Кіріспе
Микроэкономикада масштабтық үнем – кәсіпорындардың операциялық ауқымына байланысты қол жеткізетін шығындардың артықшылығы. Өнім бірлігіне жұмсалатын шығындардың төмендеуі масштабты ұлғайтуға, яғни өндірісті төмен шығындармен арттыруға мүмкіндік береді. Масштабтық үнемнің негізінде техникалық, статистикалық, ұйымдастырушылық немесе нарықты бақылау деңгейімен байланысты факторлар болуы мүмкін. Масштабтық үнем әртүрлі ұйымдық және бизнес жағдайларында, сондай-ақ өндіріс, зауыт немесе бүкіл кәсіпорын сияқты әртүрлі деңгейлерде пайда болады. Өнім көлемі артаған сайын орташа шығындар төмендесе, масштабтық үнем пайда болады. Кейбір масштабтық үнем факторлары, мысалы, өндірістік жабдықтардың капиталына келетін шығындар және көлік пен өнеркәсіптік жабдықтардың тозуы физикалық немесе инженерлік негізге ие. Бұл экономикалық ұғым Адам Смит пен еңбек бөлінісін пайдалану арқылы өндірістің жоғарылауын қамтамасыз ету идеясына қатысты. Масштабтық үнемсіздіктер керісінше болады. Масштабтық үнемнің жиі шектері болады, мысалы, қосымша бірлікке келетін шығындардың өсуі басталатын оңтайлы жобалау нүктесінен өту. Жиі кездесетін шектеулерге жақын жердегі шикізат қорының жетіспеуі жатады, мысалы, ағаш өнеркәсібіндегі ағаш. Бірлік салмағы бойынша төмен құнға ие тауарлар үшін кең таралған шектеу – аймақтық нарықтың тоюы, соның салдарынан өнімді экономикалық емес қашықтыққа тасымалдау қажеттігі. Басқа шектеулерге энергияны тиімсіз пайдалану немесе дефекттердің жоғары деңгейі кіруі мүмкін. Ірі өндірушілер әдетте өнімнің (тауардың) ұзақ партияларын өндіруде тиімді және түрлерін жиі өзгерту қымбатқа түседі. Сондықтан олар жоғары маржаға ие болғанымен, арнайы түрлерінен бас тартады. Көбінесе кіші (әдетте ескі) өндіріс орындары тауарлық өнімдерден арнайы өнімдерге көшу арқылы бәсекеге қабілеттілігін сақтайды. Масштабтық үнемді белгілі бір зауыттың өндірісін арттырудан туындайтын үнемдерден ажырату қажет. Егер зауыт өзінің оңтайлы өндірістік қуатынан төмен жұмыс істесе, оның жүктемесін арттыру жалпы орташа өндірістік шығындардың төмендеуіне әкеледі. Николас Жоржеску Роген (1966) және Николас Кальдор (1972) бұл үнемдерді масштабтық үнем ретінде қарастыруға болмайды деп мәлімдейді.
In microeconomics, economies of scale are the cost advantages that enterprises obtain due to their scale of operation, and are typically measured by the amount of output produced per unit of time. A decrease in cost per unit of output enables an increase in scale that is, increased production with lowered cost. At the basis of economies of scale, there may be technical, statistical, organizational or related factors to the degree of market control. Economies of scale arise in a variety of organizational and business situations and at various levels, such as a production, plant or an entire enterprise. When average costs start falling as output increases, then economies of scale occur. Some economies of scale, such as capital cost of manufacturing facilities and friction loss of transportation and industrial equipment, have a physical or engineering basis. The economic concept dates back to Adam Smith and the idea of obtaining larger production returns through the use of division of labor. Diseconomies of scale are the opposite. Economies of scale often have limits, such as passing the optimum design point where costs per additional unit begin to increase. Common limits include exceeding the nearby raw material supply, such as wood in the lumber, pulp and paper industry. A common limit for a low cost per unit weight commodities is saturating the regional market, thus having to ship products uneconomic distances. Other limits include using energy less efficiently or having a higher defect rate. Large producers are usually efficient at long runs of a product grade (a commodity) and find it costly to switch grades frequently. They will, therefore, avoid specialty grades even though they have higher margins. Often smaller (usually older) manufacturing facilities remain viable by changing from commodity grade production to specialty products. Economies of scale must be distinguished from economies stemming from an increase in the production of a given plant. When a plant is used below its optimal production capacity, increases in its degree of utilization bring about decreases in the total average cost of production. Nicholas Georgescu Roegen (1966) and Nicholas Kaldor (1972) both argue that these economies should not be treated as economies of scale.
