Кіріспе

Бәсекелес корпорациялар арасындағы өзара тиімді келісімдер
экономикалық картельдер

Картель – бұл өздерінің пайдасын арттыру және нарықта басымдыққа ие болу үшін бір-бірімен келісіп, бәсекелеспеуге келіскен тәуелсіз нарық қатысушыларының тобы. Картель – бұл өндірушілердің бәсекелестікті шектеу және төмен өндіріс квоталары, қоймалар және маркетингтік квоталар арқылы жасанды тапшылық жасау жолымен бағаны арттыру мақсатында құратын ұйым. Картельдер вертикалды немесе горизонталды болуы мүмкін, бірақ барлық мүшелері үшін бұзушылықтар мен бағаның төмендеуіне байланысты тұрақсыз болып келеді. Сонымен қатар, технологияның дамуы немесе баламалы өнімдердің пайда болуы картельдің баға белгілеу мүмкіндігін әлсіретіп, картельді сақтау үшін қажетті ынтымақтастықтың бұзылуына әкелуі мүмкін. Картельдер әдетте бір саланың бизнеспен байланысты, сондықтан олар бәсекелестердің одағы болып табылады. Көптеген заң жүйелері оны бәсекеге қарсы әрекет деп санайды және мұндай тәжірибені заңсыз деп қарастырады. Картельдік әрекеттерге бағаны белгілеу, тендерге қатысу келісімі және өндірістің қысқартылуы жатады. Картельдерді талдайтын экономикалық доктрина – картель теориясы. Картельдер корпоративтік бірігулер сияқты басқа да бәсекеге қарсы ұйымдар мен келісімдерден ерекшеленеді.

Этимология

Картель сөзі итальян тіліндегі cartello сөзінен шыққан, яғни "қағаз парағы" немесе "жарнама тақтасы" дегенді білдіреді, ал ол латын тіліндегі charta сөзінен туындаған, яғни "картон" деген мағынаны білдіреді. Итальян сөзі орта француз тілінде картель түріне айналып, кейін ағылшын тіліне қарыз сөз ретінде енген. Ағылшын тілінде бұл сөз бастапқыда 1690 жылдардан бастап соғысқан елдер арасындағы тұтқындарды қарау және алмасу ережелерін реттеу үшін жасалған жазбаша келісімді білдірген. Тарифтік картельдер туралы былай деп жазған:

blockquote |text= Мұндай тарифтік картельдерді "монополиялық картельдер" немесе "тасымалдаушыларды қанау" үшін құрылған картельдер деп айтудан бір жақты көзқарас жоқ.|sign= Лоренц фон Штайн, 1874 жылғы "Еуропа орта ғасырындағы цехтар" еңбегінен. Орта ғасырларда қолөнершілер мен саудагерлердің бір салаға біріккен қауымдастықтары картель сияқты қарастырылған. Тығыз ұйымдастырылған сауда картельдері орта ғасырдың соңында тау-кен өнеркәсібінде кең таралған, мысалы, 1301 жылғы Франция мен Неапольдегі тұз синдикаты немесе 1470 жылғы Папа мемлекеті мен Неаполь арасындағы Алан картелі. Екі одақтың да жалпы өндіріс үшін Societas Communis Vendicionis ("Ортақ сату қоғамы") деп аталатын ортақ сату ұйымдары болған. 18 және 19 ғасырларда Еуропа мен Солтүстік Америкада "лаissez-faire" (еркін нарық) экономикалық жағдайлары үстемдік құрған. 1870 жылдар шамасында картельдер бұрын еркін нарық принциптерімен жұмыс істеген салаларда алғаш рет пайда болды. Картельдер экономикалық жағынан дамыған барлық елдерде болғанымен, картельдер қызметінің орталық аймағы Орталық Еуропа болды. Германия империясы мен Австро-Мажарстан "картельдер мекені" деп аталған. Картельдер қарақшы барондар мен өнеркәсіптік трестер кезеңінде АҚШ-та да кең таралған. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін картельдер құру әлемдік деңгейде күшейді. Олар, әсіресе Еуропа мен Жапонияда нарықты ұйымдастырудың басты формасына айналды. 1930 жылдары нацистік Германия, Муссолининің Италиясы және Франконың Испаниясы сияқты авторитарлық режимдер өздерінің корпоративтік экономикаларын ұйымдастыру үшін картельдерді пайдаланды. 19 ғасырдың соңынан 1945 жылға дейін АҚШ картельдер мен трестерге қатысты бейтарап позицияда болды. Нарық концентрациясына қарсылық көрсету мен картельдерге белгілі бір деңгейде төзімділік таныту кезеңдері болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ картельдерден толығымен бас тартты. 1945 жылдан кейін Американың нарықтық либерализмді қолдауы бүкіл әлемде картельдерге тыйым салуға әкелді, нәтижесінде көптеген елдер мен жағдайларда картельдерге кедергі келтірілуде.

