Кіріспе

Монца (,) – Италияның Ломбардия аймағында, Миланның солтүстік-шығысында шамамен орналасқан, По өзенінің саласы – Ламбро өзенінің жағасындағы қала және коммуна (әкімшілік бірлік). Монца және Брианза провинциясының орталығы. Монца ең белгілісі – Autodromo Nazionale di Monza Grand Prix автокөлік жарысы трассасы, мұнда Формула-1 Италия Гран-присі өткізіледі. 11 маусым 2004 жылы Монца жаңа Монца және Брианза провинциясының орталығы деп жарияланды. Жаңа әкімшілік құрылым 2009 жылдың жазында толыққанды күшіне енді; осыған дейін Монца Милан провинциясының құрамындағы коммуна болған. Монца Ломбардияның үшінші ірі қаласы және Брианза аймағының маңызды экономикалық, өнеркәсіптік және әкімшілік орталығы болып табылады, тоқыма өнеркәсібі мен баспа бизнесін қолдайды. Монцада Милано Бикокка университетінің бөлімшесі, сот және аймақтық басқарудың бірнеше кеңсесі орналасқан. Монца паркі – Еуропадағы ең үлкен қалалық парктердің бірі.

География және топография

Монца Ломбардияның биік жазықтарында, Брианза мен Миланның арасында, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Ол аймақтың астанасының орталығынан шақырымдай қашықтықта, бірақ қала шекараларын ескергенде, олар Монцадан Лекко мен Комодан гөрі аз аралықта жатыр. Монца Миланмен бір метрополитен аймағын бөліседі және оның жаңа провинциясының маңызды бөлігі болып табылады. Монцаның солтүстіктен оңтүстікке қарай Ламбро өзені кесіп өтеді. Өзен Монцаға солтүстіктен, Via Aliprandi және Via Zanzi көшелері арасында кіреді. Бұл 14 ғасырдың басында қорғаныс мақсатымен жасалған өзеннің жасанды саласы. Бұл сала Ламбретто деп аталады және ол оңтүстікке қарай шығатын Ламброның негізгі арнасына қосылады, Монца қазір бұзылған ортағасырлық қабырғалардың ежелгі шеңбері арқылы шығады. Тағы бір жасанды арна – Виллорези каналы, ол 19 ғасырдың соңында салынған. Монцада По аңғарына тән субжерорталық климат орналасқан, суық, қысқа қыс пен жылы жаз мезгілдері басым. Температура жақын орналасқан Миланмен ұқсас, қаңтарда, ең суық айда, шамамен, ал шілдеде, ең жылы айда, градусқа жетеді. Жауын-шашын мөлшері көп, көбінесе күз айларында жауады, ал қыс және жаз айларында азырақ болады; дегенмен, қала мен айналасындағы аймақтар кез келген маусымда құрғақшылыққа ұшырамайды.

Тарихқа дейінгі және ежелгі дәуір

19 ғасырдың соңында табылған жерлеу ыдыстары адамдардың кем дегенде қола дәуірінен бастап осы аймақта болғанын көрсетеді, сол кезде адамдар өзендер мен батқылықтардың үстіне салынған үйлерде тұрған. Рим империясы кезінде Монца Модикия деп белгілі болды. Б.з.д. III ғасырында римдіктер Альп тауларын басып өтіп, Медиолан (қазіргі Милан) маңына қоныстанған Инсубре тайпасын, галл тайпасын бағындырды. Ламброда өзені бойында Галло-кельт тайпасы, мүмкін, өзінің Инсубрелері ауыл салған. Бүгінгі Понте-деи-Леони (Арыстар көпірі) жанында Понте-д'Арена деп аталған римдік көпірдің қираған қалдықтарын көруге болады.

