Кіріспе

Референдум – сайлаушылардың нақты ұсыныс, заң немесе саяси мәселе бойынша тікелей дауыс беруі. Бұл, мәселе өкіл арқылы дауысқа салынуынан өзгеше. Мұның нәтижесінде жаңа саясат немесе нақты заң қабылдануы мүмкін, немесе референдум тек кеңес беру мақсатында болуы мүмкін. Кейбір елдерде ол плебисцит, дауыс беру, халық кеңесі, бюллетень сұрағы, бюллетень шарасы немесе ұсыныс деп те аталады. "Плебисцит" терминінің кейбір анықтамалары оның елдің конституциясын немесе үкіметін өзгерту мақсатымен өткізілетін дауыс беру түрі екенін көрсетеді. "Референдум" сөзі көбінесе жалпылама қолданылады, заң шығаруға ұсынылған мәселелер мен бастамаларға қатысты пайдаланылады.

Этимология

"Референдум" – латын тіліндегі *referre* етістігінің герундив түрі, сөзбе-сөз "қайта әкелу" ( *ferre* етістігінен, "алып жүру, әкелу, тасу" және ондағы ажырамас префикс *re*, бұл жерде "қайта" дегенді білдіреді). Герундив – зат есім емес, қосымша есім болғандықтан, оны латын тілінде жеке қолдануға болмайды және ол *Propositum quod referendum est populo*, "Халыққа қайтару керек нәрсе" сияқты зат есімге қосылған контекстте болуы керек. Герундивке көмекші етістіктің (3-ші тұлға, жекеше, *est*) қосылуы қажеттілік немесе мәжбүрлеу идеясын білдіреді, яғни "істелуге тиіс" нәрсені, "істеуге қолайлы" нәрсені емес. Ағылшын тілінде есімдік ретінде қолдану – шет тіліндегі сөздің қатаң грамматикалық қолданылуы емес, керісінше, жаңадан жасалған ағылшын есімдігі, ол латын грамматикасына емес, ағылшын грамматикасына сәйкес келеді. Бұл ағылшын тіліндегі көпше түрін анықтайды, ағылшын грамматикасына сәйкес ол "referendums" болуы керек. "Referenda" сөзін ағылшын тілінде көпше түрінде қолдану (оны латын сөзі ретінде қарастырып, латын грамматикасының ережелерін қолдануға тырысу) латын және ағылшын грамматикасының ережелеріне сәйкес негізделмеген. "Referenda" сөзін көпше түрінде қолдану Оксфорд ағылшын сөздігінде гипотетикалық түрде герунд немесе герундив ретінде қарастырылады, ол мұндай қолданысты екі жағдайда да жоққа шығарады: *Referendums* логикалық тұрғыдан "бір мәселе бойынша дауыс беру" деген мағынаны білдіретін артық көпше түрі (латын герунды ретінде референдумда көпше түрі жоқ). Латын тіліндегі көпше герундив *referenda*, яғни "көз қарастыруға болатын нәрселер", міндетті түрде көп мәселелерді білдіреді. Ол күн тәртібімен, "жетілуі тиіс мәселелермен" байланысты, *ago* етістігінен – итеру немесе жылжу; және меморандум, "есте сақтау керек мәселе", *memoro* етістігінен – есте сақтау, *corrigenda* – түзету, *rego* етістігінен – реттеу, түзетуді қажет ететін нәрселер және т.б. "Плебисцит" термині қазіргі қолданыста жалпы алғанда ұқсас мағынаға ие және латын тіліндегі *plebiscita* сөзінен шыққан, ол бастапқыда Рим Республикасының халықтық жиналысы *Concilium Plebis* (Плебей кеңесі) қабылдаған жарлықты білдірді. Бүгінде референдумды көбінесе плебисцит деп те атайды, бірақ кейбір елдерде екі термин әртүрлі құқықтық салдарлары бар дауыс беруге қатысты әртүрлі қолданылады. Алайда, бұл қате, өйткені барлық федералды референдумдар конституциялық мәселелер бойынша өткізілген жоқ (мысалы, 1916 жылғы Австралиядағы әскери міндеттілік референдумы), сондай-ақ федералды немесе штаттық конституцияға әсер етпейтін штаттық дауыс берулер жиі референдум деп аталады (мысалы, 2009 жылғы Батыс Австралиядағы жазғы уақыт референдумы). Тарихи тұрғыдан алғанда, оларды австралиялықтар бір-бірін алмастыра қолданады және плебисцит референдумның басқа атауы болып саналды. Ирландияда "плебисцит" конституцияны қабылдау туралы дауыс беруге қатысты, бірақ конституцияны өзгерту туралы кейінгі дауыс беру "референдум" деп аталады, сондай-ақ конституциялық емес заң жобасы бойынша сайлаушылардың сауалнамасы да референдум деп аталады.

Тарих

"Референдум" атауы мен қолданылуы 16 ғасырда Швейцарияның Граубюнден кантонында пайда болған деп саналады. 20 ғасырдың ортасында референдумдар саны азайғаннан кейін, 1970-жылдардан бері референдум саяси құрал ретінде танымалдылығы артып келеді. Бұл артудың себебі халықтың саяси партиялардан алшақтауы, себебі нақты саяси мәселелер жұртшылық үшін партиялық белгілерден гөрі маңыздырақ болды.