Түрлері

Картельдердің көптеген құрылымдары мен функциялары бар, олар корпорацияларға нарықтың белгісіздіктерін басқаруға және өнеркәсіптерінде құпия пайда табуға мүмкіндік береді. Типик картельге бәсекелестік органдары CAU (Contact, Agreement or Understanding) деп аталатын нәрсе қажет болады. Картельдердің ерекше түрлерін ажырату үшін типологиялар пайда болды: Сату немесе сатып алу картельдері, сәйкесінше, картельдің клиенттеріне немесе жеткізушілеріне қарсы бірігеді. Бірінші тип екіншісінен жиі кездеседі. Ішкі картельдерде бір елден ғана мүшелер болады, ал халықаралық картельдерде бірнеше елден мүшелер болады. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыс аралығындағы халықаралық болат картелі сияқты, бүкіл әлемді қамтыған толыққанды халықаралық картельдер де болды. Бағалық картельдер бағаны белгілеумен айналысады, әдетте тауардың бағасын бәсекелестік деңгейден жоғары көтеру үшін. Бағалық картельдің ең еркін түрі – жасырын келісім (айқайсыз келісім), онда шағын кәсіпорындар тікелей байланыссыз, бірдей нарықтық жағдайларға жауап ретінде жеке-жеке бағаларын және нарықтық үлестерін анықтайды, нәтижесінде бәсекелестік азаяды. Мұндай келісімдер көбінесе заңды болып табылады және монополиялық нәтижеге қол жеткізе алады. Квоталық картельдер өз мүшелеріне пропорционалды нарық үлесін бөліп береді. Ортақ сату картельдері өнімдерін орталық сату агенттігі арқылы сатады (француз тілінде: comptoir). Олар синдикаттар (француз тілінде: syndicat industriel) деп те аталады. Аумақтық картельдер нарықтың аудандарын бөліп береді, оларды тек жеке қатысушылар ғана пайдаланады, монополистер ретінде әрекет етеді. Тендерлік картельдер мемлекеттік тендерлерге берілетін ұсыныстарды бақылайды. Олар тендерге қатысушылар ұсыныс бағасын келіседі. Содан кейін олар бірігіп ұсыныс бермейді немесе жеңімпаз ұсыныстан түскен пайданы бөліседі. Технология және патенттік картельдер технология немесе ғылым туралы білімді өзара бөліседі, ал сыртқы тұлғалардан ақпаратты шектейді. Шарттар картелі келісім шарттарын – төлем және жеткізу тәсілдерін немесе кепілдік шектерін біріктіреді. Стандарттау картельдері сатылатын немесе сатып алынатын өнімдерге ортақ стандарттарды енгізеді. Егер картель мүшелері тауардың әртүрлі түрлерін немесе сапаларын өндірсе, тиісті өнімнің құнын есептеу үшін түрлендіру коэффициенттері қолданылады. Міндетті картельдер, сондай-ақ «мәжбүрлі картельдер» деп те аталады, сыртқы қысыммен құрылады немесе сақталады. Ерікті картельдер қатысушыларының еркімен құрылады.

Әсерлер

Жарияланған жүздеген экономикалық зерттеулер мен монополияға қарсы органдардың заңдық шешімдерін талдау көрсеткендей, соңғы 200 жылда картельдерге қол жеткізген бағаның орташа өсімі шамамен 23 пайызды құрайды. Халықаралық жеке картельдер (екі немесе одан көп елдің қатысушылары бар) бағаның орташа өсімін 28 пайызға жеткізсе, ал ішкі картельдердің орташа көрсеткіші 18 пайызды құрады. Үлгідегі барлық картельдердің 10 пайызынан азы нарықтық бағаны көтере алмады. Жалпы алғанда, картель келісімдері экономикалық тұрғыдан тұрақсыз болып келеді, себебі мүшелер келісілген бағадан төмен сату немесе картельдің өндіріс квотасынан артық өнім сату арқылы алдауға бейім. Өнім бағасын белгілеуге тырысқан көптеген картельдер баға соғысы немесе қаржылық жаза сияқты жазалау механизмдері салдарынан ұзақ мерзімді перспективада сәтсіздікке ұшырайды. 20-ғасырдағы картельдерді эмпирикалық зерттеу көрсеткендей, ашылған картельдердің орташа мерзімі 5-тен 8 жылға дейін, ал бағаны шамамен 32 пайызға арттырған. Бұл үлестірім екі өршілді болып шықты: көптеген картельдер бір жылдан кем уақыт ішінде тарап кетті, ал басқалары бес және он жыл аралығында сақталды, ал кейбіреулері ондаған жылдар бойы жұмыс істеді. Картельдер жұмыс істейтін салаларда картель мүшелерінің орташа саны 8-ге тең. Картель таратылғаннан кейін, жаңа картель құруға деген ынта қайта оянады және картель қайта құрылуы мүмкін. Бұл бизнес айналымына сәйкес келмейтін, көпшілікке белгілі картельдердің қатарында, кейбір мәліметтер бойынша, ОПЕК бар. Картельдер көбінесе бағаны халықаралық деңгейде бекіту тәжірибесін қолданады. Егер бағаны бақылау туралы келісім көпжақты шарт арқылы бекітілген немесе ұлттық егемендікпен қорғалған болса, монополияға қарсы шаралар қолданылмайды. ОПЕК елдері мұнай бағасын ішінара бақылайды.

