Кіріспе

XVI ғасырдағы Нидерландыдағы испан билігіне қарсы шыққан голланд ақсүйектерінің тобы Гейзен (Geuzen; ; ) – 1566 жылдан бастап Нидерландыдағы испан билігіне қарсы күрескен кальвинист голланд ақсүйектерінің конфедерациясы қабылдаған атау. Олардың ең табысты тобы теңізде әрекет еткендіктен, оларды Watergeuzen (Уотергеузен; ; ) деп атады. Сегіз жылдық соғыста 1572 жылы Уотергеузендердің Бриеллді басып алуы көтерілісшілерге солтүстік Нидерландыны жаулап алып, тәуелсіз Нидерланд Республикасын құруға алғашқы мүмкіндік берді. Олардың мән-жайларға немесе ниеттеріне қарай каперлер немесе қарақшылар ретінде қарастырылуы мүмкін.

Атаудың шығу тегі

Асылдар келісімін жасасқан ақсүйектердің басшылары, олар Испанияның Филипп II азаматтық және діни зұлымдығына қарсы Нидерландының құқықтары мен бостандықтарын қорғауға көмектесуге міндеттенді, Луи Нассау және Хендрик ван Бредероде болды. 1566 жылы 5 сәуірде конфедерация мүшелеріне регентке, Маргарет Парма герцогинясына наразылық арыз беру үшін рұқсат берілді. Шамамен 250 ақсүйек Льюи де Нассау мен Бредеродпен бірге сарайға баруына куә болды. Регент ең алдымен осындай үлкен топтың пайда болуына алаңдады, бірақ оның кеңесшілерінің бірі Берлемонт: "N'ayez pas peur Madame, ce ne sont que des gueux" ("Қорықпаңыз, ханым, олар тек жалқылар") деді. Бұл атау естен шығарылмады. Үш күннен кейін Кулембург қонақ үйінде 300-ге жуық конфедерация мүшелері өткізген үлкен той кезінде сөйлеген сөзінде Бредерод, қажет болған жағдайда олардың барлығы өз елінің мүддесі үшін қайыршы болуға дайын екенін мәлімдеді. Осыдан кейін бұл атау партиялық атаққа айналды. Патриоттық партия қайыршылықтың белгілерін – әмиан мен тостағанды – бас киімдеріне немесе белдіктеріне тағылатын әшекейлер ретінде қабылдады, сондай-ақ бір жағында Филипп II бас суреті, екінші жағында екі қолдың біріккен бейнесі және "Fidèle au roy, jusqu'à porter la besace" ("Патшаға адал, қайыршының қапшығын көтеріп") деген ұран жазылған медаль соғылды. Бастапқы қайыршылар лигасы Альбаның шабуылымен күйреп, қысқа ғұмыр сүрді, бірақ оның принциптері сақталды және ақыры жеңіске жетті. Голландия тілінде "geuzennaam" сөзі тілдік қайта иемдену үшін қолданылады: бұл осылай аталған адамдар мақтанышпен қолданатын қаралағыш термин.

"Теңіз қайыршылары"

