Сан-Томе және Принсипидегі форру креолы – португал тілінен туындаған, жергілікті халықтың тілі. Тарихы, ерекшеліктері мен португал тілінен айырмасы туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сан-Томе және Принсипидің португал тіліне негізделген креол тілі – Forro Creole немесе Sãotomense. Бұл тіл Сан-Томе мен Принсипиде қолданылады. Ана тілінде сөйлейтіндер оны саатоменс креолы немесе сантоменс креолы деп те атайды. Оны Сан-Томе португал тілімен шатастыруға болмайды, ол Сан-Томе мен Принсипиде сөйленетін, креолға айналмаған португал тілінің нұсқасы және Сан-Томе тұрғындарының көпшілігі осы тілде сөйлейді.
Portuguese based creole of São Tomé and Príncipe
Forro Creole or Sãotomense is a Portuguese creole language spoken in São Tomé and Príncipe. It is also called by its native speakers as sãotomense creole or santomense creole. It should not be confused with São Tomean Portuguese, the non creolised form of Portuguese spoken in São Tomé and Príncipe, also spoken by the majority of São Toméans.
Тарих
Сан-Томе – Гвинея шығанағындағы арал. Оны 15 ғасырда португалдықтар ашқан. Сол кезде аралда адам тұрмаған, бірақ португалдықтар оны құл саудасының орталығы ретінде пайдаланды, сондықтан аралда құлдарға мұқтаждық туды. Екі тараптың да қарым-қатынасқа түсуі қажет болғандықтан, пиджин тілі пайда болды деген теория бар. Бұл пиджин тілінің негізгі тілдері банту және ква топтарына жататын тілдер еді. Кейін бұл пиджин тілі тұрақтала бастап (креол тіліне айналды), португалдық еркектер мен африкалық құл әйелдерден туған балалардың ана тіліне айналды. Португалия патшалығы қоныстану мақсатында аралас некелерді ынталандырды. Кейіннен голланд және француздықтар аралды басып алуға тырысқанда, көптеген португалдықтар аралды тастап кетті. Португалдықтар мен қара нәсілді әйелдердің балалары ақырында африкалықтар немесе құлдар деп есептелмеді; кейбіреулері толық құқықты португал азаматы деп саналды. Португал азаматтығына ие емес, терісі қараңғырақ аралас нәсілді адамдар көбінесе «форро» деген мәртебе алды, себебі олардың португалдық әкелері өз балаларын құл етуге қаламады. Сан-Томе креол тілі көбінесе «Форро» деп аталады, ол босатылған құлдардың тілі немесе Сантоменс креол тілі, оны Сан-Томе португал тілімен (Сан-Томе мен Принсипидегі португал тілінің бір түрі мен диалектісі) шатастырмау керек. Португал тілі балалардың 20 жасқа дейінгі негізгі тілі болып табылады, содан кейін олар Форро креол тілін қайтадан үйренеді. Сан-Томедегі бай мәдениет португал және африкалық мәдениеттерінің бірегей қоспасын сақтайды. Еуропалық португал тілі көбінесе ресми жағдайларда, БАҚ-та, бизнесте, білім беруде, сот жүйесінде және заң шығарушы органдарда қолданылады, ал Форро және Сан-Томе португал тілі күнделікті өмірде және күнделікті іс-әрекеттердегі бейресми жағдайлардағы жергілікті тіл ретінде жиі қолданылады. Сонымен қатар, Форро, стандартты еуропалық португал тілі және Сан-Томе португал тілі арасында бейресми сөйлесуде тіл алмасу жиі орын алады.