Шолу
Масштабтық экономиканың қарапайым мағынасы – өндіріс көлемі арта келе жұмысты тиімдірек атқару. Масштабтық экономиканың негізгі көздері: сатып алу (ұзақ мерзімді келісімшарттар арқылы материалдарды көп көлемде сатып алу), басқару (менеджерлердің мамандануын арттыру), қаржылық (банктерден қарыз алғанда төмен пайыздық үстеме алу және қаржы құралдарының кең ауқымына қол жеткізу), маркетинг (жарнама шығындарын өндіріс көлеміне сәйкес бөлу) және технологиялық (өндіріс функциясындағы масштаб эффектісін пайдалану). Осы факторлардың әрқайсысы, қысқа мерзімді орташа жалпы шығын (SRATC) қисығын төмен және оңға қарай жылжыту арқылы, өндірістің ұзақ мерзімді орташа шығындарын (LRAC) төмендетуге мүмкіндік береді. Масштабтық экономика – халықаралық саудадағы немесе нарықтағы фирмалар санындағы үлгілерді түсіндіретін ұғым. Масштабтық экономиканы пайдалану кейбір салаларда компаниялардың өсу себептерін түсіндіруге көмектеседі. Бұл сондай-ақ еркін сауда саясатын негіздеуге мүмкіндік береді, себебі кейбір масштабтық экономикаларға бір елдің ішіндегі нарықтан гөрі кеңірек нарық қажет болуы мүмкін. Мысалы, Лихтенштейн үшін тек жергілікті нарыққа ғана сату жағдайында жеке автомобиль өндірушісі болуы тиімсіз болар еді. Бір ғана автомобиль өндіруші табысты болуы мүмкін, бірақ егер ол жергілікті нарыққа сатумен қатар автомобильдерді әлемдік нарыққа экспорттаса, одан да табысты болар еді. Масштабтық экономика "табиғи монополия" құруда да маңызды рөл атқарады. Масштабтық экономиканың екі түрі бар: ішкі және сыртқы. Ішкі масштабтық экономиканы көрсететін сала – өндірістегі фирмалар саны азайғанда өндіріс шығындары төмендеп, қалған фирмалар өндірісті бұрынғы деңгейге дейін арттыратын сала. Керісінше, сыртқы масштабтық экономиканы көрсететін сала, фирмалар санының артуына байланысты шығындар төмендеп, мамандандырылған қызметтер мен жабдықтарды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Масштабтық экономика X өнімінің екі бірдей көлемін өндіруде, екі жеке фирманың орнына бір фирма өндіргенде жалпы шығын төмендесе, орын алады. Экономикалық ауқым#Экономика.
Физикалық және инженерлік негіздер: кеңейтілген өлшем экономикасы
Инженерлік салада танылған кейбір масштабтық экономиканың физикалық негізі бар, мысалы, шаршы-куб заңы, оған сәйкес ыдыстың беті өлшемдерінің квадратына пропорционалды, ал көлемі кубқа пропорционалды өседі. Бұл заң ғимараттар, зауыттар, құбырлар, кемелер және ұшақтар сияқты нысандардың капиталына келетін шығындарға тікелей әсер етеді. Құрылыс инженерлігінде арқалықтардың күші қалыңдығының кубымен артады. Ұшақтар немесе кемелер сияқты көлік құралдарының кедергісі көлемі артатын сайын пропорционалды түрде өспейді, бірақ физикалық ерекшеліктері өте күрделі болуы мүмкін. Сондықтан, оларды үлкен ету әдетте белгілі бір жылдамдықпен жүк тоннасына шаққанда отынның аз жұмсалуына әкеледі. Өнеркәсіптік процестердегі жылу шығыны құбырлар, резервуарлар және басқа да ыдыстар үшін көлем бірлігіне қарай шаршы-куб заңына ұқсас қатынаста өзгереді. Кейбір өндірістерде өсімдік көлемін ұлғайту, жылудың аз таралуынан туындаған энергия үнемдеуінің арқасында орташа айнымалы шығындарды төмендетеді. Үлкен өлшемді экономикалар көбінесе кеңістіктің бөлінбеушілігі мен үшөлшемділігі арасындағы шатасудан қате түсіндіріледі. Бұл шатасу үшөлшемді өндіріс элементтері, мысалы құбырлар мен пештер, орнатылғаннан және жұмыс істегеннен кейін техникалық тұрғыдан бөлінбейтіндіктен туындайды. Дегенмен, көлемнің артуына байланысты масштабтық экономика бөлінбеушілікке емес, кеңістіктің үшөлшемділігіне байланысты. Шындығында, бөлінбеушілік тек жоғарыда қарастырылған өндірістік қуаттарды теңгеріп алу арқылы туындаған масштабтық экономиканың болуын немесе өндірілген көлемнің өсуімен бір зауытты тиімді пайдаланудан туындаған өнімділіктің артуын білдіреді. Алайда, соңғы құбылыстың үлкен зауытты пайдаланумен байланысты масштабтық экономикамен ешқандай қатысы жоқ.