Орта ғасырлар

Баварияның Гарибальд I-нің қызы Теодолинда Ломбард патшасы Автаридің (кейін Агилуфтың) әйелі ретінде Монцаны жазғы резиденциясы ретінде таңдады. 595 жылы ол осы жерде Әулие Жан Крестительге арналған оракул құрды. Аңыз бойынша, Теодолинда күйеуі аң аулап жатқанда ұйықтап, түсінде бір көгершіннің «modo» (латынша «мұнда») деген сөзді айтқанын көреді, бұл оған оракулды сол жерде салу керектігін білдірді, ал патшайым «иә» деген мағынадағы «etiam» деп жауап берді. Осы аңызға сүйенсек, Монцаның ортағасырлық атауы «Модоетия» осы екі сөзден шыққан. Ол сондай-ақ мұнда сарай (болашақтағы Патша сарайы) салдырды. Италияның Беренгар I (850–924) Монцадағы өзінің штаб-пәтерін орналастырды. Мажарлардың шабуылдарына қарсы тұру үшін бекініс салынды. Беренгардың билігі тұсында Монца белгілі бір тәуелсіздікке ие болды: оның өз салмақ және өлшемдер жүйесі болды, сондай-ақ мүлікті иеленуге және құжаттарға қол қоюға құқығы болды. Беренгар Монца соборына көптеген заттарды, соның ішінде әйгілі крестті сыйға тартты, сонымен қатар 32 каноникке және басқа шіркеулерге үлкен көмек көрсетті. 980 жылы Монца қаласының ішіндегі дуалмен қоршалған қала ішінде император Оттон II-ні қабылдады. Монца сөздігі, итальян тілінің дамуының ең ерте мысалдарының бірі, шамамен 10 ғасырдың басында жазылған. 1000 жылы император Оттон III Монца мен оның иеліктерінің – Булчаго, Кремелла, Лураго, Локате және Гарлате – қорғаушысы болды. 1018 жылы Монцаның лорды Ариберт (970–1045) Милан епископы болып тағайындалды, нәтижесінде қала тәуелсіздігін жоғалтты. Осы жылдары император Конрад II мен Ариберт арасында билік үшін күрес болды. Император қайтыс болғаннан кейін Монца шіркеуіне маңызды сыйлықтар қалдырды. 12 ғасырда Монца қаласының шамамен 7000 тұрғыны болған. Ауыл шаруашылығы басты кәсіп еді, бірақ қолөнердің маңызы арта бастады. 1128 жылы Конрад III Гогенштауфен Монцадағы Сан-Микеле шіркеуінде Италия королі болып таж киді. 1136 жылы император Лотар III Монцаның дін қызметкерлерінің Миланнан тәуелсіздігіне кепілдік берді. Монца кейіннен өз тәуелсіздігін қайта алды, ол жер мен мүліктің феодалдық басқаруымен ғана шектелмеді; Монцаның бас діни қызметкері өз шіркеуінің дін қызметкерлерінің билігін растады (1150 жыл). Бұл тәуелсіздік толық болған жоқ, өйткені Монца шіркеуі Милан епископымен байланысын толығымен үзе алмады. Фредерик I Барбаросса Монцаға екі рет келді (1158 және 1163 жылдары). Осы кезеңде қала императорға қарсы болған Миланнан тәуелсіздігін қайта алды. Фридрих Монцаны өзінің меншігі деп жариялады және сонымен қатар «Curraria» (көшелерден кеден алу құқығы) құқығын берді, бұл құқық әдетте тек патшалық резиденцияларға ғана беріледі. Милан мен Ломбард Лигасының басқа қалаларына қарсы күрес кезеңінде Монца Барбароссаның әкімшілік орталығы болды. Монцаның тәуелсіздігі 1185 жылға дейін сақталды, содан кейін Барбаросса Констанц бейбіт шартымен Ломбард Лигасымен қақтығысты аяқтады. Ол Милан қаласына өз азаматтарын қайтадан өздері басқаруға рұқсат берді, ал собор қазынасын иеленді. 1185 жылы Барбароссаның ұлы Генрих VI Монцада Сицилия патшайымы Констанцаға үйленген кезде король болып таж киді. 12 ғасырдың басында Монца бекінілген қала болған, бірақ еркін қала мәртебесі оның экономикалық рөлін өзгертті. Ауыл шаруашылығымен қатар киім өндірісі де жүргізілді, ал жүн өңдеу қабырғалар сыртындағы үлкен шаруашылықтарда дамыды. Монцаның Милан оқиғаларымен байланысы күшейді және оның тарихы мен жауларымен ортақ болды: 1255 жылы қаланы гибеллиндер тонады, ал 1259 жылы Эзелино III да Романо Монцаның қалысын басып алуға тырысты, бірақ одан қорғалды; ауыл өртенді. 1277 жылы Дезио шайқасында Висконтинің шешуші жеңісінен кейін Монцаны архиепископ Оттоне Висконти мен Монферрат графы Вильгельм VII (1278) басып алды. Келесі жылы қала Милан халқының меншігі деп жарияланды.

