Кіріспе

Микроэкономикадағы негізгі принцип

Микроэкономикада сұраныс заңы – баға мен сұраныс мөлшері арасында кері байланыс бар екенін көрсететін негізгі принцип. Басқаша айтқанда, “барлық басқа жағдайлар тең болғанда, тауардың бағасы өссе (↑), сұраныс мөлшері азаяды (↓); керісінше, тауардың бағасы төмендесе (↓), сұраныс мөлшері артады (↑)”. Алфред Маршалл бұл заңды былай түсіндірді: “Бір нәрсеге деген сұраныс артты десек, онда ол адам сол бағада бұрынғыдан көбірек сатып алады және жоғары бағада да бұрынғыдай мөлшерде сатып алады”. Дегенмен, сұраныс заңы тек сұраныс мөлшерінің өзгеру бағытын, бірақ оның шамасын емес, сапалық тұрғыдан сипаттайды. Сұраныс заңы сұраныс қисығы деп аталатын график арқылы бейнеленеді, онда сұраныс мөлшері x осінде, ал баға y осінде көрсетіледі. Сұраныс қисықтары сұраныс заңының анықтамасы бойынша төмен қарай еңісті болады. Сұраныс заңы экономикадағы ресурстардың тиімді бөлінуі үшін ұсыныс заңымен бірге жұмыс істейді, бұл тепе-теңдік бағасы мен мөлшерін анықтайды. Сұраныс пен баға арасындағы байланыс тек “барлық басқа жағдайлар тең” деген ceteris paribus шарты сақталғанда ғана дұрыс болады. Яғни, табыс пен басқа тауарлардың бағасы тұрақты болғанда, сұраныс мөлшері бағаға кері пропорционал болады. Егер басқа факторлар өзгерсе, сұраныс заңы міндетті түрде орындалмауы мүмкін. Шын дүниеде сұраныстың бағадан басқа да көптеген анықтауыштары бар, мысалы, басқа тауарлардың бағасы, тұтынушының табысы, қалаулары және т.б. Сұраныс заңына Гиффен тауарлары және толық серпімсіз тауарлар сияқты ерекшеліктер де бар.

