Кіріспе

Ағылшын композиторы (1886–1957)

Эрик Фрэнсис Харрисон Коутс (27 тамыз 1886 – 21 желтоқсан 1957) – ағылшын композиторы, жеңіл музыка жанрындағы шығармаларымен және мансап басындағы көрнекті виолашы ретінде танымал. Коутс музыкалық отбасында дүниеге келген, бірақ оның тілегіне және айқын талантына қарамастан, ата-анасы оның музыкалық мансапты қуыруына бастапқыда кедергі келтірді. Ол Корольдік музыка академиясында Фредерик Кордерден (композиция) және Лионель Тертистен (виола) сабақ алды, содан кейін Томас Бичем мен Генри Вуд басқарған симфониялық оркестрлерге қосылғанға дейін, камералық квартеттерде және театрлық оркестрлерде ойнады. Коутстың музыкант ретіндегі тәжірибесі академияда алған қатаң біліміне толықты, оның композиторлық шеберлігіне үлкен үлес қосты. Виолашы болып жұмыс істеген кезінде Коутс әндер мен басқа да жеңіл музыкалық туындылар жазды. 1919 жылы ол виоламен шұғылдануды тоқтатты және сол кезден бастап өмірінің соңына дейін композиторлық және дирижерлік қызметпен айналысты. Оның көптеген шығармаларының ішінде "Лондон сюитасы" (1932), оның ішіндегі әйгілі "Книтсбридж маршы" соңғы бөлім; "Ұйықтайтын лагуна жанында" (1930) вальсі; және "Бұзушылар маршы" (1954) бар. Оның ерте туындылары Артур Салливан мен Эдвард Германның музыкасынан әсер алды, бірақ Коутстың стилі музыкалық талғамның өзгеруімен бірге дамыды, ал кейінгі шығармаларында джаз және эстрадалық музыка элементтері кездеседі. Оның туындыларының көп бөлігі оркестрлік музыка мен әндерден тұрады. Бір сәтсіз балеттен басқа, ол театр үшін ешқашан шығарма жасамады және тек сирек киноға музыка жазды.

Алғашқы жылдар

Коутс Нотингемширдің Хакналл Торкард қаласында, Уильям Харрисон Коутстың (1851–1935), жалпы тәжірибелі дәрігердің жалғыз ұлы және бес баланың ең кішісі ретінде дүниеге келді. Оның анасы – Мэри Джейн Гвин, туған тегі Блоуэр (1850–1928) болды. Отбасы музыкаға бейім болды: доктор Коутс өте жақсы флейташы және әнші еді, ал оның әйелі шебер пианист болды. Коутс бала кезінде мектепке бармады, оның орнына әпкелерімен бірге үйден оқытылды. Оның музыкалық қабілеті өте ерте жасында көзге түсті, және ол скрипка ойнауға үйренуді сұрады. Алты жасынан бастап ол жергілікті скрипка мұғалімінен сабақ алды, ал он үш жасынан бастап, бір кезде Джозеф Иоахимнің шәкірті болған Джордж Элленбергерден білім алды. Элленбергердің тілегі бойынша Коутс бір рет орындау үшін виолаға ауысты; ол аспаптың терең дыбысын ұнатып, скрипкашыдан виолашыға толығымен өтті. Осы рөлде ол жергілікті струнный оркестрге қосылды, онда өзінің сақталған алғашқы шығармасын – Элленбергерге арналған Баллада, op. 2 жазды. Ол 1904 жылдың 23 қазанында аяқталды және сол жылы Нотингемдегі Альберт-холлда Коутстың виола бөлімінде ойнауымен орындалды. Коутс кәсіби музыкант болуды қалады; оның ата-анасы бұған қарсы болды, бірақ ол Лондондағы Корольдік музыка академиясына (RAM) түсуіне ақыры келісті. Олар оның бірінші жылдың соңында кәсіби мансапқа лайықты екенін көрсетуі керек екенін талап етті, әйтпесе ол Ноттингемширге қайтып, банкте қауіпсіз және беделді қызметке орналасуы керек еді. 1906 жылы, жиырма жасында Коутс академияға түсу үшін емтихан тапсырды; оны директор, сэр Александр Маккензи қабылдады, ол өтініш берушінің Бернстің «Қызыл, қызыл гүл» шығармасын орындауына қатты әсер етіп, Коутске композицияны негізгі мамандығы ретінде, ал виоланы қосымша мамандығы ретінде таңдауын ұсынды. Коутс виолаға басымдық беруде талапкер болды. Маккензидің ынтасы стипендия беруге жетпеді, сондықтан доктор Коутс ұлының бірінші жылдық оқу ақысын төлеуге мәжбүр болды, содан кейін стипендия берілді. RAM-де Коутс Лайонел Тертистен виола, ал Фредерик Кордерден композицияны оқыды. Коутс Кордерге симфониялар мен ораторияларға қарағанда, жеңіл музыка жазуға көбірек бейім екенін түсіндірді. Оның әндері студенттік жылдары RAM концерттерінде орындалды, және оның 1907 жылғы желтоқсанда орындалған екі әні «айқын» деп сипатталғанмен, келесі жылы оның төрт Шекспирлік шығармалары «шынайы мелодияның сүйкімділігі» үшін мақталды, ал 1908 жылғы «Devon to Me» шығармасы The Musical Times газетінің пікірінше, «жариялауға лайық, күшті және ержүрек ән» болды. Коутс виоладан сабақ берген профессорына алғыс айтуға тиіс. The New York Times Тертисті аспаптың алғашқы ұлы шебері деп атады, ал «Гроувтың музыка және музыканттар сөздігі» оны виоланың ең көрнекті орындаушысы деп санайды. Ол сондай-ақ ұлы педагог ретінде танылды, және оның жетекшілігімен Коутс бірінші сыныпты виолашыға айналды.

