Кіріспе
Чилилік діни қызметкер, тарихшы және табиғат зерттеуші Фр. Хуан Игнасио Молина (xwan iɣˈnasjo moˈlina; 24 маусым 1740 – 12 қыркүйек 1829) – чилилік испан иезуит діни қызметкері, натуралист, тарихшы, аудармашы, географ, ботаник, орнитолог және тіл білгісі болған. Ол көбінесе Молина абат (абыс Молина) деп аталады, сондай-ақ кейде оның аты итальян тілінде Джованни Игнацио Молина деп аталады. Ол түрлердің біртіндеп эволюциялануы теориясының алға басушыларының бірі болды, Дарвиннен 44 жыл бұрын, және Дарвин "Түрлердің шығу тегі" еңбегінде оны бірнеше рет сілтеме ретінде келтірген.
Fr. Juan Ignacio Molina (xwan iɣˈnasjo moˈlina; (June 24, 1740 – September 12, 1829) was a chilean spanish Jesuit priest, naturalist, historian, translator, geographer, botanist, ornithologist, and linguist. He is usually referred to as Abate Molina (a form of Abbot Molina), and is also sometimes known by the Italian form of his name, Giovanni Ignazio Molina. He was one of the precursors of the theory of the gradual evolution of species, 44 years before Darwin, who repeatedly quoted him in "The Origin of Species".
Алғашқы жылдар
Молина Вилла-Алегреге (Чилидің генерал-капитандығы) жақын орналасқан үлкен шаруашылықтағы Гуаракуленде дүниеге келді, ол 5 жасқа дейін сонда тұрды. Қазіргі Линарес провинциясында, Чилидің Мауле аймағында. Оның ата-анасы Агустин Молина мен Франсиска Гонсалес Бруна болды. Ол кішкентай кезінен қоршаған ортаның табиғатына қызығушылық танытты, мектептегі оқудан басқа, отбасылық шаруашылықта табиғатты байқауды ұнатты, оны оқумен ауыстырып, мезгіл-мезгіл барып тұратын. Молина өзінің табиғатқа деген қызығушылығын былайша сипаттады: «Менің мінезім мені ең нәзік жасымнан бастап табиғатты, әсіресе жануарларды байқауға жетеледі, сондықтан мен өз елімде, Чилиде өмір сүрген кезде, мүмкін болған барлық зерттеулерді жасадым. Әлемдегі белгілі бір жағдайлар мені байқауларымды тоқтатуға мәжбүр етті («Иисус қоғамының таратылуы»). Хуан Игнасио бес жаста болғанда, отбасы Талкаға көшіп келді. Сонымен қатар, иезуиттер «las Arboledas» деп аталатын ауданда, жаңадан құрылған Вилла-де-Талкада қоныстанды, онда олар өздерінің тұрғын үйін салды. Солтүстік бұрышында олар алғашқы жылдары «сабан мен шөптен жасалған шатыры бар» қарапайым үйді салды, бұл орын «алғашқы сауат ашу мектебін» ашуға пайдаланылды, бұл оларға 1748 жылғы 10 маусымдағы жарлықпен жүктелген міндет еді. Ордендегі зияткерлік біліміне деген репутация қаланың көрнекті отбасыларын өз балаларын сонда оқуға жіберді. Сол қарапайым жерде Молина адам әріптерін білуде алғашқы қадамдарын жасады. Ол өзінің өткір есімен талантты бала ретінде танымал болды, жақсы есте сақтау қабілетімен тез үйренді. Осылайша, ол жас кезінде, жоғары тұрғандарының келісімімен, алғашқы сауат ашу мектебінде мұғалімдік қызметін бастады. Академиялық жетістіктерінің нәтижесінде, әсіресе әдебиет және латын тілінде, ол он бес жасында иезуит болып қабылданды. Ол Талка, Консепсьон және Сантьяго қалаларында орденнің әртүрлі жерлерінде жаңадан кіруші болып өтті. Ол қазіргі Эль-Конвенто деп аталатын аймақтағы Букалему шаруашылығында өмір сүрді. Сол тыныш жағдайда ол кейіннен оны танымал ететін зияткерлік жұмысын қайта жандандырды, Молина классикалық және табиғаттану ғылымдарын зерттеді. Оның жетістіктері өте тез болды және бес жыл ішінде (ол кезде ол 20 жаста еді) ол латын, грек, француз және итальян тілдерін жақсы меңгерді. Осы еңбегі 1760 жылы Сантьягодағы иезуиттердің резиденциясына ауыстырылуына себеп болды, онда ол кітапханашы болып жұмыс істеді. 1761 жылы Сан-Мигельдегі Максимо-де-Понтифициа колледжінің университетінде Молина өз мүлкінен бас тартып, кітап сатып алуға арналған 100 песоны бөліп қойды.
