар заңсыз әрекеттерге, шетелдік флоттың көлемін азайтуға және шетелдік сауда кемелерін ішкі тасымалдауға қайта тіркеуге тырысты. Ең бастысы, олар жаңа отандық сауда серіктестерін іздестірді және Кедендік коллектор Джедидая Хантингтонның саяси күшін пайдаланды. Хантингтон Коннектикут жетекші қатарының ықпалды мүшесі болды ("Тұрақты тәртіп") және "арнайы рұқсат" деген сылтаумен эмбарго салынған көптеген кемелерге шетел порттарына шығуға рұқсат берді. Кеме иелігін бөлісудің бұрынғы тәсілдерін тәуекелдерді бөлісу үшін өзгерту қиын болды. Оның орнына, көптеген банкроттықтарға қарамастан, эмбарго дағдарысы кезінде қалыптасқан қарым-қатынастар жалғасты.
Құқық қорғау шаралары
Джефферсонның қазынашылық хатшысы Альберт Галлатин ембаргоның барлығына қарсы болды және осы саясатты күшімен жүзеге асырудың мүмкін еместігін, сондай-ақ жағымсыз қоғамдық реакцияны дұрыс болжады. "Бұл Англияны бізбен жақсы қарым-қатынас жасауға итермелейді деген үміт, менің ойымша, толығымен негізсіз. Үкіметтік тыйымдар әрқашан күтілгеннен де көп зиян келтіреді; сондықтан мемлекет қайраткері жеке тұлғалардың істерін өзінен жақсырақ реттей аламын деп ойласа, оларға қол сұнуға еңбек етуі керек", - деп жазды Галлатин Джефферсонға заң қабылданғаннан кейін көп ұзамай. Бұл заң АҚШ кемелерінің шетелдік саудамен айналысу үшін американдық порттардан шығуына кедергі келтіргендіктен, американдық зерттеулерді де тежеп тастады.
Бірінші қосымша акт
Бірнеше аптадан кейін, 1808 жылдың 8 қаңтарында, 10-шы Конгресс тағы да заң қабылдады, 1-сессия, 8-тарау: «Эмбарго туралы заңға қосымша акт» (2 Stat. 453). Тарихшы Форрест Макдональд жазғандай, бастапқы заңда «бір кемшілік анықталды», атап айтқанда «жағалау кемелері, балық аулау және кит аулау қайықтары» ембаргодан босатылған еді және олар оны, негізінен, Канада арқылы айналып өтті. Қосымша акт кепілдік беру ережесін (бастапқы Эмбарго туралы заңдың 2-бабы) таза ішкі саудамен айналысатындарға да таратылды: Қосымша актінің 1 және 2-баптары жағалау, балық аулау және кит аулау кемелеріне кепілдік беруді міндетті етті. Тіпті өзен кемелері де кепілдік беруге міндетті болды. 3-бап бастапқы немесе қосымша актіні бұзуды қылмыс деп жариялады. Кеме иесінің талаптарды орындамауы кемесі мен жүгінің тәркіленуіне, оның құнының екі еселенген мөлшерінде айыппұл төлеуге және кедендік баж төлеу үшін несиеден бас тартуға әкелді. Капитан талаптарды орындамаса, бір мыңнан жиырма мың долларға дейін айыппұл салынып, ол кез келген кеден қызметкерінің алдында ант беру құқығынан айырылар еді. 4-бап каперлерге немесе маркалы хаттары бар кемелерге қатысты әскери кемелерге қолданылатын босату ережесін жойды. 5-бап экспортқа тауар тиейтін шетелдік кемелерге айыппұл салуға және оларды тәркілеуге рұқсат берді. Осы уақытта Джефферсон Конгрестен қазіргі 2800 әскерден 30 000 әскерді жинауға рұқсат сұрады, бірақ Конгресс бас тартты. Жаңа Англия және Атлантиканың орталық штаттарының солтүстік портындағы порттар қыста көбінесе қолданысқа жарамсыз болғандықтан, бұрынғы эмбарго актілеріне көп мән бермеді. Бірақ көктемгі ерігенмен және тағы бір эмбарго актісі қабылдануымен жағдай өзгерді. Көктемнің келуімен бұрынғы актілердің әсері жағалау штаттарында, әсіресе Жаңа Англияда бірден сезілді. Экономикалық төмендеу депрессияға айналып, жұмыссыздық өсті. Шығыс жағалауында наразылықтар болды. Көптеген саудагерлер мен жүк тасымалдаушылар заңдарды қарапайым ғана елемеді. Канада-АҚШ шекарасында, әсіресе Нью-Йорк штатының солтүстігінде және Вермонт штатында эмбарго заңдары ашық түрде бұзылды. Федералдық шенеуніктер Мэннің кейбір бөліктері, мысалы, Британдық Нью-Брансуикпен шекарадағы Пасамакуодди шығанағы ашық көтеріліс ұйымдастырып жатыр деп сенді. Наурыз айында күйреген Джефферсон эмбаргоны сөзсіз орындауға бекінді.