Қорлар мен резервтерді ұстаудағы үнемдеу
Масштабтық экономиканың негізінде статистикалық факторлармен байланысты масштабтың өсім пайдасы да жатыр. Шындығында, жұмылдырылған ресурстардың саны неғұрлым көп болса, күтпеген жағдайлармен күресу үшін қажетті резервтердің мөлшері пропорционалды түрде соғұрлым аз болады (мысалы, машиналардың қосалқы бөлшектері, қоймалар, айналым капиталы және т.б.).
Транзакциялық экономикалар
Фирмалардың пайда болуының бір себебі – мәмілелік шығындарды азайту. Ірі масштаб көбінесе кіріс бағалары бойынша келіссөздер жүргізу мүмкіндігін арттырады, демек, шикізат пен жартылай дайын өнімдерді сатып алуда ұсақ көлемде тапсырыс беретін компанияларға қарағанда ақшалай үнемге ие болады. Осы жағдайда біз ақшалай экономия туралы айтамыз, өйткені масштабтан алынатын пайданың «физикалық» жағынан ештеңе өзгермейді. Сонымен қатар, жабдықтау шартымен байланысты тұрақты шығындар бар, бұл өндіріс көлемі ұлғайғанда орташа шығындардың төмендеуіне әкеледі. Бұл корпоративтік қаржыны зерттеуде маңызды құрал болып табылады.
Өндірістік қуатты теңгертуден туындайтын үнемдеу
Өндірістік қуатты теңгертудің экономикалық тиімділігі, өндіріс масштабының ұлғаюы өндіріс процесінің жекелеген кезеңдерінің өндірістік қуаттарын тиімдірек пайдалану мүмкіндігінен туындайды. Егер ресурстар бөлінбес және бір-бірін толықтыратын болса, кішкентай масштабта өндіріс процесінде тоқтап қалу немесе кейбір ішкі процестердің өндірістік қуатын толық пайдаланбау жағдайлары туындауы мүмкін. Өндіріс көлемінің артуы әртүрлі өндірістік қуаттарды үйлесімді етуге мүмкіндік береді. Машиналардың тоқтап тұру уақытын азайту, машиналардың құны жоғары болған жағдайда аса маңызды.
Еңбек бөлінісі мен жоғары технологияларды қолданудан пайда болған экономика
Үлкен масштаб еңбек бөлінісін тиімді етуге мүмкіндік береді. Еңбек бөлінісінің экономикалық пайдасы өндіріс жылдамдығының артуынан, мамандандырылған қызметкерлерді пайдалану мүмкіндігінен және жаңа, тиімді технологияларды енгізуден туындайды. Еңбек бөлінісінің күшеюі сөзсіз кіріс материалдары мен дайын өнімдердің сапалық өзгерістеріне алып келеді.
Басқарушылық экономика
Көптеген әкімшілік және ұйымдастырушылық қызметтер көбінесе танымдық сипатқа ие, демек, өндіріс масштабына аз тәуелді. Кәсіпорынның мөлшері мен еңбек бөлінісі артағанда, ұйымдық басқаруды тиімді етуге және есептеу мен бақылау техникаларын жетілдіруге мүмкіндік туатындықтан бірнеше артықшылықтар пайда болады. Бұдан әрі, ең жақсы деп танылған процедуралар мен регламенттерді менеджерлер әртүрлі уақытта және әртүрлі орындарда қолдана алады.