Шолу

Экономист Альфред Маршалл сұраныс заңының графикалық иллюстрациясын ұсынды. Сұраныс заңымен бірге ұсыныс заңы бізге тепе-теңдік бағасы мен мөлшерін анықтайды. Сонымен қатар, сұраныс пен ұсыныс заңы тауарлардың бағасының неге осы деңгейде екенін түсіндіреді. Олар сондай-ақ, бағасы арзан деп саналатын тауарларды сатып алуға (немесе қымбат бағаланғандарын сатуға) мүмкіндіктерді анықтауға көмектеседі. Сұраныс заңы басқарушылық экономика үшін өте маңызды, ол экономиканың микроэкономикалық талдауды басқарушылық шешімдерге, баға, өндіріс және маркетинг стратегиялары бойынша негірленген шешімдер қабылдауға қолданатын саласы. Осы контексте, сұраныс заңына әсер ететін балама факторларды түсіну менеджерлер мен шешім қабылдаушылар үшін маңызды. Кіріс әсері: Кіріс әсері – тұтынушылардың сатып алу қабілетінің өзгеруі нәтижесінде тауарға немесе қызметке деген сұраныстың өзгеруі. Бағалар өскенде тұтынушылардың сатып алу қабілеті төмендейді, бұл сұраныстың азаюына әкеледі. Керісінше, бағаның төмендеуі сатып алу қабілетін арттырып, сұраныстың өсуіне әкеледі. Қосымша әсері: Қосымша әсері – алмастырылатын тауарлардың салыстырмалы бағаларының өзгеруіне байланысты тауарға немесе қызметке деген сұраныстың өзгеруі. Тауардың бағасы өскенде тұтынушылар тұтынуын салыстырмалы түрде арзан тауарларға ауыстыра алады, бұл бастапқы тауарға деген сұраныстың төмендеуіне әкеледі. Бағаға қатысты күтулер: Тұтынушылардың болашақ бағаларға қатысты күтулері тауарлар мен қызметтерге қатысты олардың ағымдағы сұранысына әсер етуі мүмкін. Егер тұтынушылар болашақта бағалардың өсуін күтсе, олар кейінірек бағаның өсуінен аулақ болу үшін ағымдағы тұтынуын арттыра алады. Керісінше, егер олар бағаның төмендеуін күтсе, тұтынуды кейінге қалдырып, сұраныстың төмендеуіне себеп болуы мүмкін. Нарық көлемі және демографиялық ерекшеліктер: Нарықтың көлемі мен демографиялық ерекшеліктері де сұраныс заңына әсер етуі мүмкін. Халық санының өзгеруі, жас құрамы және кіріс деңгейі тауарлар мен қызметтерге жалпы сұранысқа әсер етуі мүмкін, сонымен қатар баға мен сұраныс арасындағы қатынасқа да әсер етеді. Сұраныс заңынан түсіну үшін маңызды ұғым – сұраныс пен сұранылған көлем арасындағы айырмашылық. Сұраныс – сұраныс қисығын білдіреді. Сұраныстағы өзгеру сұраныс қисығының ығысуымен көрсетіледі. Сұранылған көлем, екінші жағынан, сұраныс қисығындағы белгілі бір бағаға сәйкес келетін нақты нүктеге сілтеме жасайды. Сұранылған көлемдегі өзгеру, демек, сұраныс қисығы бойымен қозғалысқа сілтеме жасайды. Дегенмен, сұраныс заңына кейбір ерекшеліктер бар. Мысалы, темекінің бағасы өскен жағдайда, оған деген сұраныс азаймауы мүмкін. Сұраныс заңына қатысты ерекшеліктер әдетте Гиффен тауарлары мен Веблен тауарларына тән, олар төменде егжей-тегжейлі түсіндіріледі. Сұраныстың төрт негізгі түрі – сұраныстың бағалық серпімділігі, қиылыстырмалы серпімділігі, кіріс серпімділігі және жарнамалық серпімділігі. Алайда, оның түсінігі мен қолданылуының мысалдары Грегори Кинг (1648-1712) сұраныс заңын көрсеткен кезде одан да ертерек болды. Ол бидай бағасы мен егін жинауы арасындағы байланысты көрсетті, нәтижелер егін жинауы 50%-ға төмендесе, баға 500%-ға артатынын көрсетті. Бұл демонстрация сұраныс заңын және оның серпімділігін көрсетті. 1890 жылға қарай экономист Альфред Маршалл сұраныс заңының графикалық иллюстрациясын құжаттады. Бұл формула барлық мүмкін бағалар p' және p, және сәйкес сұраныстар x' және x үшін бағалар мен сұраныс қарама-қарсы бағытта қозғалуы керек екенін көрсетеді, яғни бағалар өскенде сұраныс төмендеуі керек және керісінше. Сұраныстар жеке емес, сұраныс жиынтығы екенін ескеріңіз. Бір тауарға деген сұраныс оның бағасы да өскен жағдайда өсе алады, егер басқа тауардың бағасы өскен және жеткілікті түрде алмастырылған болса. Егер i тауар – Гиффен тауар болса, оның бағасы өскенде, ал басқа тауарлардың бағасы тұрақты ұсталатын болса (яғни ), сұраныс заңы айқын бұзылады, себебі бізде (баға өскенде) және (біз Гиффен тауарды қарастырғанда) болады, сондықтан .

Сұраныс пен сұранысқа сай сан

Сұраныс пен сұранылған саны арасындағы айырмашылықты ұғыну өте маңызды, себебі экономикалық терминологияда олар әртүрлі мағыналарды білдіреді. Бір жағынан, сұраныс – сұраныс қисығын көрсетеді. Сұраныстағы өзгерістер сұраныс қисығының солға немесе оңға жылжуы арқылы графикалық түрде бейнеленеді. Екінші жағынан, ипотекалық ставканың төмендеуі барлық бағада сатып алуға деген ниетті күшейтеді, нәтижесінде сұраныс қисығы оңға қарай жылжиды. Баға өзгермесе де, тұтынушылар енді көбірек тауар сатып алады.

Сұраныстың қиылыстырмалы сыйымдылығы

Сұранымның қиылыстырмалы серпімділігі – басқа тауардың бағасы өзгерген кезде бір тауарға деген сұранымның салыстырмалы өзгеруін өлшейтін экономикалық ұғым. Сұранымның қиылыстырмалы серпімділік коэффициентін есептеу формуласы А тауардың сұранылатын мөлшерінің пайыздық өзгеруін В тауардың бағасының пайыздық өзгеруіне бөлу арқылы шығарылады. Сұранымның қиылыстырмалы серпімділігі, сондай-ақ сұранымның қиылыстырмалы баға серпімділігі деп те аталады, компанияларға алмастыратын тауарлар мен толықтыратын тауарларға қатысты бәсекеге қабілетті баға белгілеуге мүмкіндік береді. Осылайша, теңдеуден алынған сандық көрсеткіш екі тауар арасындағы байланыс пен бәсекелестіктің күшін анықтайды.