Sections 1 and 2 of the supplementary act required bonding to coasting, fishing, and whaling ships and vessels. Even river boats had to post a bond. Section 3 made violations of either the initial or supplementary act an offense. Failure of the shipowner to comply would result in forfeiture of the ship and its cargo or a fine of double that value and the denial of credit for use in custom duties. A captain failing to comply would be fined between one and twenty thousand dollars and would forfeit the ability to swear an oath before any customs officer. Section 4 removed the warship exemption from applying to privateers or vessels with a letter of marque. Section 5 established a fine for foreign ships loading merchandise for export and allowed for its seizure. Meanwhile, Jefferson requested authorization from Congress to raise 30,000 troops from the current standing army of 2,800, but Congress refused. With their harbors for the most part unusable in the winter anyway, New England and the northern ports of the mid Atlantic states had paid little notice to the previous embargo acts. That was to change with the spring thaw and the passing of yet another embargo act. With the coming of the spring, the effect of the previous acts were immediately felt throughout the coastal states, especially in New England. An economic downturn turned into a depression and caused increasing unemployment. Protests occurred up and down the eastern coast. Most merchants and shippers simply ignored the laws. On the Canada–United States border, especially in Upstate New York and in Vermont, the embargo laws were openly flouted. Federal officials believed parts of Maine, such as Passamaquoddy Bay on the border with the British territory of New Brunswick, were in open rebellion. By March, an increasingly frustrated Jefferson had become resolved to enforce the embargo to the letter.
Заңның басқа да қосымшалары
1808 жылдың 12 наурызында Конгресс қабылдады және Джефферсон эмбарго туралы заңға тағы бір толықтыруға қол қойды. Ол алғаш рет кез келген тауардың, құрлықпен немесе теңіз арқылы экспортталуына тыйым салды. Заңды бұзғандарға әрбір құқық бұзу үшін 10 000 доллар айыппұл және тауарларын жоғалту жазасы тағайындалды. Президентке ембаргоны күшіне енгізу, тоқтату немесе одан ерекшелік жасау бойынша кең өкілеттік берілді. Порт билігіне ордерсіз жүктерді тәркілеуге және ембаргоны бұзуды жоспарлаған деп күдіктелген кез келген жүк тасушыны немесе саудагерді соттауға рұқсат берілді. Қосымша жазаларға қарамастан, азаматтар мен жүк тасушылар ембаргоны ашық түрде елемеді. Наразылықтар күшейе берді, сондықтан Джефферсон әкімшілігі Конгрестен тағы бір ембарго заңын қабылдауды сұрады.
