Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Калифорниядағы түпкі американдық тайпа
тілі
Native American tribe in California
the language
Винту (сонымен қатар Солтүстік Винтун) – қазіргі Солтүстік Калифорнияда тұратын түпкі американдықтар. Олар ұжымдық түрде Винтун (немесе Винтуан) деп аталатын халықтардың еркін бірлестігінің бір бөлігі болып табылады. Винту тілінде сөйлейтін халықты құрайтын үш негізгі топ бар: Винту (Солтүстік Винтун), Номлаки (Орталық Винтун) және Патвин (Оңтүстік Винтун). Винту тілі – пенуті тілдер отбасының бір бөлігі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Винтулар негізінен Сакраменто өзенінен басталып, Жағалау жотасына дейінгі Сакраменто өзенінің солтүстік бөлігінің батыс жағында мекендеген. Солтүстік Винтудың ареалына Жоғарғы Сакраменто өзенінің оңтүстік бөліктері (Солт-Крик суайдынының оңтүстігінде), Макклауд өзенінің оңтүстік бөлігі және Жоғарғы Тринити өзені де кірген. Бүгінде көптеген Солтүстік Винту Тринити және Шаста округтеріндегі дәстүрлі мекендерінде немесе оларға жақын жерлерде тұрып жатыр.
The Wintu (also Northern Wintun) are Native Americans who live in what is now Northern California. They are part of a loose association of peoples known collectively as the Wintun (or Wintuan). There are three major groups that make up the Wintu speaking people. The Wintu (Northern Wintun), Nomlaki (Central Wintun), and Patwin (Southern Wintun). The Wintu language is part of the Penutian language family. Historically, the Wintu lived primarily on the western side of the northern part of the Sacramento Valley, from the Sacramento River to the Coast Range. The range of the Northern Wintu also included the southern portions of the Upper Sacramento River (south of the Salt Creek drainage), the southern portion of the McCloud River, and the upper Trinity River. Today, many Northern Wintu still reside on or near their traditional homelands in Trinity and Shasta counties.
Тарих
Винту және еуропалық американдықтардың арасындағы алғашқы кездесу 1826 жылы Джедедия Смит экспедициясымен, одан кейін Питер Скене Огден басқарған 1827 жылғы экспедициямен тіркелді. 1830 және 1833 жылдар аралығында көптеген Винту безгек эпидемиясынан қайтыс болды, бұл жоғарғы және орталық Сакраменто аңғарындағы жергілікті халықтың шамамен 75% -ын құртты. Қоныс аударушылар Винту тайпаларымен жер мәселесінде келісімге келуді үміттенеді. Олар Винту жерін иеленуге тырысып, оларды Клир-Крик батысына көшіруді жоспарлады, бұл бейбітшілік, ақша және азаматтық құқықтармен алмастырылатын еді. Бірақ келіспеушілік, құлдық және соғыс болды. 1846 жылы Джон С. Фремонт пен Кит Карсон, жергілікті ақ қоныс аударушылармен бірге, Сакраменто өзеніндегі қырғында бірнеше жүз Винтуді өлтірді. 1850 жылы өткен «достық тойда» қоныс аударушылар жергілікті тұрғындарға уланған тағам берді, нәтижесінде 100 Номсуу және 45 Венемем Винту қаза тапты. 1851 және 1852 жылдары Винтудың тағы да көптеген өлімдері мен олардың жерлерінің жойылғаны байқалды, мысалы, Бридж Галч қырғыны сияқты оқиғаларда. Калифорниядағы алтын асығу сияқты батысқа көшіп келе жатқан қоныс аударушылардың санының артуы, Винту сияқты американдық түпкі халықты қоныстандыруға қысым жасады.
The first recorded encounter between Wintu and Euro Americans dates from the 1826 expedition of Jedediah Smith, followed by an 1827 expedition led by Peter Skene Ogden. Between 1830 and 1833, many Wintu died from a malaria epidemic that killed an estimated 75% of the indigenous population in the upper and central Sacramento Valley. Settlers hoped to come to an agreement with the Wintu tribes over land. They tried to take over Wintu land and relocate them west of Clear Creek in exchange for peace, money and citizenship. Instead there was disagreement, slavery, and war. In 1846, John C. Frémont and Kit Carson accompanied by local white settlers killed several hundred Wintu in the Sacramento River massacre. At a "friendship feast" in 1850, settlers served poisoned food to local natives, from which 100 Nomsuu and 45 Wenemem Wintu died. More deaths of Wintu and destruction of their land followed in 1851 and 1852, in incidents such as the Bridge Gulch Massacre. The increasing population of settlers moving west, like for the California Gold Rush, put pressure on the settlers to relocate Native Americans like the Wintu.