1569 жылы Вильгельм Оранский, қазір өзін көтеріліс партиясының басында ашық түрде ұстаған, әртүрлі ұлттан жиналған бейшаралар экипаждарымен жұмыс істейтін бірнеше кемелерге капитуляциялық хаттар берді. Он сегіз кеме француз гугеноттық Ла-Рошель портында Луи Нассаумен жабдықталды және оны база ретінде пайдалануды жалғастырды. Осы жекеменшік каперлер, батыл және бейхабар басшылардың басшылығымен, олардың ең танымалдары – Вильям де ла Марк, Лумэй лорды, француз тілінде «Gueux de mer» немесе голланд тілінде «Watergeuzen» деп аталды. Бастапқыда олар теңізде де, құрлықта да тонаумен айналысып, олжаларын ағылшын порттарына тасып, онда кемелерін жөндеп, жабдықтарын толықтыратын. 1569 жылдың соңына қарай 84 «Теңіз Қайыршысы» кемесі әрекетке кірісті. Олар 1 сәуірде 1572 жылы испан гарнизонының болмауынан пайдаланып, оны күтпеген шабуылмен басып алды. Осы жетістіктен рухтанған олар Влиссингенге бет бұрды, ол да күшпен алынды. Осы екі қаланың басып алынуы жақын маңдағы бірнеше қалаларды көтеріліске қолдау көрсетуге итермеледі, нәтижесінде Голландияның көп бөлігі Нидерландының жалпы көтерілісіне қосылды, бұл голланд тәуелсіздігінің нағыз бастамасы деп есептеледі. 1573 жылы «Теңіз Қайыршылары» Суидерзее шайқасында Хоорн портынан Адмирал Боссудың басқаруындағы испан эскадрильясын жеңді. Жергілікті халықпен араласып, олар Альба герцогына қарсы қаладан қалаға көтерілістерді ұйымдастырып, қарсылықты оңтүстікке қарай таратты. 1574 жылы адмирал Луи де Буазо басшылығындағы «Теңіз Қайыршылары» Лейден қаласын қоршаудан босатуға қатысты. Голланд теңіз батырларының кейбір арғы тектілері, мысалы Корнелис Эвертсеннің әкесі Эверт Хайндриксен, теңіз саяхатын «Теңіз Қайыршысы» ретінде бастады.

Гюзен белгілері

Пропагандалық науқанның бір бөлігі ретінде, көптеген Гейзен медальдары мүшелік белгілері ретінде жасалды, олардың ішінде Оттаман империясымен байланысты символдар да болды. Орандық Вильгельм I испан патшасы Филипп II-ге қарсы Осман империясының көмегін сұрады. "Геузендер" испандықтарға және католиктерге қарсы пікірлерін білдірді. Олар түріктерді испандардан гөрі кем қауіпті деп есептеді. 1579 мен 1582 жылдар аралығында Ұлы визир Соколлу Мехмед Пашаның өкілдері бірнеше рет Стамбулдан Антверпенге сапар жасады. Мұндай одақтың объективті негіздері болды. Голландиялық көтерілісшілер испандық кемелерге шабуыл жасап жүргенде, Осман империясы да Испаниямен теңіз соғысына қатысты, бұл 1571 жылы Грециядағы Лепанто шайқасымен аяқталды. Испания үшін Жерорта теңізінде Осман империясымен және Солтүстік Еуропа суларында Голландиямен бірдей теңіздік қиындыққа тап болу, екі жаудың да мүддесіне жарар еді. "Liever Turks dan Paaps" деген ұран көбінесе риторикалық болған сияқты, ал олардың жарты ай пішіндес қайыршы медальдары символдық мағынада жасалған. Голландиялықтар солтанның билігінде өмір сүруді ойламады. Сонымен қатар, Гейзен мен түрік билігі арасында тікелей байланыс болған жоқ. Түркілер дінсіздер саналды, ал ислам дінінің қағидалары оларды көтерілісшілердің пропагандасында маңызды (немесе тұрақты) рөл атқарудан мүлдем айырды.

Танымал мәдениетте

Гейзендер голланд және фламанд әдебиетіндегі танымал романдарда, мысалы, Шарль де Костердің «Тил Уленшпигель туралы аңыз» және «Ламме Гоэдзак» романдары мен Боб Де Мурдың «Кори, кемеші бала», Вилли Вандерстеннің «Тижл Уленшпигель» және «Гейзендер», сондай-ақ Ханко Колк пен Питер де Виттің «Жилль де Гейз» комикс серияларында кеңінен бейнеленген. Ағылшыл тілінде олар Сесилия Холландтың «Теңіз қарақшылары» романында кездеседі. 1940–1945 жылдары Нидерландыны неміс әскерлері басып алған кезде Влаардинген, Маасслюйс және Роттердам аймағындағы неміс басқыншылығына қарсы күрес тобы «Гейзендер» деген атты қабылдады. «Теңіз қарақшылары» сонымен қатар Civilization V ойынындағы голланд империясының ерекше жасағы болып табылады.

«Теңіз қарақшысы» – Провиденс Христиан колледжінің талисманы.