Салдарлар
Амбаргоның бірден-бір әсері АҚШ-қа Ұлыбритания мен Францияға да бірдей зиян тигізді. Америка ережелерінен ең көп зардап шегетінін күткен Ұлыбритания өзінің экспорты үшін Оңтүстік Америкада жаңа нарық құрды, ал британдық кеме иелері АҚШ үкіметінің іс-әрекетімен американдық бәсекелестікті жойғанына қуанды. Джефферсон өзінің амбарго саясатымен өзін ерекше жағдайға қойды. Ол үкіметтің араласуын мүмкіндігінше азайтуды жиі талап еткенмен, енді өзінің саясатын күштеңдету үшін ерекше өкілеттіктерді қабылдады. 1808 жылғы президенттік сайлауда Джеймс Мэдисон Чарльз Котесворт Пинкниді жеңіп шықты, бірақ федералистердің күшіне қайта оралып жатқанын көрсетті және Джефферсон мен Мэдисонды амбаргоны тоқтатуға көндіруге көмектесті. 1809 жылғы наурыз айында президенттік лауазымынан кетуге дайындалған Джефферсон амбаргоны күштен шығару туралы заңға қол қойды. Танымалдылығына қарамастан, Амбарго заңының бір ұзақ мерзімді оң әсері болды. Өндірістік тауарларға ішкі сұраныстың қанағаттандырылмауы АҚШ-тағы өнеркәсіптік революцияның дамуын ынталандырып, нәтижесінде американдық ішкі өндіріс жүйесінің қалыптасуына әкелді. 1810 жылы үкімет экономикалық қысымның тағы бір тактикасын қолдануға дайын болды, ол Мейконның №2 заң жобасы деп аталатын соңғы шара болды. Бұл заң жобасы 1810 жылдың 1 мамырында заң күшіне енді және «Ешқандай қатынас жоқ» заңын алмастырды. Бұл экономикалық қысымның еуропалық державаларды мәжбүрлеудегі сәтсіздігін мойындау болды. Ұлыбритания мен Франциямен сауда енді ашық болды, ал АҚШ екі соғысушы тараппен келіссөздер жүргізуге тырысты. Егер екі державаның біреуі американдық саудаға қатысты шектеулерді алып тастаса, АҚШ оны орындамаған тарапқа қарсы «ешқандай қатынас жоқ» саясатын қайта қолданар еді. Наполеон бұл мүмкіндікті тез пайдаланды. Ол Берлин және Милан жарлықтарын жоятынын уәде етті, ал Мэдисон 1810 жылдың күзінде Ұлыбританияға қарсы «ешқандай қатынас жоқ» саясатын қайта енгізді. Наполеон уәдесін орындамаса да, ағылшын-американдық қарым-қатынастың нашарлауы оны оның екіжүзділігі үшін жауапқа тартуға мүмкіндік бермеді. Джефферсон мен Мэдисонның бейтараптықты бейбіт жолмен мойындатуға жасаған тырысы 1812 жылдың маусым айында, Ұлыбритания 1807 жылғы жарлықтарын жоюға уәде бергенде, кейінірек сәттілікке жетті. Британдықтардың келісімі тым кеш болды, өйткені бұл хабар Америкаға жеткенде, АҚШ Ұлыбританияға қарсы 1812 жылғы соғысты жариялаған еді.
Соғыстық заңнама
1812 жылдың маусым айының ортасында Американың соғыс жариялауынан кейін, 1812 жылдың 6 шілдесінде бұрынғы заңнамаға ұқсас шектеулерді енгізетін 1812 жылғы «Жау саудасы» заңы қабылданды. Ол да тиімсіз болды және 1813 жылдың желтоқсанында қатаңдатылып, 1814 жылдың желтоқсанында одан да қатаңдату мәселесі талқыланды. Соғыс басталғаннан кейін бұрынғы ембарголардың мерзімі біткен соң, 1813 жылғы «Эмбарго» заңына 1813 жылдың 17 желтоқсанында қол қойылды. Заңға төрт жаңа шектеу енгізілді: американдық барлық кемелер мен тауарлардың порттан шығуына тыйым салатын ембарго, Британ империясында дәстүрлі түрде өндірілетін белгілі бір тауарларға толық тыйым салу, кеме экипажының 75 пайызы кеме туының азаматтары болмаса, американдық порттарда шетелдік кемелердің сауда жасауына тыйым салу және кемелерді құтқару үшін төлем алуға тыйым салу. 1813 жылғы эмбарго елдің соңғы ірі сауда шектеуі болды. АҚШ үкіметі сыртқы саяси мақсатқа жету үшін ешқашан толығымен сауданы тоқтатпады. Бұл заң әсіресе Солтүстік-Шығысқа зиян келтірді, себебі британдықтар Оңтүстікте қатаң блокада ұйымдастырып, американдықтардың үкіметке қарсылығын күшейтті. Мэдисон бұл заңды Наполеон жеңілгеннен кейін ғана алып тастады, бірақ ол кезде мәселе өз маңыздылығын жойды. 1815 жылдың 15 ақпанында Мэдисон 1815 жылғы «Жау саудасы» заңына қол қойды, ол 1809 жылғы (9 қаңтар) «Қолдану заңы» мен 1813 жылғы эмбаргоны қоса алғанда, бұрынғы сауда шектеулерінен де қатаң болды. Бірақ бұл заң екі аптадан кейін Генттен келген бейбітшілік туралы ресми хабарламадан кейін күшін жойды.