Табиғи монополия: Экономикалық ұғымдар мен ерекшеліктері

Кіріспе

Экономикадағы ұғым. Табиғи монополия – бұл өте жоғары инфрақұрылымдық шығындар мен нарық көлеміне шаққандағы кіруге кедергілер болатын салалардағы монополия, ондағы ең ірі жеткізуші, көбінесе нарықтағы алғашқы жеткізуші, әлеуетті бәсекелестерге қарағанда айқын артықшылыққа ие болады. Нақтырақ айтқанда, егер жалпы өнімді өндіретін бір компанияның жалпы шығыны, сол өнімді өндіретін екі немесе одан көп компанияның жалпы шығынынан төмен болса, онда бұл сала табиғи монополия болып есептеледі. Мұндай жағдайда, барлық немесе көптеген қажетті өнімдер мен/немесе қызметтерді ұсынатын компания (монополия) немесе компаниялардың ең аз саны (олигополия) құрылуы мүмкін. Бұл көбінесе капитал шығындары басым болатын салаларда кездеседі, бұл нарық көлеміне қатысты үлкен экономикалық тиімділікке әкеледі; мысалдарға сумен жабдықтау, электр энергиясы, телекоммуникация, почта және т.б. сияқты коммуналдық қызметтер жатады. Табиғи монополиялар 19-шы ғасырда-ақ нарықтың дұрыс жұмыс істемеуіне себеп болатын факторлар ретінде танылды; Джон Стюарт Милл оларды қоғамдық мүддеге қызмет ету үшін мемлекеттік реттеуді қолдады.

Анықтама

Микроэкономикада екі түрлі шығын маңызды: шекті шығын және тұрақты шығын. Шекті шығын – компанияға бір қосымша тұтынушыға қызмет көрсетуге кететін шығын. Табиғи монополияның жоқ болған саласында, көптеген салаларда шекті шығын өндіріс көлемі артаған сайын масштабтық үнемдеудің нәтижесінде төмендейді, бірақ компанияның өсуімен байланысты қиындықтар (қызметкерлердің шаршауы, бюрократия, тиімсіздіктер және т.б.) салдарынан қайта өседі. Сонымен қатар, өнімдерінің орташа құны да төмендеп, кейін көтеріледі. Табиғи монополияның шығын құрылымы мүлдем өзгеше. Табиғи монополияда өндіріс көлеміне тәуелді емес, бірақ жоғары тұрақты шығын болады, ал бір бірлік тауар өндірудің шекті шығыны тұрақты және төмен. Жалпы, табиғи монополиялардың пайда болуының екі себебі бар деп есептеледі: бірі – масштабтық үнемдеу, екіншісі – ауқымды үнемдеу. Кез келген салаға кірумен байланысты шығындар бар. Көбінесе, осы шығындардың көп бөлігі инвестицияға жұмсалады. Ірі салалар, мысалы, коммуналдық қызметтер, үлкен бастапқы инвестицияны қажет етеді. Бұл кіруге кедергі келтіретін фактор, корпорациялардың табыстылығына қарамастан, салаға кіретін мүмкін болатын қатысушылардың санын азайтады. Кәсіпорның өндіріс шығындары технология мен басқа да факторлардың әсерінен өзгеше, тіпті бірдей жағдайларда да, бірлік өндіріс шығыны жалпы өндіріс көлемі артаған сайын төмендеуі мүмкін. Бұның себебі – кәсіпорның өндірісі ұлғайғанда, бастапқы тұрақты шығындар бірте-бірте азаяды. Бұл әсіресе тұрақты шығындары жоғары компанияларда байқалады. Табиғи монополиялар, әдетте, нарықтағы алғашқы жеткізуші болатын, өндірістің ең ірі жеткізушісі, басқа нақты немесе әлеуетті бәсекелестерге қарағанда айқын басымдыққа ие болғанда пайда болады. Бұл тұрақты шығындар басым болатын салаларда орын алады, бұл нарықтың көлеміне қатысты үлкен масштабты үнемдеуді тудырады, мысалы, су және электр энергиясы қызметтерінде. Бәсекелес желі құрудың тұрақты шығыны өте жоғары, ал қалыптасқан компания үшін беріліс шығыны өте төмен болғандықтан, бұл монополист нарығына әлеуетті бәсекелестердің кіруіне тиімді түрде кедергі келтіреді, нарыққа кіруге қатысты еңсеруге жақын болмайтын тосқауыл құрайды. Жоғары тұрақты шығындары бар фирма инвестицияларға лайықты қайтаруды алу үшін көптеген клиенттерге мұқтаж. Міне, осы жерде масштабтық үнемдеу маңызды рөл атқарады. Фирма нарық үлесін арттырып, өндірісін ұлғайтқанда, тұрақты шығын (бастапқыда инвестицияланған) клиенттердің үлкен санына бөлінеді. Сондықтан, үлкен бастапқы инвестиция талап ететін салаларда, орташа жалпы шығын өндіріс көлемі артаған сайын айтарлықтай кең ауқымда төмендейді. Шын мәнінде, компаниялар көбінесе бір тауар немесе қызметті өндіреді немесе ұсынады, бірақ көбінесе қызметтерін әртараптандыруға тырысады. Егер бір кәсіпорның бірнеше өнімге ие болу құны, бірнеше кәсіпорның оларды жеке-жеке өндіруінен төмен болса, онда ауқымды үнемдеу бар екенін көрсетеді. Бір ғана өнімді өндіретін компанияның бірлік бағасы бірлескен өндіріс компаниясының бірлік бағасынан жоғары болғандықтан, оны жеке өндіретін компаниялар зиян көреді. Олар өндірістен шығып немесе бірігіп монополия құруы мүмкін. Сондықтан, белгілі американдық экономистер Самуэльсон мен Нордхаус ауқымды үнемдеу табиғи монополияларды да тудыра алатынын атап өтті. Масштабтық үнемдеуден пайдаланатын компаниялар көбінесе бюрократиялық проблемаларға тап болады. Бұл факторлар өзара әрекеттесіп, компанияның орташа өндіріс шығыны ең төмен болатын "идеалдық" өлшемді құрайды. Егер бұл идеалдық өлшем бүкіл нарықты қамтамасыз етуге жеткілікті болса, онда бұл нарық табиғи монополия болып табылады. Табиғи монополия жоғары бастапқы шығындар мен масштабтық үнемдеу ережесіне сәйкес, үлкен корпорацияның (бір шекке дейін) орташа шығыны төмен және бәсекелестерге қарағанда артықшылығы бар екенін ескере отырып, құрылады. Осы біліммен, ешбір фирма салаға кіруге тырыспайды және олигополия немесе монополия қалыптасады.