"My character led me from my most tender years to observe nature and particularly animals, so while I lived in my country, Chile, I did all possible research. A set of known circumstances from around the world forced me to interrupt my observations (Suppression of the Society of Jesus)." The family moved to Talca when Juan Ignacio was only five years old. At the same time, the Jesuits settled in the block called "las Arboledas", in the newly created Villa de Talca, where they built their residence house. In the north corner they built in their early years a humble house with a "thatch and straw roof", the place was used to install a "School of first Letters", an obligation imposed on them by the decree of installation of June 10, 1748. The reputation for intellectual excellence in the Order led the leading families of the city to enroll their children there. In that humble place, Molina took his first steps into the knowledge of human letters. With his shrewd intelligence he became known as a talented child, learning fast with a good memory. Thus, at a young age, with the consent of his superiors, he began his work as a teacher in the school of first letters. As a result of his academic excellence – especially in Literature and Latin – he was accepted as a Jesuit at the age of fifteen. He had a novitiate in various locations of the Order, in Talca, Concepción and Santiago. He lived on the estate of Bucalemu in the area known today as El Convento in the El Yali wet land. In those calm and quiet conditions he revived the intellectual work that would later make him well known, Molina delved into the study of the classics and the natural sciences. His progress was very fast and within five years (he was 20 years old at the time) he already had a solid knowledge of Latin, Greek, French and Italian. That merit led him to be transferred in 1760 to the Jesuit residence in Santiago, where he worked as a librarian. In 1761, in a room at the Universidad Pontificia Colegio Máximo de San Miguel, Molina renounced his assets, setting aside 100 pesos from these that were reserved for the purchase of books.
Жер аудару
1768 жылы Иса қоғамын қысымға салу салдарынан Чилиді тастап кетуге мәжбүр болды. Ол Италияға қоныс аударды, онда тіл білу дағдыларының арқасында Болонья университетінде грек тілі кафедрасын алды. Өзінің "Саджио сулла Сториа Натурале дель Чили" (1778) және "Саджио сулла Сториа Натурале дель Чили" (1787) еңбектері арқылы ол көп ұзамай тарихшы және географ ретінде жақсы беделге ие болды. Соңында, осы саладағы зерттеулері ескеріліп, 1803 жылы Табиғи ғылымдар профессоры атанды. Мысалы, ол 1782 жылы Чилидің табиғи тарихын алғаш рет сипаттаған және осы елге тән көптеген түрлерді ғылымға енгізген "Саджио сулла Сториа Натурале дель Чиле" еңбегін жариялады. Бұл еңбекте ол сондай-ақ қорғасын, күміс және мырыш кен орындары бар Парамильос де Успалата кенін алғаш рет атады. Оның барлық еңбектері неміс, испан, француз және ағылшын тілдеріне аударылып, зор қызығушылық тудырды. Ботаникада оның сипаттамаларына сілтеме жасағанда "Молина" деп жазуға болады. Ол сонымен қатар Италия Корольдік ғылым, әдебиет және өнер институтының мүшесі болып, ғылым институтының академиясының алғашқы американдық академигі атағына ие болды. Ол осыншалықты танымал болғандықтан, тіпті Александр фон Гумбольдт онымен кездесу үшін келді.