Кәсіби скрипкашы және композитор: 19081919

1908 жылы Коутстың RAM-дегі оқуы күтпеген жағдайда аяқталды, себебі Тертис Гамбург квартетінің, көрнекті скрипкашылар ансамблінің мүшесі ретінде Оңтүстік Африкаға гастрольдік сапарынан бас тартуға мәжбүр болды; ол Коутсты бос орынды толтыру үшін шақыруды ұйымдастырды. Коутс академиядағы стипендиясынан бас тартып, гастрольдік сапарға қатысты. Осы шамада оның сол қолы ауырып, оң қолы ұю сезімі пайда болды, бұл оның виолашы ретіндегі қалған он бір жылы бойына мазалаған невритінің белгілері еді. Гамбург квартетімен жұмыс істегеннен кейін Коутс Кэти және Валленн квартеттерінде виолашы болды. Көбінесе концерттік өнерімен айналысқан кезінде Коутс композитор ретінде де алғашқы жетістіктерін қабылдады. Дирижер Генри Вудтың әйелі, сопрано Ольга Вуд, 1909 жылы Промста Коутстың «Төрт ескі ағылшын әнін» орындады; «The Times» газетінің музыка сыншысы олардың «әуенді, Эдвард Германның стиліне ұқсас» екенін және сөздеріне Артур Салливанның ықпалын сезінгенін жазды. Әндерді басқа да танымал әншілер, соның ішінде Герваз Элвес, Кэрри Табб және Нелли Мелба орындады. Композитордың лирик Фредерик Уэзерлимен жасаған көптеген ынтымақтастықтары «Stonecracker John» (1909) әнімен басталды, ол өте танымал балладалардың біріншісі болды. Вуд Минатурлы сюитаның авторы болды, оның соңғы бөлігі 1911 жылғы қазан айында Промста алғаш рет орындалғанда қайтадан орындалды. 1919 жылы Коутс виола ойнаудан бас тартты. Оның Король сарайындағы оркестрдің тобын басқару шарты аяқталды және жаңартылмады. Кейбір дереккөздер мұны Коутстың композиторлық мансабын толыққанды дамытуға деген ниетімен байланыстырады; ал Коутс өзі Вудтың виртуоздыққа қарағанда сенімділікті бағалайтынын және оның шығармаларын басқа жерлерде жиі орындауынан ашуланғанын айтты.