Ұйым

Ұйымдық құқық бұзушылықтар туралы зерттеулерге сүйене отырып, экономика, социология және басқару ғылымдарының мамандары картельдердің ұйымдастырылуын зерттеді. Олар картельге қатысушылардың монополияға қарсы органдардан өз қызметтерін жасыру үшін қалай бірігіп жұмыс істейтініне назар бөлді. Тиімділікке жетуден гөрі, қатысушы компаниялардың ұжымдық құпиясын сақтауын қамтамасыз етуі маңыздырақ. Алайда, көбінесе барлық ақпаратты білетін сатушы болып табылатын ұйымдастырушы, әдетте монополияға қарсы органдардың назарынан тыс қалады, бұл хабарсыз таратушылардың жауапкершілігі туралы сұрақтар тудырады.

Картель теориясы мен монополияға қарсы тұжырымдама

Картельдерді ғылыми талдау картель теориясына негізделген. Оны 1883 жылы австриялық экономист Фридрих Кляйнвахтер алғаш ұсынды, ал бастапқы даму кезеңдерін негізінен неміс тілінде сөйлейтін ғалымдар жүзеге асырды. Бұл ғалымдар картельдерді экономиканың қалыпты бір бөлігі деп қарастырды. Сонымен бірге, американдық заңгерлер сауданы шектеуге, оның ішінде барлық картельдерге де қарсы шықты. Картельдердің құрылуы мен қызметін қиындыратын Шерман заңы 1890 жылы АҚШ-та қабылданды. Тюрман Арнольд және Харли М. Килгор сияқты белсенділердің қолдауымен американдық көзқарас, Екінші дүниежүзілік соғыста Вашингтонның мемлекеттік саясаты үлкен әсер ете алатын кезде, ақыры басымдық алды.

Бағаны белгілеу

Бүгінде жекеменшік субъектілердің баға белгілеуі 140-тан астам елде монополияға қарсы заңдар бойынша заңсыз. Қудаланған халықаралық картельдердің тауарларына лизин, лимон қышқылы, графит электродтары және көп мөлшердегі витаминдер жатады. Көптеген елдерде картельдер саяси демократияның тірегі саналатын еркін және әділ бәсекеге қайшы келеді деген сенім қалыптасқан. Картельдерді сақтап тұру олар үшін күніне күнін қиындап барады. Халықаралық картельдерді жеке мемлекеттер толығымен реттей алмаса да, олардың ішкі нарықтағы жекелеген әрекеттеріне әсер етеді. Басқа картельдерден өзгеше, экспорттық картельдер, олардың зиянды әсерлеріне қарамастан, дерлік барлық заң жүйесінде заңды болып саналады.

Мысалдар

Phoebus картелі 20-шы ғасырдың басында шам өндірушілердің бағасын және қыздырғыш шамдардың қызмет ету мерзімін бақылау үшін құрылды. Хинин картелі – 20-шы ғасырдың басында екі рет құрылған, безгекке қарсы хинин дәрісін өндірушілер арасында өндіріс деңгейін және бағаны реттеу мақсатында болған. Хинин алғашқы жылдары безгекті емдеудің жалғыз тиімді құралы болды. Британдық клапан қауымдастығы британдық вакуумдық түтіктерді өндірушілер арасында мүшелері үшін бағаны, электрод құрылымын және бөліктерді нөмірлеу жүйесін реттеу үшін құрылды. «Жеті бауырлас» – 1940-1970 жылдар аралығында жаһандық мұнай өнеркәсібіне үстемдік еткен жеті трансұлттық мұнай компаниясының консорциумы. Оның қазіргі замандағы баламасы – ОПЕК, мұнай өндіруші елдердің халықаралық ұйымы, ол мүшелері арасында өндіріс көлемін және бағаны белгілейді. Швейцарияның ірімшік одағы, ірімшік өндірушілердің өнеркәсіптік ұйымы, 20-шы ғасырда ірімшік өндірісіне бақылау арқылы картель ретінде жұмыс істеді. 1995 және 2004 жылдар аралығында ThyssenKrupp, Kone және Otis сияқты бірнеше ірі лифт өндірушілері нарықтың жұмысын бұрмалауға бағытталған картель құрды, оларға 2007 жылы Еуропалық Одақ айыппұл салды. Квебек клен сиропы өндірушілерінің федерациясы – Квебекте клен сиропының өндірісі мен сатуын реттейтін үкіметтік санкциясы бар жеке ұйым.