Мәдениет
Солтүстік Винтудағы тайпалардың саны кейде тайпа мүшелерінің де, антропологтардың да арасында даулы, бірақ көбінесе 8-11 тайпа бар деп есептеледі. Олар: Даупом/Стилвотер, Эльпом/Кевсик, Номтипом/Жоғарғы Сакраменто өзені, Виннемэм/Макклауд өзені, Номсус/Жоғарғы Тринити өзені, Клабалпом/Француздық шатқалы, Даумук/Коттонвуд ағысы, Норелмук/Хейфорк, Пуимем/Төменгі Пит өзені, Дауном/Балд Хиллс және Уэймук/Мт. Шаста. Соңғы тайпа – Уэймук, Винту және Шастан тілінде сөйлейтін халықтар арасында мәдениет, тіл және қоғамдық құрылымның аралық бірлігі болып саналады. Кейбір антропологтар мен тіл білімі мамандары Уэймуқ тайпасын шаста тілінде "алыс халық" деген мағына беретін Okwanuchu атымен де жазады. Олар тұз және Носони ағысының солтүстігінде, Мт. Шастаның оңтүстік бағытына дейін орналасқан. Ірі ауылдар Дунсмуир, Сиссон (қазіргі Мт. Шаста қаласы) және Суланхарас ағысында орналасқан. Антрополог К. Харт Мерриам Тринити өзенінің Оңтүстік саласы бойында "Ни и че" атты атабаска тілінде сөйлейтін Солтүстік Винту тайпасының тобын жазған. Олар тіл және мәдениет тұрғысынан Норелмук тайпасына жақын болған, бірақ олардың жоғарыда аталған тайпаның бір бөлігі болған-болмағаны белгісіз. Винту тайпалары қоныстанған аймақтағы табиғи ресурстармен тығыз байланыста болған. Атап айтқанда, Виннемэм Винту тайпасының аты өз тілінде "Орталық су халқы" деп аударылады. Олар судан туған, судың өзі екенін және суды қорғау үшін күреседі деп сенген. Аң аулау, балық аулау және өсімдіктер жинау олардың мәдениетінің және тұрмысының бір бөлігі болған. Олар өз өмірінде ерекше салты, дәстүрлі өнер және тәуелсіз рухани сенімдерді қолданған. Ауылдарда азық-түлік артық болғанда, көрші тайпаларды тойға, биге және ойындарға шақыратын. Би Винту мәдениетінде маңызды рөл атқарған және тек ойын-сауық үшін ғана емес, басқа да мақсаттарға қолданылған. Мүлікті бір кісіден екіншісіне беру кезінде "сүне" немесе жалбарыну биі орындалған. Винту халқы су жолдарының бойында орналасқан шағын, жартылай тұрақты үйлерде тұрған. Атап айтқанда, Ривер және Хилл Патвин үйлері күмбез тәрізді болған. Ривер Патвин үйлерін ағаш, сабан және басқа да жер ресурстарынан салған. Хилл Патвин үйлерінің құрылысы ұқсас болған, бірақ конус тәрізді қабықтан жасалған. Ірі қауымдарда екі мақсаты бар жер үйі болған. Бірінші мақсаты – бұл құрылысты терлеу үйі ретінде пайдалану. Терлеу үйі рухани жаңарту, тазарту және табиғатпен байланысу үшін қолданылған. Винту мәдениетінде терлеу үйінің тағы бір мақсаты – отбасысы жоқ еркектердің ұйықтау орны болған. Винту халқы балық аулаумен әйгілі. Олар сонымен қатар сауда және экономика үшін жабайы азық-түлікке көп тәуелді болған. Олардың негізгі азық-түлік көзі Макклауд және Сакраменто өзендерінен ауланған лосось болған. Кейде олар Тринити өзенінің жоғарғы ағысында Стилхед форелі үшін балық аулаған. Ерлер көбінесе жеке немесе аң аулау тобында аң аулаған. Топтар барлық жануарларды аулау үшін тұзақтарды қолданған. Әйелдер азық-түлік немесе себет сияқты құралдар жасау үшін өсімдіктер мен басқа да ресурстарды жинаған. Себет тоқу олардың мәдениеті мен қоғамының маңызды бөлігі болған. Олар себеттерді тамақ пісіруге, сақтауға, сұрыптауға және тасымалдауға қолданған. Себет тоқу сәнге де енген, әйелдер көбінесе киетін шапқыштар тоқыған.