Толық уақытты композитор: 1920-1930 жылдар

Вуд Коутспен скрипкашы ретінде шыдамдылығын жоғалтқан жоқ па, ол оны композитор ретінде 1919 жылы қазанда Король сарайындағы Променад концертінде өзінің «Жазғы күндер» сюитасының тұңғыш орындалуын жүргізуге шақырды, сондай-ақ 1920, 1924 және 1925 жылдары оны қайта орындауға, әрі оның оркестрлік шығармаларының көптеген туындыларына, соның ішінде «Көңілді жастық» (1922) сюитасына және «Үш аю» (1926) операсының премьерасына қатыстырды. Соңғысы, Коутстың «Фантазиялар» деп аталатын үш ең маңызды туындысының бірі, Филис Коутс ұлына оқыған балалар әңгімелерінен шабыттанды; қалғандары – «Өзімшіл алып» (1925) және «Күлшең» (1930). Коутстың өмірбаяуын жазған Джеффри Селф оның баспагермен жасасқан «өте қиын емес келісімшартты» жылына екі оркестрлік шығарма – біреуі он бес минуттық, екіншісі бесеуін, және үш баллада шығару шарты ретінде сипаттады. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар арасында Коутс өзінің туындыларын дирижерлік етуде үлкен сұранысқа ие болды, ол Лондон мен Борнмут, Скарборо және Гастингс сияқты теңіз жағалауындағы курорттарда өнер көрсетті, онда жеңіл музыкаға арналған үлкен оркестрлер сақталған. Ол әйелімен Сассекстегі ауылдық үйінде тұрса да, Коутс қала өмірін көбірек жігерлендіретін және Бейкер-стриттегі отбасылық пәтерінде болғанда өнімдірек болды. Содан көрінетін көріністер оның «Лондондық сюитасын» (1933) тудырды, онда Ковент-Гарден, Вестминстер және Найтсбридж бейнеленген. Бұл туынды Коутстың мәртебесін орташа танымалдылықтан ұлттық даңққа жеткізді, өйткені BBC 1933 жылдан 1960 жылға дейін көрсетілген жаңа және өте танымал радио бағдарламасы «In Town Tonight» үшін сюитадан «Найтсбридж» маршын таңдады. Бейкер-стриттегі пәтерде жазылған және композитордың атағын арттырған тағы бір туынды – «Ұйықтайтын лагуна жанында» (1930), оркестрлік шығарма, алғашқыда үлкен әсер қалдырмады, бірақ 1940 жылы АҚШ-та хит әнге айналды, ал оның бастапқы аспаптық нұсқасы Ұлыбританияда 1942 жылы басталған және (2023 жылы) әлі де жалғасып жатқан BBC радиосының «Desert Island Discs» сериясының тақырыптық музыкасы ретінде танымал болды.

Кейінгі жылдары: 1940-1957

Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Коутс аз шығарма жазды, бірақ әйелі Қызыл Крест қоймасындағы жұмыскерлерге арнап бір нәрсе жазуды ұсынды. Осының нәтижесінде жазылған "Барлық жұмысшыларды шақыру" шеруы оның ең танымал туындыларының біріне айналды және танымал "Music While You Work" телесериясының тағы бір BBC таңбасы ретінде пайдаланылды. Коутс Performing Right Society директоры болды және соғыстан кейін Уильям Уолтон, А. П. Герберт және басқалармен бірге халықаралық конференцияларда оны өкілдік етті. Оның "Төрт бөлімнен тұратын сюита" атты автобиографиясы 1953 жылы жарық көрді. Келесі жылы оның соңғы туындыларының бірі ең танымал шығармаларының біріне айналды. Оған марш тақырыбы келді, ол оны жазып, белгілі бір мақсатсыз нотаға түсірді. Бірнеше күннен кейін "Бұзушылар" фильмінің продюсерлері Коутстың баспасына фильм үшін марш жазуға дайын екенін сұрады. Жаңа туынды саундтрекке енгізіліп, үлкен жетістікке жетті. 2003 жылы соғыс фильмдерінің музыкасын зерттеген Стюарт Джеффрис "Бұзушылар" фильмінің соңғы титрлері, марш әнұран ретінде, кейінірек осындай музыканы жасайтын композиторларды оған теңесуден үмітсіз қалдыратынын айтты. 28 қарашада 1957 жылы Коутс Савой қонақүйінде Музыканттардың игілік қоры үшін өткен қайырымдастық кешінде соңғы рет көпшілік алдына шықты. Ол Малкольм Арнольдтың "Ойыншық симфониясының" премьерасында дульцимерде орындады. 17 желтоқсанда ол отбасының Сассекс үйінде инсульт алды және төрт күннен кейін Чичестердегі Корольдік Батыс Сассекс ауруханасында 71 жасында қайтыс болды. Ол Голдерс Грин крематорийінде кремацияланды.