Негізгі себептері

Саяси философиялық тұрғыдан алғанда, референдумдар тікелей демократияның көрінісі болып табылады, бірақ қазіргі кезде көптеген референдумдар өкілдік демократия аясында қарастырылуы тиіс. Олар көбінесе сайлау жүйелерін өзгерту сияқты мәселелерде, сайланған билік өкілдерінің мұндай өзгерістерді енгізуге құқығы немесе ынтасы жетпеген жағдайларда таңдап қолданылады.

Ел бойынша

XVIII ғасырдың соңынан бері әлемде жүздеген ұлттық референдумдар ұйымдастырылды; Швейцария 1848 жылы қазіргі заманғы мемлекет ретінде құрылғаннан бері 600-ге жуық ұлттық дауыс беру өтті. Италия 78 ұлттық референдуммен екінші орында: 72 халықтық референдум (оның 51-ін Радикалдық партия ұсынған), 4 конституциялық референдум, бір институционалдық референдум және бір кеңесші референдум.

Көп таңдаулы референдумдар

Референдумда сайлаушылар әдетте ұсынысты қабылдау немесе қабылдамау арасында тікелей таңдау жасайды. Дегенмен, кейбір референдумдар сайлаушыларға бірнеше нұсқа ұсынады, ал кейбіреулері ауыстырылатын дауыс беруді қолданады. Егер ұсынылған нұсқалар сайлаушыларға саясатты қолдау деңгейін анықтауға мүмкіндік берсе, мұндай референдум преферендум деп аталады. Мысалы, Швейцарияда көп нұсқалы референдумдар жиі өткізіледі. Швецияда 1957 және 1980 жылдары екі рет көп нұсқалы референдум өткізілді, онда сайлаушыларға үш нұсқа ұсынылды. 1977 жылы Австралияда жаңа ұлттық әнұранды анықтау үшін референдум өткізілді, онда сайлаушылар төрт нұсқадан таңдады. 1992 жылы Жаңа Зеландияда сайлау жүйесі бойынша бес нұсқалы референдум өтті. 1982 жылы Гуамда алты нұсқаны қолданатын референдум өтті, сонымен қатар өздерінің жетінші нұсқасын дауысқа салуды қалағандар үшін қосымша бос нұсқа қарастырылды. Көп нұсқалы референдум нәтижесін қалай анықтау керектігі туралы сұрақ туындайды. Егер бірде-бір нұсқа дауыс берушілердің абсолютті көпшілігінің (жартысынан астамының) қолдауын алмаса, екі турлық жүйе немесе бірден дауыс беру жүйесі (IRV және PV деп те аталады) қолданылуы мүмкін. 2018 жылы Ирландияның Азаматтар Ассамблеясы Ирландияда болашақ референдумдарды өткізуді қарастырды, онда мүшелердің 76 пайызы екі нұсқадан астамға рұқсат беруді жақтады, ал 52 пайызы мұндай жағдайларда артықшылықты дауыс беруді қолдады. Кейбір адамдар өзгертілген Борда санағы (MBC) сияқты көпшілік емес әдістемені көбірек қатысушылықты қамтамасыз ету және нәтижелерді дәлірек анықтау үшін жақсырақ деп санайды. Швейцариялық референдумдар әрбір нұсқа бойынша жеке дауыс беруге, сондай-ақ көп нұсқалардың қайсысына артықшылық беру керектігін анықтауға мүмкіндік береді. Швецияда өткен екі референдумда да «жеңімпаз» нұсқаны «бір мүше көпшілік» («алғашқы орынды алған») жүйесі таңдады. Яғни, жеңімпаз нұсқа абсолютті көпшілік емес, көпшілік дауыспен қолдау тапқан деп есептелді. 1977 жылғы Австралия референдумында жеңімпаз преференциялық бірден екінші турда дауыс беру жүйесімен (IRV) анықталды. Мысалы, Ньюфаундлендте (1949) және Гуамда (1982) өткізілген дауыс берулер екі турлық жүйе бойынша саналды, ал 1992 жылғы Жаңа Зеландия дауыс беруінде TRS-тің ерекше түрі қолданылды. Калифорнияда швейцариялық немесе шведтік үлгідегі көп нұсқалы референдумдар өткізілмегенімен (онда бірнеше қарсы ұсыныстардың тек біреуі жеңіске жете алады, ал жеңілген ұсыныстар толығымен жарамсыз болады), әр сайлау күнінде көптеген «келісемін» немесе «келіспеймін» референдумдары өткізіледі, бұл қақтығыстарға әкеледі. Штаттың конституциясы бір күні екі немесе одан да көп сәйкес келмейтін ұсыныс қабылданған жағдайда туындайтын қақтығыстарды шешу әдісін ұсынады. Бұл – де-факто мақұлдау дауыс беруі, яғни, «иә» дауысы көп болған ұсыныс кез келген қайшылық жағдайында басқаларынан басым болады. Көп нұсқалы референдумдарда қолданылуы мүмкін басқа дауыс беру жүйелері – Кондорсе әдісі және квадраттық дауыс беру (квадраттық қаржыландыруды қоса алғанда).