Two different types of cost are important in microeconomics: marginal cost and fixed cost. The marginal cost is the cost to the company of serving one more customer. In an industry where a natural monopoly does not exist, the vast majority of industries, the marginal cost decreases with economies of scale, then increases as the company has growing pains (overworking its employees, bureaucracy, inefficiencies, etc.). Along with this, the average cost of its products decreases and increases. A natural monopoly has a very different cost structure. A natural monopoly has a high fixed cost for a product that does not depend on output, but its marginal cost of producing one more good is roughly constant, and small. It is generally believed that there are two reasons for natural monopolies: one is economies of scale, and the other is economies of scope. All industries have costs associated with entering them. Often, a large portion of these costs is required for investment. Larger industries, like utilities, require an enormous initial investment. This barrier to entry reduces the number of possible entrants into the industry regardless of the earning of the corporations within. The production cost of an enterprise is not fixed, except for the effect of technology and other factors; even under the same conditions, the unit production cost of an enterprise can also tend to decrease with the increase in the total production output. The reason is that the actual product of the enterprise as it continues to expand, the original fixed costs are gradually diluted. This is particularly evident in companies with significant fixed cost investments. Natural monopolies arise where the largest supplier in an industry, often the first supplier in a market, has an overwhelming cost advantage over other actual or potential competitors; this tends to be the case in industries where fixed costs predominate, creating economies of scale that are large in relation to the size of the market, as is the case in water and electricity services. The fixed cost of constructing a competing transmission network is so high, and the marginal cost of transmission for the incumbent so low, that it effectively bars potential competitors from the monopolist's market, acting as a nearly insurmountable barrier to entry into the market place. A firm with high fixed costs requires a large number of customers in order to have a meaningful return on investment. This is where economies of scale become important. Since each firm has large initial costs, as the firm gains market share and increases its output the fixed cost (what they initially invested) is divided among a larger number of customers. Therefore, in industries with large initial investment requirements, average total cost declines as output increases over a much larger range of output levels. In real life, companies produce or provide single goods and services but often diversify their operations. Suppose the cost of having multiple products by one enterprise is lower than making them separately by several enterprises. In that case, it indicates that there is an economy of scope. Since the unit product price of a company that produces a specific product alone is higher than the corresponding unit product price of a joint production company, the companies that make it separately will lose money. These companies will either withdraw from the production field or be merged, forming a monopoly. Therefore, well known American economists Samuelson and Nordhaus pointed out that economies of scope can also produce natural monopolies. Companies that take advantage of economies of scale often run into problems of bureaucracy; these factors interact to produce an "ideal" size for a company, at which the company's average cost of production is minimized. If that ideal size is large enough to supply the whole market, then that market is a natural monopoly. Once a natural monopoly has been established because of the large initial cost and that, according to the rule of economies of scale, the larger corporation (to a point) has a lower average cost and therefore an advantage over its competitors. With this knowledge, no firms will attempt to enter the industry and an oligopoly or monopoly develops.