Оқу және өсу экономикасы
Оқу және өсу экономикасы динамикалық масштаб экономикасының негізі болып табылады, ол масштабтың өсу процесімен байланысты, ал масштабтың өзімен емес. Іс тәжірибесі арқылы оқу орындау қабілетін жақсартуға және орташа шығындарды кезең-кезеңмен төмендетумен байланысты жаңаруларды енгізуге мүмкіндік береді. Оқу экономикасы жиынтық өндіріске тура пропорционал (тәжірибе қисығы). Өсу экономикасы компания көлемін кеңейту арқылы қосымша пайда алған жағдайда пайда болады. Бұл экономикалар толық пайдаланылмаған кейбір ресурстардың немесе дағдылардың болуынан, немесе фирмалардың көлемін кеңейтуде ерекше артықшылық жасайтын нарықтық позициялардың болуынан туындайды. Өсу экономикасы масштаб кеңею процесі аяқталғаннан кейін жоғалады. Мысалы, супермаркеттер желісіне ие компания, жаңа супермаркет ашқанда, жаңа супермаркеттің маңындағы жердің құны өскен жағдайда өсу экономикасынан пайда көреді. Бұл жерлерді супермаркетке жақын дүкен ашуға ниеттенген кәсіпкерлерге сату, компанияға пайда табуға мүмкіндік береді, ол жер құнының қайта бағалануынан табыс табады.
Капитал және пайдалану шығындары
Капиталды жобалардың жалпы шығындары масштабтық үнемге ұшырайтыны мәлім. Белгілі бір өлшемдегі жабдықтың күрделі шығыны белгілі болса, өлшемді өзгерту күрделі шығынды сыйымдылық қатынамының 0,6 дәрежесімен өзгертеді (0,6 дәрежесінің ережесі). Күрделі шығынды бағалау кезінде, көбінесе, жұмыс күшінің аз мөлшері және, мүмкін, материалдардың көп көлемі қажет етілмейді, үлкен сыйымдылыққа ие электр сымдарын немесе құбырларын орнату үшін. Электр моторлары, центробегтік сорғылар, дизельді және бензинді қозғалтқыштар сияқты көптеген жабдықтардың сыйымдылық бірлігінің құны өлшемі ұлғайған сайын төмендейді. Сонымен қатар, тиімділік өлшеммен бірге артады.
Кемелердің, пойыздардың және ұшақтардың экипаж саны және басқа да пайдалану шығындары
Кемелердің, ұшақтардың, пойыздың және т.б. операциялық экипажының саны сыйымдылығына тура пропорционалды түрде артып кетпейді. (Операциялық экипаж ұшқыштардан, екінші ұшқыштардан, навигаторлардан және т.б. тұрады және жолаушыларға қызмет көрсету қызметкерлерін қамтымайды.) Көптеген ұшақ үлгілері жүк көлемін арттыру үшін едәуір ұзартылды немесе "созылды". Көптеген өндіріс орындарында, әсіресе химия, тазартылған мұнай өнімдері, цемент және қағаз сияқты көп көлемді материалдарды өндіретін кәсіпорындарда, өндіріс қуатының өзгеруі еңбек талаптарына үлкен әсер етпейді. Себебі автоматтандырылған процестердің еңбек талаптары өндіріс қарқынына емес, операцияның күрделілігіне байланысты болады, сондай-ақ көптеген өндіріс орындарында өндіріс қуатына қарамастан, өңдеу кезеңдері мен жабдықтардың негізгі саны шамамен бірдей болады.
Қосалқы өнімдерді экономикалық пайдалану
Карл Маркс ірі көлемдегі өндіріс, әйтпесе қалдыққа айналатын өнімдерді экономикалық тұрғыдан тиімді пайдалануға мүмкіндік беретінін атап көрсетті. Маркс мысал ретінде химия өнеркәсібін келтірді, ол бүгінде мұнай-химия өнімдерімен қатар, әртүрлі пайдаланылмаған реактивтік ағындарды сатуға болатын өнімдерге айналдыруға үлкен мән береді. Қағаз және целлюлоза өнеркәсібінде, қабық пен ұсақ ағаш бөлшектерін жағу арқылы процестік бу өндіру және қолданылған целлюлозалық химиялық заттарды қайта өңдеу және пайдалануға жарамды түрге келтіру экономикалық тиімді болып табылады.