Кворум

Кворумдар, әдетте, референдум нәтижелерінің сайлауға қатысушылардың аздығынан бұрмалануын немесе ынтасы бар шағын топтың шешімімен анықталуын болдырмау үшін қойылады.

Қатысу кворумы

Референдумның заңды түрде жарамды деп саналуы үшін референдумға қатысу шегі (оған қатысу кворумы деп те аталады) талап етілуі мүмкін. Қатысу кворумы кезінде дауыс бергендердің көпшілігі референдумды мақұлдауы керек, сондай-ақ нәтижелерді бекіту үшін халықтың белгілі бір пайызы дауыс беруі қажет. Референдумдарда қатысу кворумын қолдану мәселесі даулы, себебі жоғары талаптар сайлауға қатысуды және сайлаушылардың белсенділігін төмендетуі мүмкін. Жоғары қатысу кворумы болған жағдайда референдумға қарсылар дауыс беруден бас тартуға мүдделі, осылайша төмен қатысу арқылы референдум нәтижелерін жарамсыз деп тануға тырысады. Бұл – «көрмеушілер парадоксының» бір түрі. Басқа себептермен дауыс бермейтіндердің бәрі, оның ішінде пікірі жоқтар да, тиімді түрде референдумға қарсы дауыс берген болып саналады. 2005 жылы Италиядағы бала туу заңдары бойынша өткен референдумда, эмбриондарды зерттеу және экстракорпоралды ұрықтандыруға рұқсат беру туралы заңдарды жеңілдетуге қарсылар, сайлауға қатысуды төмендету үшін адамдарды дауыс беруден бас тартуға шақырып, науқан жүргізді. Халықтың көпшілігі заңдағы өзгерістерге «иә» деп дауыс бергенімен, қатысу деңгейі төмен болғандықтан нәтижелер жарамсыз деп танылды. Референдумнен кейінгі дауларда олар нәтижеге шағымданады. Ұлыбритания соттары Brexit референдумынан кейінгі шағымдарды қабылдамады. Халықаралық трибуналдар дәстүрлі түрде референдумдарға қатысты дауларға араласпайды. 2021 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот «Топлак және Мрак Словенияға қарсы» ісінде, екі мүгедек сайлаушының сайлау учаскесіне қол жеткізуіне байланысты, референдумдарға қатысты өкілеттіктерін кеңейтті.

Популистік аспектілерді сынға алу

Саяси басқаруда референдумда дауыс берушілерді мұқият ойластырудан гөрі, уақытша құштарлықтарға бой ұсынуы мүмкін, немесе олар күрделі немесе техникалық мәселелер бойынша шешім қабылдау үшін жеткілікті ақпаратқа ие емес. Сондай-ақ, сайлаушылардың пікірін үгіт-насихат, күшті тұлғалар, қорқыту және қымбат жарнамалық науқандар арқылы өзгертуге болады. Джеймс Мэдисон тікелей демократияны "көпшіліктің тираниясы" деп атады. Референдумға қарсылықтың себебі Адольф Гитлер және Бенито Муссолини сияқты диктаторлардың оны пайдалануынан туындады, олар плебисцитті популизм ретінде жасырылған қатыгез саясатты көрсету үшін қолданды. Диктаторлар өз билігін одан әрі заңдыландыру үшін референдумдарды, сондай-ақ көрсетілімдік сайлауларды пайдалана берді, мысалы, Антонио де Оливейра Салазар 1933 жылы; Бенито Муссолини 1934 жылы; Адольф Гитлер 1934, 1936 жылдары; Франсиско Франко 1947 жылы; Парк Чунг Хи 1972 жылы; және Фердинанд Маркос 1973 жылы. Гитлердің плебисциттерді пайдалануы Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Германияда федералдық деңгейде референдум өткізу ережесінің болмауына себеп болды деп есептеледі. Соңғы жылдары бірнеше еуропалық үкіметтер саяси және сайлау мақсаттарына жету үшін референдумдарды стратегиялық тұрғыдан пайдаланды. 1995 жылы Джон Брутон барлық үкіметтердің танылмайтынын айтты. Оларға мүмкіндік берілсе, халық референдумда оларға қарсы дауыс берер еді. Сондықтан референдумдардан қашық болыңыз. Сондықтан оларды қажет ететін мәселелерді көтермеңіз, мысалы, ірі және ұсақ мемлекеттердің арасындағы мәселелер.

Жабық сұрақтар және ажырату проблемасы

Кейбір референдум сыншылары жабық сұрақтардың қолданылуын сынап тұр. Екі немесе одан көп мәселе бойынша өткізілетін референдумды ажырату қиындығы деп аталатын мәселе мазалай алады. Егер бір мәселе шындығында немесе қабылдауда басқа мәселеге байланысты болса, әр мәселе бойынша бірінші басымдықпен бір уақытта дауыс беру салдарынан көпшілікке ұнамайтын нәтиже туындауы мүмкін.