Кіріспе

XI ғасырдағы ирланд хроникасы – ортағасырлық ирланд мәтіні. Лебор Габала Эренн (латынша "Ирландияны басып алу кітабы"; қазіргі ирланд тілінде Leabhar Gabhála Éireann, ағылшын тілінде The Book of Invasions) – әлемнің жаратылуынан бастап орта ғасырға дейінгі Ирландия мен ирландтар тарихын баяндайтын ирланд тіліндегі өлеңдер мен прозалық әңгімелер жинағы. Оның бірнеше нұсқасы бар, алғашқысы XI ғасырда белгісіз автордың қаламынан туған. Ол бұрынғы ғасырларда қалыптасқан әңгімелерді біріктірген. Лебор Габала Ирландияны алты топ адамның алты рет қоныстандырғанын (немесе "басып алғанын") айтады: Цессаир халқы, Партолон халқы, Немед халқы, Фир Болг, Туатха Де Данан және Милесиялықтар. Алғашқы төрт топ жойылған немесе аралды тастап кетуге мәжбүр болған, бесінші топ – Ирландияның пұтқа табынушы құдайларын, ал соңғысы – ирландтарды (Гейлдерді) білдіреді. Лебор Габала зор ықпалға ие болды және XIX ғасырға дейін ақындар мен ғалымдар тарапынан "дәстүрлі тарих ретінде қабылданып келді". Бүгінде ғалымдар Лебор Габаланы тарих емес, негізінен миф деп санайды. Ол көбінесе ортағасырлық христиан псевдотарихтарына негізделген, бірақ Ирландияның жергілікті пұтқа табынушы мифологиясының да элементтерін қамтиды. Ғалымдар оның авторларының мақсаты – Ирландия тарихын Рим мен Израиль тарихымен салыстырып, христиан ілімімен үйлесімді ету болғанын есептейді. Лебор Габала ерте ирланд әдебиетінің ең танымал және ықпалды туындыларының біріне айналды. Марк Уильямс: "Бұл кітаптың мақсаты – христиан әлемінің уақыт санағы мен Ирландияның ежелгі тарихы арасындағы қақтығысты азайту" дейді. Бұл тарих Ирландияны христиан әлемінің уақыт санағына сәйкес келтіруді, "Ирландияны Киелі кітаптағы тарихқа орналастыруды" көздеген. Ирландияның мифологиялық тарихының көптеген фрагменттері VII және VIII ғасырларда таралған. 1861 жылы шыққан "Ежелгі Ирландия тарихының қолжазба материалдары туралы" лекцияларында Ирландияның католиктік университетінің Ирландия тарихы мен археологиясы профессоры Юджин О'Карри қолжазбаларда кездесетін тарихи әңгімелердің әртүрлі жанрларын талқылады: Тохомладх – иммиграция немесе колонияның келуі; осы атаумен Парталонның, Немедтің, Фирболгтардың, Туатха Де Дананның, Милесиялықтардың және т.б. бірнеше колонияларының Ирландияға келуі жеке әңгімелерде сипатталған. Бұл ежелгі әңгімелердің түпнұсқа жазбаларынан әр түрлі басып алу кітаптарының алғашқы бөлігі құрастырылған болуы мүмкін. Р. А. Стюарт Макалистер ЛГЭ екі тәуелсіз еңбектің бірігуінен тұрады деп санайды: Гедил тарихы (Ескі Келісімдегі израильдіктер тарихы үлгісінде жазылған) және Ирландияның бірнеше гельдік елді мекендерінің есебі (Макалистер бұл тарихқа өте аз сенім білдірген). Соңғысы екінші жұмыстың ортасына енгізілген. Макалистердің теориясы бойынша, квази-библиялық мәтін Liber Occupationis Hiberniae ("Ирландияны басып алу кітабы") деп аталатын латын тіліндегі ғылыми еңбек болған. Ирландияның шығу тегі туралы ең көне мәліметтер 9-ғасырда Уэльсте жазылған Historia Brittonum ("Британия тарихы") кітабында кездеседі. Бұл әңгіме, мүмкін, қазір жоғалған ирландтық дереккөзден алынған. Онда Ирландияға Иберия түбегінен үш топ адам қоныс аударғаны айтылады. Біріншісі – Партолон халқы, олардың барлығы обадан қайтыс болды. Екіншісі – Немед халқы, олар ақырында Иберияға оралды. Соңғы топты Испаниядан келген жауынгердің немесе сарбаздың үш ұлы (mīles Hispaniae) бастап, отыз кемемен Ирландияға келді. Олар теңіздің ортасында шыны мұнараны көріп, оны басып алуға кіріседі, бірақ оған жеткенде, бір кемеден басқасының барлығы суға батып кетеді. Тек бір кеме ғана аман қалды, ал оның жолаушылары – барлық ирландтардың ата-бабалары. Бұл әңгімелер 9-ғасыр бойы ирландтық тарихшы-ақындармен толықтырылып, дамытылды. 10 және 11-ғасырларда бірнеше ұзақ тарихи өлеңдер жазылды, олар кейіннен ЛГЭ схемасына енгізілді. ЛГЭ-нің 11-12 ғасырлардағы нұсқасы негізделген өлеңдердің көпшілігін келесі төрт ақын жазған: Эоchaidh Ua Floinn (936–1004) Армағдан – 30, 41, 53, 65, 98, 109, 111 өлеңдер Flann Mainistrech mac Echthigrin (1056 жылы қайтыс болған), Монастербойс аббаттығының оқырманы және тарихшысы – ?42, 56, 67, ?82 өлеңдер Tanaide (шамамен 1075 жылы қайтыс болған) – 47, 54, 86 өлеңдер Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde (1072 жылы туған) – 13, 96, 115 өлеңдер 11-ғасырдың соңында белгісіз ғалым осы және басқа да көптеген өлеңдерді біріктіріп, оларды күрделі прозалық құрылымға орналастырған көрінеді – ішінара өзінің құрамына кірген, ішінара ескі, қазір жоқ көздерден алынған (яғни О'Карри жоғарыда аталған тохомлайд), тармақты қайталап, кеңейткен. Нәтижесінде ЛГЭ-нің ең алғашқы нұсқасы пайда болды. Ол 900 мен 1200 жылдар арасында қолданылған ирланд тілінің орташа түрінде – ирланд гаэлігінде жазылған.