Субъдитивтіліктің математикалық белгісі

Шығын функциясы c, егер x көлемінде суббөлінгіш болса, яғни барлық x нөлден немесе одан үлкен болса, ондағыдай болады. Басқаша айтқанда, егер барлық компаниялардың өндіріс шығындары функциясы бірдей болса, онда технологиясы жақсырақ компания бүкіл нарықты монополиялайды, нәтижесінде жалпы шығын ең төменгі деңгейге жетеді, соның салдарынан технологиялық артықшылығы немесе жағдайына байланысты табиғи монополия пайда болады.

Мысалдар

Темір жол: Рельстер төсеу және желілер құру шығындары, сондай-ақ пойыз сатып алу немесе жалға алу құны кез келген бәсекелестің кіруіне тыйым салады немесе кедергі келтіреді. Темір жол көлігі табиғи монополияның басқа да ерекшеліктеріне сай келеді, себебі бұл өндіріс көлемі ұлғайған сайын шығындар азаятын, ұзақ мерзімді перспективада үлкен экономикалық пайда әкелетін сала болып саналады. Телекоммуникациялар және коммуналдық қызметтер: Телекоммуникация бағаналарын орнату және ұялы байланыс желісін дамыту шығындары басқа бәсекелестерге тым ауыр болады. Электр энергиясы үшін желілер мен кабельдер қажет, ал су және газ қызметтеріне құбырлар керек, олардың құны мемлекеттік нарықта бәсекелестердің болуына мүмкіндік бермейді. Дегенмен, табиғи монополиялар көбінесе мемлекеттік реттеуге жатады және жеке желілер мен арнайы операторлардан күшейтілген бәсекеге тап болады.

Тарих

Табиғи монополия тұжырымдамасының дамуы көбінесе Джон Стюарт Миллге байланыстырылады, ол (маргиналистік революциядан бұрын жазған) бағалардың жасанды немесе табиғи монополия болмаған жағдайда өндіріс шығындарына сай келетініне сенген. «Саяси экономика принциптерінде» Милл Смиттің жалақыдағы айырмашылықты түсіндіре алатын салаға назар аудармағанын сынады (бұл термин Смит заманында да қолданылған, бірақ сәл өзге мағынада). Ол зергерлер, дәрігерлер және заңгерлер сияқты мамандықтарды мысалға келтіре отырып, былай деді:

«Сыйақының жоғарылығы мұнда бәсекелестіктің нәтижесі емес, оның болмауының салдары: жұмысқа тән кемшіліктерді өтеу емес, қосымша артықшылық; заңдық емес, «табиғи монополия» деп аталатын монополия бағасының бір түрі. Жасанды монополиялардан тәуелсіз [яғни үкіметтен берілген гранттар], білікті жұмысшыларға қарсы табиғи монополия бар, ол сыйақыдағы айырмашылықты кейде олардың мүмкіндіктерін теңестіруге жеткілікті мөлшерден де асырып түседі». Милл бастапқыда бұл терминді табиғи қабілеттерге қатысты қолданған. Ал қазіргі қолданыста бұл термин көбінесе теміржол, пошта немесе электрмен жабдықтау сияқты нарықтағы кемшіліктерге қатысты қолданылады. Милл «еңбекке қатысты шындық, капиталға да қатысты» деген идеяны дамытты. Ол осылай жалғастырады:

«Әртүрлі еңбек түрлеріне төленетін сыйақыдағы айырмашылықты туғызатын немесе күшейтетін барлық табиғи монополиялар (яғни заңмен емес, жағдайлармен құрылғандар) капиталдың әртүрлі қолданылуы арасында да солай әрекет етеді. Егер кәсіпті тек үлкен капиталмен ғана тиімді жүргізе алса, бұл көп елдерде кәсіпке кіре алатын адамдардың санын шектейді, олар өздерінің пайда мөлшерін жалпы деңгейден жоғары ұстай алады. Кейбір жағдайларда сауда да аз қолмен шектелуі мүмкін, сондықтан дилерлер арасындағы келісім арқылы пайданы ұстап тұруға болады. Лондон кітап сатушылары арасында мұндай келісім ұзақ жылдар бойы сақталғаны белгілі. Газ және су компанияларының мысалын келтірдік. Милл бұл терминді сондай-ақ жерге де қолданды, ол белгілі бір минералы бар жалғыз жер болғандықтан табиғи монополияны көрсете алады. Сонымен қатар, Милл электрмен жабдықтау және сумен жабдықтау, жолдар, теміржол және каналдар сияқты желілік салаларды «практикалық монополиялар» деп атады, онда «үкіметтің міндеті – кәсіпті жалпы пайдаға қатысты ақылға қонымды шарттарға бағындыру немесе оған осындай билікті сақтау, монополияның пайдасы кем дегенде жұртшылыққа тиесілі болуы керек». Сондықтан мемлекеттік емес бәсекелестерге заңмен тыйым салу жиі ұсынылады. Бұл ретте бағалар нарыққа қалдырылмайды, оларды үкімет реттейді; пайданы арттыру және одан кейін қоғамға қайта инвестициялау. «Табиғи монополия» терминінің тарихи шығу тегі туралы талқылау үшін Москаға жүгініңіз.