14-17 ғасырлар

1312 жылы Монза ғибеллин фракциясына қосылды. Энрико Алипранди, Монза отбасының мүшесі, көптеген сарбаздарымен бірге Торриани фракциясына қосылды. 1322 жылы халық оны Монзаның мырзасы деп жариялады. Сол жылы Лучино Висконти мен Франческо Гарбагнате Монза қабырғаларын бұзды, осылайша оның миландықтардың шабуылына қарсы қорғануына кедергі келтірді. 1325 жылы қаланы ұзақ қоршаудан кейін бағындырған Галеаццо I Висконти жаңа қорғаныстар салуды бастады. Жобалардың бірі – Ламбро өзенін екіге бөлу (Ламбретто саласы) және Монзадағы үшінші қамал салу болды. Оның құрамында биік мұнара да болды, кейіннен ол түрме (Фorni) ретінде пайдаланылды. Монза қамалы кейіннен осыншалықты кеңейтілді, сондықтан жаңа ғимараттар үшін орын жасау үшін Ингиноның Киелі Мария шіркеуін бұзу қажет болды. Ламбро өзенінің бойында тағы екі мұнара салынды. 1327 жылы император Людовик IV-нің бұйрығымен Галеаццо Форниде тұтқынға алынды. Келесі жылы ол босатылды. 1329 жылдың сәуір айында кондотьер Пиналла Алипранди Монзаны императорлық әскерден қайтарып алды. Аццоне Висконти 1333 жылы басталып, 1381 жылға дейін жалғасқан қабырғаларды қайта жаңартуға рұқсат берді. Мартино Алипранди 1334 жылдан 1336 жылға дейін Монзаның подестасы болды, ол қабырғалардың құрылысын және бекіністің нығайтылуын қадағалады. 1354 жылы Папа Иннокентий VI Монца соборында Италия тажы, Темір Тажын орнатуға толық құқығын жариялады. 1380 жылы Джан Галеаццо Висконти қаланы әйелі Екатеринаға сыйлады, ол ұлы Джованни Мария (1404) түрмеге қамағаннан кейін қайтыс болды. 1407 жылы Эсторе Висконти Монзаның мырзасы болып жарияланды және Монзаның жеке монеталарын шығара бастады. 1527 жылы Миланның испан губернаторы және императорлық әскердің қолбасшысы Антонио де Лейва қаланы тонады. Сол жылы шахта жарылып, Монза қамалының ішінара қирауына себеп болды. Де Лейва 1529 жылы Монзаның лорды болды, ол шіркеу істерін мемлекеттік реттеуге берілді, олардың салықтары мен міндеттерін бақылады және төлемегендердің есіктерін жапты. Оның туысы Марианна де Лейва Алессандро Манцониге «Монзаның қарындасы» романы үшін шабыт берді. 1576 және 1630 жылдары Монзаны қампқан оба ауруы терең демографиялық және экономикалық дағдарысқа әкелді. 1648 жылы Монза және оның аумағы Миландық Дюрини отбасының меншігіне өтті. Милан және Монза герцогтігі 18 ғасырдың басына дейін испан тәжінің билігінде болды.