Масштабтық үнемдеу және экспорттаушының көлемі
Ірі және өнімді кәсіпорындар әдетте экспортпен байланысты тұрақты шығындарды жабуға жеткілікті таза кірісті шетелде табады. Бірақ, сауданы либерализациялау кезінде ресурстар өнімдірек кәсіпорынға қайта бағытталуы керек, бұл саланың орташа өнімділігін арттырады. Кәсіпорындар еңбек өнімділігі және өнім сапасы жағынан әртүрлі болғандықтан, тиімді фирмалар шетелде көбірек таза табыс табады және осылайша тауарлары мен қызметтерін экспорттаушыға айналады. Кәсіпорның жалпы сатылымы мен оның тиімділігі арасында байланыс бар. Жоғары өнімділікке ие фирмалар әрқашан төмен өнімділікке ие фирмадан озып кетеді, бұл сатылымның төмендеуіне әкеледі. Сауданы либерализациялау арқасында ұйымдар экспорт өсіміне байланысты сауда шығындарын азайтуға мүмкіндік алады. Дегенмен, сауданы либерализациялау тарифтерді төмендетуді немесе тасымалдау логистикасын жақсартуды қамтымайды. Бірақ, жалпы масштабтық экономия экспорттаушының жеке жиілігі мен көлеміне байланысты. Сондықтан, ірі компаниялар кіші компанияларға қарағанда бірлік өнімнің құны төмен болады. Сол сияқты, жоғары сауда жиілігіне ие компаниялар, төмен сауда жиілігіне ие компаниялармен салыстырғанда бірлікке шаққандағы жалпы шығындарын азайта алады.
Сраффаның сын-пікірлері
Пьеро Сраффа атап өткендей, Маршалл, еркін бәсекеге қайшы келмейтіндей етіп, табыстың өсу заңының жұмыс істеуін негіздеу үшін, бүкіл саланың өндірісінің артуымен байланысты сыртқы экономикалардың артықшылықтарын көрсетуге ұмтылды. Дегенмен, "жеке фирма тұрғысынан сыртқы, бірақ саланың жиынтығы бойынша ішкі экономикалар ең сирек кездесетін түрге жатады". "Қай жағдайда болса да, – деп атап көрсетеді Сраффа, – егер мұндай сыртқы экономикалар бар болса, олар маргиналистік баға теориясы талап ететіндей, өндірістің шағын өсуімен байланысты емес". Сраффа көрсеткендей, жеке салалардың тепе-теңдік теориясында сыртқы экономикалардың болуы маңызды рөл атқара алмайды, өйткені бұл теория өндірілген көлемдердің маргиналдық өзгерістеріне негізделген. Сраффа қорытындылайды, егер кемел бәсекелестік гипотезасы сақталса, масштаб эффектісін (экономиясы) ескермеу керек. Ол содан кейін еркін бәсекелестік туралы болжамдардан бас тартып, өз нарықтарына ие фирмаларды зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл Кембриджде кемелсіз бәсекелестік туралы зерттеулердің бірнешесіне түрткіс берді. Алайда, кейінгі жылдары Сраффа басқа зерттеу жолын таңдады, ол оны өзінің негізгі еңбегін – "Тауарларды тауарлар арқылы өндіру" кітабын жазуға және жариялауға жеткізді. Осы кітапта Сраффа өнімнің өзгеруін болжай отырып, салыстырмалы бағаларды анықтайды, сондықтан табыстың өзгеруі немесе тұрақтылығы туралы сұрақ туындамайды.