Реттеу

Барлық монополиялардағыдай, табиғи монополия әсерлері арқылы өз орнын алған монополист өзінің нарықтық позициясын зәулімдікпен пайдалануы мүмкін. Егер пайдаланушылық орын алса, тұтынушылар көбінесе үкіметтік реттеуді талап етеді. Үкіметтік реттеу, сондай-ақ, табиғи монополия басымдық танытатын нарыққа кіруді үміттенедін кәсіпордың өтініші бойынша да жүзеге асуы мүмкін. Реттеуді қолдауға арналған жиі келтірілетін аргументтерге компанияның мүмкін болатын зәулімдік немесе әділетсіз нарықтық билігін шектеу, бәсекелестікті ынталандыру, инвестицияларды немесе жүйелерді кеңейтуге көмектесу немесе нарықтарды тұрақтандыру ниеті жатады. Бұл, әсіресе, электр энергиясы сияқты маңызды коммуналдық қызметтер үшін өте маңызды, онда монополия көптеген адамдар бас тарта алмайтын өнім үшін тұтқын нарық құрайды. Дегенмен, жалпы алғанда, реттеу үкімет оператордың, ешқандай бақылаусыз, қоғамдық мүддеге қайшы келетіндей әрекет етеді деп санағанда қолданылады. Кейбір елдерде осы мәселені шешудің алғашқы жолы мемлекеттік қызметтерді ұсыну болды, мысалы, коммуналдық қызметтер. Бағаны реттеусіз өзгертуге монополиялық компанияға мүмкіндік беру қоғамға зиян келтіруі мүмкін. Мысалы, Боливияның 2000 жылғы Кочабамбадағы наразылықтарында сумен жабдықтауда монополияға ие фирма бөгетті қаржыландыру үшін су тарифтерін артық көтерген, нәтижесінде көптеген адамдар қажетті тауарды алуға шамалары келмеді.

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропадағы ұлттандыру толқыны осы салалардың әрқайсысында мемлекеттік компаниялар құрды, олардың көпшілігі халықаралық деңгейде басқа елдердегі коммуналдық қызметтерге конкурстық негізде келісімшарттар жасап, жұмыс істейді. Дегенмен, мұндай тәсіл өзімен бірге проблемаларды әкелуі мүмкін. Бұрынғыда кейбір үкіметтер мемлекеттік коммуналдық қызметтерді басқа мемлекеттік қажеттіліктерді қаржыландыру үшін ақшалай түсімдердің көзі ретінде немесе шетел валютасын алу құралы ретінде пайдаланған. Осының салдарынан, қаржыландыру іздеген үкіметтер басқа шешімдерді іздеуге кірісті, атап айтқанда, реттеуді және қызметтерді коммерциялық негізде, көбінесе жеке сектордың қатысуымен ұсынуды. Соңғы жылдары ақпараттық агенттіктер коммуналдық қызметтерге берілетін субсидиялар мен халықтың әл-ауқатының жақсаруы арасындағы байланысты байқады. Бүгінде әлемнің түкпір-түкпірінде мемлекеттік коммуналдық қызметтер сумен жабдықтау, электр энергиясы, газ, телекоммуникация, қоғамдық көлік және почта қызметтерін ұсыну үшін кеңінен қолданылады.

Баламалы реттеу

Табиғи монополияларға мемлекеттік жауапқа балама ретінде ашық лицензияланған технология және монополияның пайдаланушылары немесе жұмыскерлері монополияны меншіктеп басқаруға болатын кооперативтер қарастырылады. Мысалы, вебтің ашық кодты архитектурасы зор өсімді қамтамасыз етіп, нарықтың барлығын бір компанияның бақылауына жол бермеді. Депозиттік сақтау және клиринг корпорациясы – бұл бағалы қағаздар индустриясында клиринг пен қаржылық есеп айырысудың басым бөлігін жүзеге асыратын американдық кооперативі, олар өздерінің нарықтық позициясын бағаларды көтеру үшін пайдалана алмайды. Соңғы жылдары пайда болып келе жатқан веб-монополияларына кооперативтік және ашық кодты балама – платформалық кооператив ұсынылды, мысалы, Uber жүргізушілерге тиесілі кооператив болып, ашық кодты бағдарламалық жасақтаманы әзірлеп, бөлісе алады.