Сұраныстың табысқа эластикалық әсері

Сұранымның табыстылық эластичность - тұтынушының нақты табысы өзгерген кезде тауарларға деген сұраныс мөлшерінің сезімталдығын өлшеуге арналған экономикалық құрал. Сұранымның табыстылық эластичность есептеу үшін, сұраныс мөлшерінің пайыздық өзгеруі тұтынушы табысының пайыздық өзгеруіне бөлінеді. Сұранымның табыстылық эластичность бизнестің бизнес айналымдарының жалпы сатуға тигізетін әсерін талдауға және болжауға мүмкіндік береді. Осылайша, сұранымның табыстылық эластичность тауарларды нормативтік тауарлар мен нашар тауарлар деп жіктеуге мүмкіндік береді. Оң мән тауардың нормативтік екенін, ал теріс мән нашар тауар екенін көрсетеді. Сұранымның табыстылық эластичность тұтынушының тауарды тұтыну қажеттілігі ме әлде сәнділік пе деп бағалауын көрсетеді.

Сұранымның жарнамалық икемділігі

Сұранымның жарнамалық икемділігі жарнамалық науқанның жаңа сатуды қозғау тиімділігін өлшейді. Сұранымның жарнамалық эластиктігін есептеу үшін сұраныстағы көлемнің пайыздық өзгеруі жарнамаға жұмсалған қаражаттың пайыздық өзгеруіне бөлінеді. Кәсіпорын жарнаманың жаңа сатуды қалыптастырудағы тиімділігін өлшеу үшін сұранымның жарнамалық серпімділігін пайдаланады. Оң икемділік жарнаманың табысты екенін көрсетеді, өйткені тауарға деген сұраныс артқан. Дегенмен, бұл өлшем алмастырғыштардың болуы, тұтынушылардың мінез-құлқы және жарнамаланатын тауардың бағасы сияқты факторларға да байланысты. Бұл сұраныстың негізгі заңына қайшы келетін, жоғары қарай еңісті сұраныс қисығына әкеледі. Гифен тауарлары табыс әсерінің алмастыру әсерінен басым түлуіне байланысты сұраныс заңын бұзады. Мұны тауардың өзінің бағасындағы өзгеріске арналған Слуцкий теңдеуімен көрсетуге болады:

Оң жақтағы бірінші мүше – әрқашан теріс болатын алмастыру эффектісі. Оң жақтағы екінші мүше – табыс эффектісі, ол оң немесе теріс болуы мүмкін. Төмен сапалы тауарлар үшін бұл теріс, сондықтан оны алып тастау оның оң абсолюттік мәнін қосуды білдіреді. Табыс эффектісінің туынды емес компоненті – тұтынушының тауарға деген қазіргі сұранысының көрсеткіші, яғни егер тұтынушы өз табысының көп бөлігін төмен сапалы тауарға жұмсаса, онда бағаның өсуі табыс эффектісінің алмастыру эффектісінен басым түлуіне әкелуі мүмкін. Бұл тауардың сұранысының бағасына қатысты оң ішінара туындысына алып келеді, бұл сұраныс заңын бұзады.

Тауар бағасының өзгеруін күту

Егер тауар бағасының өсуі тұтынушылардың осы тауар бағасының одан әрі өседі деген күтініміне әкелсе, олар қазіргі көтерілген бағада да осы тауарды көптеп сатып ала бастауы мүмкін. Қымбат акцияларды сатып алудың басқа да себептері бар: бұрынғы сатып алушылар бағаны көтергені осы акцияның сапалы екенін көрсетеді, немесе керісінше, акцияның төмен бағасы оның өміршеңдігіне қатысты мәселелердің бар екенін көрсетеді. Сол сияқты, қысқа сауда кезінде баға өскен сайын қысқа саудагерлер арасындағы сұраныс та артуы мүмкін.

Веблен тауарлары

Giffen тауарларынан өзгеше, нашар сапалы заттар емес, Veblen тауарлары көбінесе жоғары сапалы тауарлар болып табылады. Veblen тауарларына деген сұраныс бағаның өсуімен бірге арта түседі. Veblen тауарларының мысалдары әдетте алмаз, алтын, құнды тастар, әлемдік деңгейде танымал картиналар, антиквариат сияқты сәнді заттар болып келеді. Түсініктірек айтқанда, мұндай тауарлар пайдалану үшін емес, "әдемілікке құмарлық" немесе "өркениеттілік" үшін сатып алынады.