Масштабтық эконом және монополияға деген бейімділік: "Cournot дилеммасы"
Көптеген өнеркәсіптік секторларда елеулі масштабтық үнемдеулерге қарамастан, әртүрлі мөлшердегі және ұйымдық құрылымдағы көптеген компаниялар бар екені байқалды. Эмпирикалық деректер мен масштабтық экономика мен бәсекелестіктің логикалық үйлеспеушілігі арасындағы бұл қайшылық "Курно дилеммасы" деп аталады. Марио Моррони атап өткендей, егер біз тек масштабтық экономиканың масштабқа тигізетін әсерін қарастырсақ, Курно дилеммасын шешу мүмкін емес сияқты. Алайда, егер талдау білімді дамыту және мәмілелерді ұйымдастыруға қатысты мәселелерді қамтыса, масштабтық экономика әрқашан монополияға алып келмейді деген қорытындыға келуге болады. Шындығында, фирманың қабілеттерін жетілдіруден және жеткізушілер мен клиенттермен жасалған мәмілелерді басқарудан туындайтын бәсекелестік артықшылықтары масштабтың ұсынып беретін мүмкіндіктерді теңестіре алады, осылайша масштабтық экономикаға тән монополияға бейімділіктің алдын алады. Басқаша айтқанда, белгілі бір саланың компанияларының ұйымдық формалары мен мөлшерінің әртүрлілігі өнімнің сапасы, өндірістің икемділігі, келісімшарт әдістері, оқу мүмкіндіктері, клиенттердің әртүрлі талғамдары (өнім сапасына қатысты ерекше сұраныс) және сатуға дейін және кейін көрсетілетін қызметтер сияқты факторлармен анықталуы мүмкін. Сондықтан, бір саланың ішінде, тіпті масштабтық экономика болған жағдайда да, әртүрлі ұйымдастыру формалары қатар өмір сүре алады, мысалы, ірі масштабтағы икемді өндіріс, шағын масштабтағы икемді өндіріс, жаппай өндіріс, икемді ұйымдастыру жүйелерімен байланысты қатаң технологияларға негізделген өнеркәсіптік өндіріс және дәстүрлі қолөнер өндірісі. Демек, масштабтық экономиканың маңыздылығы бар, бірақ компанияның мөлшері мен нарық құрылымын түсіндіру үшін оның жеткілікті еместігін ескеру керек. Сондай-ақ, қабілеттерді дамытуға және мәмілелік шығындарды басқаруға байланысты факторларды да ескеру қажет.
Сыртқы масштабтық үнемдеу
Сыртқы масштабтық экономика ішкі масштабтық экономикаға қарағанда жиірек кездеседі. Сыртқы масштабтық экономика арқасында жаңа фирмалардың енуі барлық қолданыстағы бәсекелестерге тиімді, себебі бұл бәсекелестікті күшейтеді және барлық фирмалар үшін орташа құн төмендейді. Ал ішкі масштабтық экономика тек жеке фирмаға ғана тиімділік береді. Сыртқы масштабтық экономиканың артықшылықтары:
Өнеркәсіптің кеңеюі. Саладағы барлық фирмаларға немесе көпшілігіне пайда әкеледі. Жергілікті биліктің қарқынды өсуіне ықпал етеді.
Expansion of the industry. Benefits most or all of the firms within the industry. Can lead to rapid growth of local governments.
Сатып алу
Кәсіпорындар өндіріс процесі үшін қажетті ресурстарды көп көлемде немесе арнайы оптом сатушылардан сатып алу арқылы өзінің орташа шығындарын төмендетуге болады.
Басқарушылық
Компаниялар фирма ішінде басқару құрылымын жақсарту арқылы орташа шығындарын төмендетуге мүмкіншілік алады. Бұл саладан жақсы білікті немесе тәжірибелі менеджерлерді жұмысқа алу сияқты шаралардан басталуы мүмкін.
Технологиялық
Технологиялық жетістіктер өндіріс процестерін өзгертеді және осының салдарынан бірлік өнімнің құны төмендейді. Тим Хиндл интернеттің таралуы "масштаб экономикасының негізгі қағидаларын түгелдей өзгертіп жіберді" деп санайды.
Жалпы және келтірілген сілтемелер
Жаңа редакциясы, Леон Вальрас, Жозеф Бертран және Вильфредо Паретоның қосымшаларымен, Жорж Лутфалланың кіріспесі және түсіндірмелерімен, Париж: Марсель Ривьер Саяси және Әлеуметтік ғылымдар кітапханасы, 1938. Ағылшын тіліндегі аудармасы: Repr. Нью-Йорк: А. М. Келли, 1971. Қайта басылды. 1997. Қайта басылды. 1990. Қайта басылды. 1990. Қайта басылды. 2009. Қайта басылды. (1997). Ағылшын тіліндегі аудармасы: Repr. Ішінде қайта басылды. Ішінде қайта басылды.
Repr. in