Сесаир

Лебор Габалаға сәйкес, Ирландияға алғаш келген адамдарды Нұхтың ұлы Биттің қызы Цессаир бастап келген. Олар келе жатқан топан судан құтылу үшін әлемнің батыс шетіне бару керектігін естіген. Олар үш кемемен жолға шықты, бірақ екеуі теңізде жоғалып кетті. Олар топан судан қырық күн бұрын Бантри шығанағындағы Дун на мБарк жеріне, Ирландияға қонды. Аман қалғандар – тек Сессаир, тағы қырық тоғыз әйел және үш ер адам: Фитан мак Бокра, Бит және Ладра. Әйелдер ерлер арасында тең бөлінді. Әрқайсысы біреуін әйел ретінде алды: Фитан Цессаирді, Бит Барфхинді, ал Ладра Альбаны. Бірақ, Бит пен Ладра көп ұзамай қайтыс болды, Ладра Ирландияда жерленген алғашқы адам болды. Топан су келгенде, Финтан ғана аман қалды. Ол лососьқа айналды, кейін бүркіт және сұңқар болып, топан судан кейін 5500 жыл өмір сүрді, сосын қайтадан адамға айналып, Ирландия тарихын айта бастады. Алғашқы нұсқада Ирландиядағы алғашқы әйел Банба деп есептелген. Банба, Фодла және Эриу – үш жер анасы, олардың күйеулері Мак Куилл (жаңғақтың ұлы), Мак Чехт (егіншінің ұлы) және Мак Грейне (күннің ұлы) болған. Цессаир, үш ер адам және олардың үш әйелі – бұл олардың христиандық нұсқасы болуы мүмкін. Финтан/Мак Куилл сондай-ақ Білім лососімен байланысты болуы мүмкін, ол құдыққа түскен тоғыз жаңғақты жегеннен кейін барлық әлемдік білімді игерген. Цессаирге еріп келген әйелдердің аттары әлемнің ата-аналық түбірін көрсетеді; олардың арасында Альба (бриттердің ата-анасы), Эспа (испандық), Герман (неміс), Готхиам (готтар), Траиге (фракиялықтар) және т.б. кірді. Сондықтан "олардың келуін Ирландиядағы бүкіл әлем халқының шағын үлгісін құру деп түсінуге болады". Басқа серіктерінің есімдері де ежелгі ирланд құдайларының аттарымен сабақтас. Фомориандар – табиғаттың зиянды немесе құртқыш күштерін бейнелейтін құдайлар тобы ретінде қарастырылады; олар хаос, қараңғылық, өлім, оба және құрғақшылықтың символы.