18 ғасыр

Испания мұрагерлік соғысының соңында (1713 ж.) Милан герцогтігі Австрияның Габсбург әулетіне берілді. Бұл тарихи кезең қаланың қайта жаралуымен, ауыл шаруашылығы мен қолөнердің қарқынды дамуымен сипатталады. Императрица Мария Тереза өзінің ұлы, Милан губернаторы Фердинанд үшін (1777–1780) Монцадағы патшалық вилланы салдырды. Монзаның таңдалуына оның әсем ландшафты ғана емес, сонымен қатар стратегиялық маңыздылығы, Венамен және Миланмен байланысы да себеп болды. Құрылысы үш жылдың ішінде Фолиньо қаласынан келген архитектор Джузеппе Пьермаринидің жобасы бойынша аяқталды. Наполеон Бонапарттың Италия жорығының (1796) нәтижесінде Милан герцогтігі алдымен Франция Республикасының құрамына кірді, содан кейін Цизальпин Республикасына (1802 жылы Италия Республикасы аталды) қосылды.

19 ғасыр

Француздар аристократиялық биліктің символы деп санаған Корольдік вилланың бұзылуы жоспарланған. Алайда, азаматтардың наразылығы осы процесті тоқтатты, бірақ тастап кету салдарынан кешен құлдырап, тозығы жетті. Монца соборының алтын мен күміс қазынасының үштен екі бөлігі Милан монета оймауына жеткізілді, онда олар әскери шығындарға жұмсалатын монеталарға айналдырылды. Бонапарт сонымен қатар базиликаның қазынасын және Капитулярлық кітапхана кітаптарын алып, оларды Париждегі Ұлттық кітапханаға тапсырды. Темір тәж уақытша Монцада қалды. 1805 жылы Италия Республикасы Милан қаласы астанасы болған Италия Корольдігіне айналды. 1805 жылдың 26 мамырында Наполеон Бонапарттың тәж кию рәсімі Миланда өтті, онда Темір тәж киіліп, "Құдай маған берді, оған тиетін әркімге қарғыс болсын" деген танымал сөздері айтылды. Наполеон Темір тәж орденін де құрды. Монца Императорлық қала мәртебесін алды. Италияның вице-королі Эжен де Богарне 1805 жылдың тамызында тағайындалып, Монца вилласына қоныстанды. 1807 жылы қамал бұзылды. Бірінші империя құлағаннан кейін (1815) Австрия Италия территорияларын Ломбардия-Венеция Корольдігіне қосып алды, ал Монца Милан провинциясының құрамына кірді. Монца тұрғындары француздар алып кеткен барлық қазынаны қайтаруды талап етті. 1816 жылы қала қазынашылық пен Капитулярлық кітапхана кітаптарын қайтарып алды. Алайда, Агилуфтың тәжі Парижде балқытылған. Австрия императоры Фердинанд I 1838 жылдың 6 қыркүйегінде Миланда Темір тәжбен тәж киіп, Ломбардия мен Венеция королі атанды, бұл қалаға түрлі жеңілдіктер беруге мүмкіндік берді. Жаңа жолдар салынды, соның ішінде Фердинанд корольдік жолы (қазіргі Витторио Эмануэле көшесі), ал 1842 жылы ескі рим көпірінің жанында Арыстар көпірі салынды. 1841 жылы Милан мен Монцаны байланыстыратын алғашқы теміржол ашылды. Монца Миланның бес күндік көтерілісіне (1848 жылдың 22-23 наурызы) қатысып, австриялық гарнизонды қуды. 1849 жылы австриялықтар қайта оралды. 1859 жылы Екінші итальян Тәуелсіздік соғысының аяқталуымен Ломбардия Сардиния Корольдігінің құрамына кірді. Алайда қазына мен Темір тәж австриялықтар тарапынан Венаға көшірілді және тек Италияның үшінші тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан кейін (1866 жылдың желтоқсаны) Монцаға қайтарылды. 1895 жылдың 31 желтоқсанында Монцада шамамен 37 500 тұрақты тұрғыны болды. Экономика бидай, жүгері, жемшөп, картоп, сұлы, қара бидай және жалпы көкөніс өндіруге негізделген. Жібекқұрт шаруашылығы да байлықтың маңызды көзі болды. 1900 жылы Монцада анархист Гаэтано Бреши король Умберто I-ді өлтірді. Осы оқиғаны еске алу үшін оның ізбасары Виктор Эммануэль III Виа Маттео да Кампионеде Еске алу шіркеуінің құрылысын тапсырды.