The number of bands within the Northern Wintu is sometimes contested among both tribal members as well as anthropologists, but generally there is seen to be 8 11. Those bands being: Daupom/Stillwater, El pom/Kewsick, Nomtipom/Upper Sacramento River, Winnemem/McCloud River, Nomsus/Upper Trinity River, Klabalpom/French Gulch, Daumuq/Cottonwood Creek, Norelmuq/Hayfork, Puimem/Lower Pit River, Daunom/Bald Hills, and Waymuq/Mt. Shasta. The last group the Waymuq, are recorded to be a transitional unit in both culture, language, and society between the Wintu speaking peoples and the Shastan speaking peoples. The Waymuq are also seen to be the same group that have been recorded under the name Okwanuchu (meaning "Distant people" in the Shasta language) by some anthropologists and linguists. They are said to have occupy the region north of Salt and Nosoni creek and extending northwards to the southern base of Mt. Shasta, with some major villages situated in Dunsmuir, Sisson (now known as Mt. Shasta City, and Sulanharas Creek. One anthropologist, C. Hart Merriam had also recorded a group of Northern Wintu people who lived along the South Fork of the Trinity River under the Athabaskan name "Ni i che". They were said to have been close to the Norelmuq in terms of both language and culture but it is undisclosed if they were one of the same with the aforementioned band. The Wintu tribes had close ties to the natural resources in the region they occupied. More specifically, The Winnemem Wintu tribe translates to "Middle Water people" in their language. They believed they were born from water, are the water, and fight to protect the water. As a whole, hunting, fishing, and gathering plants are all part of their culture and cultural use. They use unique customs, traditional art, and independent spiritual beliefs within their way of life. When villages had extra food, they would sometimes invite neighboring tribes to feast, dance, and play games. Dance had many purposes in the Wintu culture and was not only used for entertainment. The suneh, or begging dance was done when one person would transfer property to another. The Wintu people used to live in small semi permanent homes that could be found along waterways. More specifically, River and Hill Patwin homes were dome like. River Patwin’s used sticks, straw, and other earthly resources to build their homes. Hill Patwin's homes had a similar structure but used conical bark. Larger communities had an earth lodge, which had two main purposes. The first purpose was that the structure could be used as a sweat lodge. A sweat lodge was used for spiritual renewal, purification, and connection to nature. The other use for the sweat lodge in Wintu culture is a place to sleep for unmarried men without families. The Wintu people are known for fishing. The also rely heavily of wild foods to trade and use within their economy. Their primary food source was salmon fished from the McCloud and Sacramento rivers. Sometimes they would fish for Steelhead trout in the upper Trinity River. Men often hunted either individually or in hunting groups. Groups would use traps for mostly all types of animals they could find. Women gathered plants and other resources to use for food or tools like baskets. Basket weaving was a large part of their culture and community. They used baskets for cooking, storing, sifting, and carrying purposes. Basket weaving was also incorporated into fashion by weaving hats which many women wore.
Халық саны
Ғалымдар еуропалық америкалықтармен байланыс жасамас бұрын тайпалардың тарихи саны туралы келіспейді. Ресурстар үшін бәсекелестік, мәжбүрлеу еңбегі, аурулар және басқа да факторларға байланысты Винту тайпасының саны азайды. Альфред Л. Кройбер 1770 жылы Винту, Номлаки және Патвин тайпаларының жалпы санын 12 000 деп бағалаған. Шерберн Ф. Кук бастапқыда Винту тайпасының нақты санын 2 950 деп көрсеткен, бірақ кейіннен бағалауын 5 300-ге жуық екі есеге арттырды. Фрэнк Р. ЛаПена 1970 жылдардағы зерттемесінде барлығы 14 250 адамды есепке алған. Кройбер 1910 жылы Винту, Номлаки және Патвин тайпаларының санын шамамен 1 000 деп бағалаған. Бүгінде халық саны біршама қалпына келді және шамамен 2 500 Винтун бар, олардың көпшілігі Дөңгелек аңғар резервациясында, сондай-ақ Колуза, Кортина, Гриндстон Крик, Рединг және Рамси ранчоларында тұрады. 1941 жылы Конгресс Орталық аңғар жобасы үшін Үнді жерлерін сатып алу туралы заңды қабылдады. Бұл Винту тайпасының Жоғарғы Сакраменто, Макклауд және Төменгі Пит өзендеріне қол жеткізуіне кедеріс келтірді. Винту халқы үшін бұл жерлер қасиетті. Өзендерді жоғалту арқылы олар негізгі тағамдық көзі – лососьтан да айырылды. 2023 жылы Винту тайпасы өзендер орналасқан жерді қайта сатып ала алды. Олар журналистер мен жазушыларға қысқы қытай лососінің популяциясын қалпына келтіруді жоспарлап отырғанын айтты.
Scholars have disagreed about the historic population of the tribes before European American contact. Due to competition of resources, forces labor, disease, and other factors the Wintu tribe's population decreased. Alfred L. Kroeber estimated the combined 1770 population of the Wintu, Nomlaki, and Patwin as 12,000. Sherburne F. Cook initially put the population of the Wintu proper as 2,950, but later nearly doubled his estimate to 5,300. Frank R. LaPena estimated a total of 14,250 in his work of the 1970s. Kroeber estimated the population of the Wintu, Nomlaki, and Patwin in 1910 as about 1,000. Today the population has recovered somewhat and there are about 2,500 Wintun, many of whom live on the Round Valley Reservation, and on the Colusa, Cortina, Grindstone Creek, Redding, and Rumsey rancherias. In 1941, congress passed the Central Valley Project Indian Lands Acquisition Act. This led to the Wintu tribe losing access to the Upper Sacramento River, McCloud River, and Lower Pit River. To the Wintu people, these parts of land are sacred. By losing the river they also lost their prime source of food, salmon. In 2023 the Wintu were able to buy back the land where the rivers lay. They told reporters and writers that they plant to restore the winter run Chinook salmon population.