Немед

Ирландия 30 жыл бойы адамсыз болып қалады, содан кейін үшінші топ адамдар келеді. Олардың басшысы – Немед, ол да Магог арқылы Нұхтың ұрпағынан. Олар Каспий теңізінен 44 кемемен жолға шығады, бірақ бір жарым жыл теңізде жүзіп, Ирландияға тек Немедтің кемесі ғана жетеді. Кемеде оның әйелі, төрт батыр ұлы және басқа да адамдар болады. Ирландияда болған кезде немедиялықтар он екі жазықты тазартады, екі патшалық бекініс салады, ал жерден төрт көл пайда болады. Олар фоморлықтарға қарсы төрт шайқаста жеңіске жетеді. Немед пен көптеген адамдар обадан кейін қайтыс болғаннан соң, немедиялықтарды фоморлықтар Конанд пен Морк қысымға алады. Әрбір Самайнде олар балаларының үштен екісін, астығы мен сүтін фоморлықтарға беруге міндетті. Немедиялықтардың осы салық төлеуі «қыстың басында, қараңғылық пен құрып қалу күштерінің күшейте түскен кезінде» шалиған құрбандықтардың «әлсіз естелігі» болуы мүмкін. Соңында олар фоморлықтарға қарсы көтеріліп, 60 000 жауынгермен (теңізде 30 000 және құрлықта 30 000) Конанд мұнарасына шабуыл жасайды және Конандты жеңеді. Содан кейін Морк шабуылдайды, және немедиялықтардың көбі соғыста қаза болады немесе теңізге кетіп қалады. Тек бір кемеде отыз адам қашып құтылады. Олардың кейбіреулері «дүниежүзінің солтүстігіне», ал кейбіреулері Ұлыбританияға барып, барлық британдықтардың ата-бабалары болады, ал қалғандары оңтүстікке, Грекияға кетеді.

Бөлшектік

Грекияға барғандар гректердің құлына айналып, топырақ пен сазды қаптармен тасымалдауға мәжбүр болды. 230 жылдан кейін олар Ирландияға қайтып келді. Олар Fir Bolg (қап тасушылар) деп белгілі болды және Fir Domnann мен Fir Gálioin деп аталатын екі топқа бөлінді. Бес басшысының жетекшілігімен олар Ирландияны бес провинцияға бөлді: Ганн Солтүстік Манстерді, Сенганн Оңтүстік Манстерді, Генанн Коннахтты, Рудрайдж Ольстерді және Сланга Ленстерді алды. Келесі 37 жыл бойы Ирландияны тоғыз Жоғары Патша биледі.