20 ғасыр

Ғасырдың басында Монцада 41 200 тұрғын болды; 1911 жылы ол Италияның ең өнеркәсіп дамыған сегіз қаласының біріне кірді. Басты салалар мақта өңдеу, механика, шляпа фабрикалары және өнеркәсіп өнімдерімен айналысу болды. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында қаланың өнеркәсіптік құрылымы айтарлықтай өзгермеді, бірақ өндіріс көлемі елеулі түрде артты. 1922 жылы паркте Автодромо, ал 1925 жылы гольф алаңы салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс, 1940-1945 жылдары, Монцаға бірнеше рет бомбалау шабуылдарын әкелді, нәтижесінде азаматтар қаза болды; 1943 жылдың қыркүйегіндегі Италияның қару аяқталуынан кейін аймақ немістер тарапынан оккупацияланды. Ғасырдың екінші жартысында қала халқының саны күрт өсті, соның салдарынан құрылыс қарқынды дамыды. Әртүрлі салалардың дамуымен қатар, көлік және көршілес қалалармен, әсіресе Миланмен байланысқа қатысты мәселелер туындады.

21 ғасыр

ХХ ғасырдың басында Монцада шамамен 120 000 адам тұрды. Қала 2004 жылғы 11 маусымда Монца және Брианза провинциясының орталығы атанды. 2009–2013 жылдары Еуропадағы ең қызыл көшелердің бірі – Виале Ломбардияны (SS36 мемлекеттік тас жолы) толықтыру мақсатында туннель салынды.

Ас мәзірі

Монцаның асханасы Инсубрия мен Брианцаға тән. Ол тағамдық дәстүрлермен және көршілес аймақтармен, әсіресе миландық асханамен байланысты. Типикалық тағамдары – кассоэула, бусека және луганега қосылған ризотто.

Университет

Монцада Милан Бикокка университетінің екі факультеті орналасқан: Медицина және хирургия факультеті мен Социология факультеті.

Мұражайлар

Дуомоның (Кафедральдық) музейі Королева Теодолинда заманына қатысты ерте ортағасырлық қазыналарға толы, олардың ішінде алтын жалатылған күмістен жасалған "Балапандары бар тауық", Агилульфтің салбысы және Темір тәж бар; сонымен қатар кейінгі ортағасырлық, жаңа және заманауи дәуірлерден келген туындылар да кездеседі.

Театрлар мен кинотеатрлар

Қалада Teatro Manzoni, Teatro Villoresi және Teatro Binario 7 театрлары бар. Кинотеатрларға Сан-Карло залы, AreaOdeon, Капитолий кинотеатры, Метрополь кинотеатры және Теодолинда кинотеатры кіреді.