Жарияланған еңбектері
Оның көркем әдеби стилі, айқын, әсем және қарапайым, философиялық және позитивті рухы оның еңбектеріне ерекше жарқындық сыйлады. Дайындық жұмысында ол өте ұқыпты және еңбекқор болды, кітапханаларды аралап, өзіне қызықты барлық нәрсені жазып алатын. Оның еңбекқорлығының куәсі ретінде, оның қолымен жазылған көптеген қағаз үзінділері сақталған. Сонымен қатар, ол студенттерінің қатты құрметіне бөенді, олар оның мейірімділігі мен жақсы мінезі үшін оны жоғары бағалады. Молина оларға латын тілі, риторика, география және тарих пәндерін оқытты. Ал студенттері оған тамеки мен кофе сыйлады, бұл екі нәрсе – қазіргі кездегі қарт дін қызметкерінің қарапайым құмарлықтары еді, ол Болонья қаласының шетіндегі қарапайым үйінде тұрды. "Табиғаттың үш патшалығының сирек байқалатын аналогиялары" (1815) және "Жердің әртүрлі бөліктеріндегі адамзаттың таралуы" (1818) туралы еңбектеріне зор қызығушылық танылды. Біріншісінде ол Чарльз Дарвиннен 44 жыл бұрын эволюцияның біртекті даму теориясын ұсынды. Оның пікірінше, Жаратушы табиғатты үш толығымен бөлек патшалыққа (жануарлар, минералдар, өсімдіктер) емес, үздіксіз ұйымдық тізбек түрінде құрды, кенеттен секірістер мен үзілістерсіз, «өмірдің үш түріне», яғни қалыптастырушы, вегетативтік және сезімтал өмірге бөліп. Сондықтан, біріншісі, минералдарға арналған, екіншісіне, өсімдіктерге тән, ал үшіншісі жануарларға бөлінген. Мысалы, кристалдық минералдар ең қарапайым өсімдік нысандарына дейін алдын ала түседі. Ал күрделі өсімдік ұйымдары жануарларға жол береді. Екінші еңбегінде Молина адамдар арасындағы байқалатын физикалық айырмашылықтар климаттық және географиялық факторларға байланысты деген тезисті ұсынды. Мұндай идеялар қызықты оқиғаға әкелді: Молинаның бұрынғы студенті, Болонья университетінің цензуралық комиссиясының мүшесі, белгілі Ронзони оны ересінге айыптады, ал Болонья епископы оның еңбегін тексеру үшін теологтар кеңесін шақырды. Әрине, бұл комиссия оның жазбаларында дінге қарсы ештеңе таппады және оларды жариялауға рұқсат берді. Бірақ епископтың шешімі кешіккендіктен, оның «Аналогиялары» ұзақ уақыт бойы жарияланбады, тек испан тіліндегі түпнұсқасы Италияда сақталды. Бұл Дарвинге – Молинаны көптеген рет сілтеме жасайтын – және оның жақтастарына күшті негіздер мен аргументтерден айырылды, ал Молинаның өзі эволюция теориясының алға басушысы ретінде танылу мүмкіндігінен қағылды деуге болады.
Ғылыми жұмыс
Америкада туған ғалым ретінде Молина Америка туралы сарапшы саналған Корнелиус де Паудың еңбектерін қатаң сынап, оны "Американы әрдайым кемсітуге және қаралауға тырысады" деп айыптады. Молина Де Паудың Американың минералдық байлығының нашар жақтары туралы айтқандарына, сондай-ақ Америкада тұратын адамдардың өмірінің қысқалығы туралы талаптарына қарсылық білдірді. Молина "Чили табиғатының тарихы" (Ensayo sobre la historia natural de Chile) еңбегінде базальттың шөгіндік тектен шыққанын қолдады, онда базальттың Анд тауларында да, Чилоэ аймағының жағалауында да кездесетінін, ал онда жанартау белсенділігінің іздері жоқ екенін көрсетті және базальтты көпіршіктермен тығыздалған тақта тас түрі деп санады.
Ботаникалық таксономия
Руис пен Павон оған Молина өсімдік туысын арнады, кейін Вильгельм Херинг (Рейх 1902) оны Baccharis туысының кіші туысы деп қарастырды, ал жақында Ф. Х. Хеллвиг оны Неомолина деп қайта жаңартып, туыс деңгейіне көтерді. Басқа авторлар Молиниопсис туысын, Poaceae тұқымдасынан арнады. Молина Maytenus туысының аталған атауымен де байланысты.
Зоологиялық таксономия
Чилидің Liolaemus molinai деген кесіртке түрі оның құрметіне аталған. Оңтүстік Американың Pyrrhura molinae деген қанақай түрі оның құрметіне аталған (Massena and Souance, 1854). Rev. et Mag. Zool. (2), 6, 1854, 73-бет.