Туат Де Данан

Солтүстікке барғандар – Ирландияның басты пұттанды құдайларын бейнелейтін, табиғаттан тыс қабілеттері бар Туатха Де Дананн (немесе Туат Де). Олар Ирландияға қара бұлттармен келіп, батыстағы Слиабх ан Иарайнға қоныстанады, және өзімен бірге Төрт қазынаны алып келеді. Олар Маг Туиред (Мойтура) шайқасының біріншісінде Ирландияның иелігі үшін Фир Болгпен шайқасады. Туат Де жеңіске жетеді. Кейбір нұсқаларда Фир Болг Ирландиядан қашып, алыс теңіз аралдарына қоныстанады, ал басқаларында оларға Коннахт провинциясы беріледі. Туат Де патшасы Нуада шайқаста қолын немесе қолының бір бөлігін жоғалтады, сондықтан олардың патшасы бола алмайды. Оның орнына жартылай Фомориан Брес Ирландияның Жоғарғы Королі болады. Алайда, Брес Туат Деге жамандық жасайды және патшалық міндеттерін орындамайды. Бұл кейде өсімділік күштерінің (Туат Де) үстінен зиянды күштердің (Фомориандардың) үстемдігін көрсетеді. Жеті жылдан кейін дәрігер Диан Чехт және металл шебері Креди Нуаданың қолын жұмыс істейтін күміс қолмен ауыстырады, және ол патшалық билікті қайта алады. Дегенмен, кейбір нұсқаларда Нуаданың қолы Диан Чехтпен бірден күміспен ауыстырылады, бірақ ол әлі де патша болуға лайық деп есептеледі, ал Диан Чехттің ұлы Циан оны еттен жасалған қолмен ауыстырады. Содан кейін Туат Де Мойтура шайқасының екіншісінде Фомориандармен шайқасады. Фомориан Балор Нуаданы өлтіреді, бірақ Балордың немересі Люг оны өлтіріп, патша болады. Туат Де 150 жыл бойы үзіліссіз билік етеді.

Милезиялықтар

Гейлдер туралы әңгіме енді жалғасады. Брейган мұнарасының басына шығып, Ирландияны көріп қалған Ит, бір топ адаммен аралға жол тартады. Ол Айлех Нейтке сапар шегеді, онда Ирландияның үш патшасымен кездеседі: Мак Куилл, Мак Чехт және Туат Деден Мак Грейн. Бірақ оны белгісіз шабуылшылар өлтіреді, ал оның серіктері Иберияға қайтады. Гейлдер оның өлімінен кек алу және Ирландияны бағындыру үшін зор күшпен қайта оралады. Олар осы жерде Миль-Эспайннің ұлдары (немесе милестер) деп аталады. Миль-Эспайн есімі латын тіліндегі Miles Hispaniae ("Испания сарбазы") деген сөзден келген. Құрлыққа қонғаннан кейін, олар Туат Де мен Фоморлылардың біріккен күштерімен шайқасады. Тараға бет алғанда, үш таудан Банба, Фодла және Эриу – Ирландияның үш патшасының әйелдері оларды қарсы алады. Әрбір құдайша Гейлдердің атын өзінің есімімен атауын сұрайды. Гейлдердің бірі, Амергин, осылай болатынына уәде береді. Тарада олар үш патшамен кездеседі, олар жердің бірлескен билігіне деген құқықтарын қорғайды. Олар үш күндік тыныштық келісімін ұсынады, осы уақытта Гейлдердің құрлықтан тоғыз толқын қашықтықта болуы керек. Гейлдер келіседі, бірақ кемелері Ирландиядан тоғыз толқынға жеткенде, Туат Де үлкен жел көтеріп, оларды құрлыққа оралудан тоқтатады. Алайда, Амергин өлең оқып, желді басады. Аман қалған кемелер құрлыққа қайта оралады, екі топ Ирландияны бөлісуге келіседі. Гейлдер жоғары әлемді, ал Туат Де төменгі әлемді (яғни, Басқа Әлемді) алып, сидхе төбелеріне кіріп кетеді.

Ирландияның жалған тәңірлерге табынатын патшаларының тізімі

Бұл тарау Киелі кітаптардағы Патшалар кітабы үлгісімен жазылған. Онда Ебер мен Эримон заманынан бастап христиан дәуірінің V ғасырына дейінгі Ирландия патшаларының, көбінесе аңызға толы немесе жартылай аңыздық істері баяндалады.

Ирландияның христиан патшаларының тізімі

Алдыңғы тараудың жалғасы, бұл Лебор Габаланың ең нақты бөлігі, өйткені ол Ирландияның тарихи патшалары туралы, олардың істері мен жылдары замандас жазбаларында сақталған.