Монца трассасы

Монца халықаралық деңгейде «Аутодромо Национеле ди Монца» автокөлік жарыстары трассасымен әйгілі, онда әдетте қыркүйек айында өткізілетін Италия Гран-приі ұйымдастырылады, ал бұрын «Альфа Ромео» командасының үйі болған. Сонымен қатар, «Милан гольф клубы» – итальяндық ашық чемпионаттың тоғыз рет өткізілген гольф алаңы. Екеуі де 688 гектардан тұратын Монца паркінің ішінде орналасқан. Италия Гран-приі Формула-1 тарихындағы барлық жылдары Монца трассасында өткізілді (1980 жылдан басқа), және 1966 жылдан бері жарысты жеңген итальяндық болмаса да, жергілікті жанкүйерлер «Феррари» командасын қолдайды, олар трассада көптеген тарихи жеңістерге қол жеткізді, әсіресе Михаэль Шумахер 1996 мен 2006 жылдар арасында бес рет жеңіске жеткен. Бұл шарада Джоди Шектер 1979 жылы титул жеңіп алды, сондай-ақ 1988 жылы «Феррари» командасының күтпеген жеңісі сияқты тарихи оқиғалар болды. Монцадағы «Феррари» жанкүйерлері итальян және халықаралық деңгейде «тифози» деп белгілі. «Ферраридан» басқа, тағы бір итальяндық жетістік – 21 жастағы неміс спортшысы Себастьян Феттельдің 2008 жылы «Скудерия Торо Россо» итальян командасының алғашқы жеңісін қатты жаңбыр жауғанда жеңіп алуы. Шара бірнеше қайғылы оқиғаларға толы болды, оның ішінде Вольфганг фон Трипс, Йохен Риндт және Ронни Петерсон сияқты жүргізушілердің қаза болуы, сондай-ақ 2000 жылы трасса жанындағы маршалдың қазасы және 1961 жылы фон Трипстің апатынан бірнеше көрерменнің қаза табуы. Монца – өте жылдам трасса, жылдамдықты шектеу үшін үш шиканамен жаңартылған, бірақ Формула-1 күнтізбесіндегі ең жылдам трасса болып саналады және MotoGP жарыстарын өткізу үшін тым жылдам деп есептеледі, сонымен қатар енді «Супербайк» әлем чемпионатының жарыстарын да өткізбейді. Италия мотоциклдер Гран-приін өткізген кезде 1973 жылы Джарно Сааринен мен Ренцо Пазолини қаза болды, олар қауіпті «Курва Гранде» бұрылысындағы жаппай соқтығысудан зардап шекті, содан бері бұл бұрылстың қауіпсіздігі күшейтілді. Италияның соңғы Формула-1 чемпионы Альберто Аскари де 1955 жылы Монца трассасында қаза тапты, бірақ бұл жарыс кезінде емес, жол көлігін сынап жатқанда болды.

Басқа

Монцаның кәсіби футбол клубы, АС Монза, «Бриантео» стадионында ойнайды. 2022 жылы олар Италия футбол чемпионатының жоғары дивизионына – Серия А-ға жол алды. АС Монзаның 19 жасқа дейінгі командасы да жастар лигасының жоғары дивизионында (Primavera 1) өнер көрсетеді. Монцадағы «Волей Милано» клубы 2014 жылдан бері Италиядағы ерлер волейболының ең жоғары дивизионы – Серия А1-де ойнап келеді. Олар «Монца Аренасында» өнер көрсетеді. Олардың әйелдер командасы да «Монца Аренасында» әйелдер Серия А1 лигасында ойнайды. 2006 жылы Монца қаласы Дүниежүзілік кибер ойындар турнирін қабылдады. 2005 және 2008 жылдары Монцада «Халықаралық Гран Гала маршинг шоу-бэндтері» фестивалі өтті («Бриантео» стадионында, АҚШ-тың «Blue Devils» тобының қатысуымен, бұл топ 11 рет WMSB әлем чемпионы атанған).

Темір жол

Монца теміржол станциясы – Брианза аймағындағы ең маңызды теміржол түйіні. Монца мен Милан арасындағы саяхатты Милан-Монца теміржолы арқылы қала маңындағы (S7, S8, S9 және S11 желілері) және аймақтық пойыздармен жасауға болады, сондай-ақ бұл пойыздар Монцаны Лекко/Сондрио, Комо, Чиассо/Лугано (Швейцария), Бергамо және Саронноға (Саронно-Сереньо теміржолы арқылы) байланыстырады. Монца станциясында кейбір EuroCity пойыздары да тоқтайды. 2008 жылдың басында метроның M1 желісін Сесто Сан-Джованниден Монца-Беттолаға дейін кеңейту жұмыстары басталды, ал 2022 жылы Миланның солтүстігінен Монца теміржол станциясына және қаланың қалған бөлігіне дейін M5 желісін кеңейту жобалары мақұлданды. Монца теміржол станциясы тарихи қала орталығының оңтүстік жиегінде, Энрико Аросио көшесінде орналасқан.

Жолдар

Монцаға келесі тас жолдар арқылы жетуге болады: A4 E64 (Турин-Милан-Венеция), A52 (Миланның Солтүстік айналымы), A51 (Миланның Шығыс айналымы). Мемлекеттік тас жол (SS36 – Nuova Valassina) қаланы Лекко және Сондриомен байланыстырады. Қаладағы жол ағдақтарын азайту үшін ұзын туннель салынды. Орталықта автокөліктер мен басқа да моторлы көлік құралдарына рұқсат етілмейді.