Музыка

Гровтың музыка және музыканттар сөздігінде Джеффри Селф Коутстың музыкадағы жаңа үрдістерді тұрақты түрде мойындап, оларға бейімделгенін жазады. Заманауи сыншылар атап өткендей, оның ерте туындылары Салливан мен неміс музыкасының ықпалында болды, бірақ 20 ғасыр дамыған сайын Коутс Эльгар мен Рихард Штраустың музыкалық ерекшеліктерін сіңіріп, пайдаланды. 1920 жылдары ол жаңа синкопталған би тобының стильдерін қолданды. "Өздігінен өскен алып" (1925) және "Үш аю" (1926) Коутстың музыкасының джаздық элементтерін, хроматикалық қарсы әуендерді және демпферленген латуль аспаптарын қолдану арқылы көрсетеді. Селф Коутстың музыкасын "күшті мелодия, көңілді ырғақ, керемет контрапункттер және жарқын оркестрлеу" деп сипаттайды. Бичем мен Вудтың оркестрлерінде жұмыс істеген Коутс өз туындыларында оркестрдің әрбір аспабы үшін қызықты және түрлі-түсті музыканы жасауға бекінді. Коутс пен оның музыкасы белгілі бір дәрежеде жоғарыпарсылыққа тап болды: The Times оның музыкасын "негізінен қарапайым, бірақ жақсы жазылған, құлаққа жағымды және сәл сезімтал, сырттай ғана әсерлі, бірақ шынайы" деп мінездеді.

Оркестрлік

Коутстың оркестрлік шығармалары оның туындыларының негізгі бөлігін құрайды және ең көп танымалдары осылар. Бірақ оның оркестрлік шығармалары көбінесе мынадай түрлерге бөлінеді: сюиталар, фантазиялар, марштар және вальстер, сондай-ақ жеке овертюра мен басқа да қысқа оркестрлік туындылар. Коутс оркестрлік ноталарында метрономдық көрсеткіштерге және акценттерге ерекше мән берді. Музыкасын орындағанда, ол көбінесе шапшаң темптерді таңдайтын, ал басқа дирижерлер оның шығармаларын оның пікірінше, көңілсіз ететін баяу темпте орындағанда оған ұнамайтын.

Әндер

Коутстың алғашқы жарық көрген шығармалары «Төрт ескі ағылшын әні» болды, ол әлі RAM студенті болып оқып жүрген кезінде жазылған. Бірде ол өзінің сөзін жазды: «Құстың тыныштандыру әні» (1911).

Басқа музыка

Коутс өзінің музыкасын әрқашан оркестрлік тұрғыдан ойластырды, тіпті соло дауыс пен фортепианоға жазғанда да. Үш скрипкалық квартеттің мүшесі болғанына қарамастан, ол аз ғана камералық музыка шығарды. Гров Коутстың бес мұндай шығармасын тізімдейді, олардың үшеуі жоғалып кеткен. Сақталған екі шығарма – 1908 жылғы скрипкалық квартетке арналған менуэт және скрипка мен фортепианоға арналған "Бірінші кездесу" (1941). Коутс газеттің кеңесін орындамады. Оның өмірбаянының авторы Джеффри Селф, оның музыкалық театр үшін жазуға жеткілікті күші, агрессивтілігі немесе ынтасы болмағанын айтады. Коутстың драма саласына жасаған аз ғана қадамдары киноға, театрға емес, киноға арналған. Оның оркестрлік фантазиясы "Күлшегір" алғаш рет "Екі қабаттағы симфония" фильмінде ойнатылды, ал ол 1941 жылғы "Тоғыз адам" соғыс фильміне "Сегізінші армия маршын" және 1957 жылғы "Жоғары ұшу" фильміне "Жоғары ұшу маршын" жазды. Жоғарыда айтылғандай, оның кино музыкасының ең танымал шығармасы – "The Dam Busters March" фильм үшін арнайы жазылмаған. Осы ерекшеліктерден басқа, Коутс Ұлыбритания мен АҚШ-тағы өндірушілердің ұсыныстарын қабылдамады, олар оның қызметін алуға үнемі тырысты. Ол кино музыкасы режиссерлердің талаптарына сәйкес кесіліп, қайта құрастырылуы немесе басқаша өзгертілуі мүмкін екенін түсінді. Артур Блисстің "Болашаққа қадам" фильміне музыка жазу кезінде кездескен қиындықтарды ескере отырып, ол өзінің музыкасына осындай қарым-қатынас жасалғысын қаламады.