São Tomé is an island of the Gulf of Guinea, discovered by the Portuguese in the 15th century. It was uninhabited at the time, but Portuguese settlers used the island as a center of the slave trade, and there was a need for slaves on the island. It has been theorised that since both parties needed to communicate, a pidgin was formed. The substrate languages were from the Bantu and Kwa groups. It is believed that this pidgin then became fixed (creolized) as it became the mother language of children born from Portuguese men and African women slaves. Mixed marriages were then encouraged by the Portuguese Crown, for the sake of settlement. Later, because of Dutch and French pressure to gain the island, many Portuguese settlers left. Children of Portuguese and black women were, eventually, not considered African or slaves; some were considered full right Portuguese citizens. Those mixed race people that did not have the status of Portuguese citizens, those with darker skin, often gained a "forro" designation, because their Portuguese fathers did not want to enslave their children. The São Tomean Creole is mostly known as "Forro", the language of the freed slaves or Crioulo Santomense, not to be confused with São Tomean Portuguese (a variety and dialect of Portuguese in São Tomé and Príncipe). Portuguese is the main language for children until their early 20s, when they relearn Forro Creole. The rich São Tomean culture also preserves a unique mixture of Portuguese and African cultures. European Portuguese is mostly spoken in formal situations, in the media, business, education, judicial system and legislature, while Forro and Sao Tomean Portuguese are preferred for informal situations as a vernacular language in day to day life and daily activities, and code switching even occurs between Forro, standard European Portuguese, and São Tomean Portuguese in informal speech.
Жіктеу және байланысты тілдер
Форро – португал тілінің (үстем тілдің) лексикасының басым бөлігінен құралған креол тілі. Оның негізін банту және ква топтарына жататын тілдер құрайды. Бұл тіл елдегі тағы екі креол тіліне (Принсипенс креол тілі мен Анголар креол тілі) және Экваторлық Гвинеядағы Аннобон аралында кең таралған Аннобон креол тіліне ұқсас.
Forro is a creole language with a majority of its lexicon coming from Portuguese, the superstrate language. The substrate languages were from the Bantu and Kwa groups. It is similar to two other creoles spoken in the country (Principense Creole and Angolar Creole) as well as to the creole found in the island of Annobón, Equatorial Guinea (Annobonese Creole).
Географиялық таралуы
Форро креол тілі негізінен Сан-Томе аралында (көп бөлігінде) таралған; Принсипе аралында да сөйлейтіндер бар. Олардың өте ұқсас болуы және тарихи байланысы ескеріле отырып, Принсипе аралының Принсип креол тілі мен Экваторлық Гвинеяның Аннобонес креол тілі Форро креолының диалекттері саналады. Форро тілінің лексикалық ұқсастығы Принсип креол тілімен 77%, Фа д’Амбу креол тілімен 62% және Анголар креол тілімен 70% құрайды.
Forro Creole is spoken mainly in São Tomé Island (most of it); there are some speakers in Principe Island. Due to their great similarity and historical derivation, Principe Island's Principense Creole and Equatorial Guinea's Annobonese Creole may be regarded as dialects of Forro Creole. Forro's lexical similarity is 77% with Principense Creole, 62% with Fa d’Ambu Creole and 70% with Angolar Creole.
Сөздік
Сан-Томе креол тілі португал тілімен байланысы шектеулі болғанмен (қазір де солай), Кабо-Верде креолдарына қарағанда субстрат тілдерінің көбірек элементтерін сақтап қалды. Сан-Томе креол тілінің сөздік қорының шамамен 93% португал тілінен, ал 7% африка тілдерінен алынған. Форро креол тілінде сөйлейтін көптеген адамдар креолдық емес португал тілінде де сөйлейді. Сан-Томе халқының 95% португал тілінде сөйлейді және ол елдің мемлекеттік тілі болғанымен, дәстүрлі түрде Форро креол тілінде Сан-Томе аралының 85% немесе елдің 81,7% тұрғындары сөйлейді деп есептеледі. Дегенмен, ресми санақ деректері бойынша, халықтың тек 36,2% ғана Форро креол тілінде сөйлей алады, және креол тілі қазірде жоғалу қаупінде деп саналады.
Although the São Tomean Creole had (and still has) a restricted contact with Portuguese (seen as a prestigious language), it did preserve a larger number of the substrate languages' elements, more than the creoles of Cape Verde. Roughly 93% of São Tomean Creole lexicon is from Portuguese and 7% of African origin. Most Forro Creole speakers also speak non creolised Portuguese. Although 95% of São Tomeans speak Portuguese and it is the country's national language, Forro Creole is traditionally said to be spoken by 85% of the inhabitants of São Tomé Island, or 81.7% of the country's population. However, official census figures state that only 36.2% of the population can speak Forro Creole, and the creole is now considered threatened.
Жазу жүйесі
Форро тілі көбінесе ауызша тіл болып келді және қазір де солай, оның стандартты жазу жүйесі жоқ.
Forro was and is largely an oral language; there is no standard orthography.