Кіріспе

Ирландия және Шотландия мифологиясындағы табиғаттан тыс нәсіл. Aos sí (; ағылшынша жақындау: /i://s// /'/ʃ//i:/ eess SHEE; көне түрі: aes sídhe) – келт мифологиясындағы табиғаттан тыс нәсілдің ирландша атауы, шотланд гаэль тілінде daoine sìth – самаурыларға немесе эльфтерге ұқсас. Пагандық дәстүрге сәйкес, олар "Дану халқы" деген мағына беретін Туатха Де Дананнан тараған. Aos sí жер астындағы төбелерде, Батыс теңізінің ар жағында немесе адамдар әлемімен қатар өмір сүретін көрінбейтін әлемде мекендейді дегенді айтады. Бұл әлем Лебор Габала Эренде тірілер арасында серуендейтін aos sí-дің параллель әлемі ретінде сипатталған. Қазіргі ирланд тілінде төбедегі халықты daoine sí деп те атайды; шотланд гаэль тілінде олар daoine sìth деп аталады (екеуі де "самауры төбесінің халқы" дегенді білдіреді). Олар әр түрлі ата-бабалар, табиғат рухтары немесе қасиетті құдайлар мен құдайшалар деп есептеледі.

Этимология

Ирланд тілінде aos sí «ерте заманғы төбелердің халқы» дегенді білдіреді, себебі «sídhe» сөзі – басқа дүниедегі төбелерді немесе қабатты төбелерді көрсетеді. Қазіргі ирланд тілінде бұл сөз sí, шотланд гаэлінде sìth, көне ирланд тілінде síde, ал жекеше түрі síd. Кельт жаңғыру дәуірінде, «Пері сенімі» ағылшын және ағылшын тілінде жазатын авторлар үшін тақырып болған кезде, sidhe сөзі әртүрлі формалары мен мағыналарымен ағылшын тіліне қарыз сөз ретінде өтіп, көбінесе дұрыс емес, түрлі мағыналарға ие болды.

Сидде

Сидхе – Ирландия ландшафтын безенген төбелер немесе обалар. Қазіргі ирланд тілінде бұл сөз – sí; шотланд гаэлінде – sìth; көне ирланд тілінде – síde, ал жекеше түрі – síd. Дегенмен, көне мәтіндерде "сидх" сөзі олардың ішінде қоныстанған делінетін әлемнен тыс күштердің "сарайлары, орындары, залдары немесе тұрақтарын" білдіреді. Осы сидхелердің көптегені ежелгі жерлеу обалары екені анықталды, бұл аос сидің Ирландияның кельттерге дейінгі тұрғындары болған деген теорияны күшейте түсті. Дэвид Фицджеральд "сидх" сөзінің "өлімсіз" сөзімен мағыналас екенін айтты және оны "олар күтеді/қалады" мағынасындағы sídsat, "ұзаққа созылатын" síthbeo, "мәңгілік" sídhbuan және "ұзақ өмір" sídhbe сияқты сөздермен салыстырды. Си туралы баяндардың көпшілігінде ұзақ ғұмыр немесе ұлы жасқа сілтеме жасалады.

Ирландия фольклорында

Көптеген гаэльдік ертегілерде aos sí – бұл ирланд мифологиясының құдайлары мен құдайланған ата-бабалары Туатха Де Дананның ("Дану құдайының халқы") кейінгі әдеби нұсқалары. Кейбір дереккөздер оларды Туатха Де Дананның тірі қалғандары ретінде сипаттайды, олар Миль Эспайннің өлімді ұлдарынан қашып, басқа әлемге қайтты – Ирландияның көптеген алғашқы басқыншылары сияқты, олар Ибериядан келген. Милесиялықтарға берілу шарттарының бір бөлігі ретінде Туатха Де Данан шегінуге және жер астында тұруға келісті. (Кейінгі түсіндірмелерде Туатха Де Дананның әр руына өз үйіндісі берілді.) XVII ғасырдың басында өмір сүрген ирланд тарихшысы Джеффри Китинг Иберияны өлілер елімен теңестіріп, aos sí-мен байланыс мүмкіндігін көрсетеді. Халық сенімінде және дәстүрде aos sí-ді жиі құрбандықтармен көңілдерін табуға тырысады, оларды ашуға немесе қорлауға жол бермеу үшін сақтанады. Көбінесе олардың атын тікелей атамайды, керісінше "Жақсы көршілер", "Әдемі халық" немесе жай ғана "Халық" деп айтады. Оларға ең көп таралған атаулар – aos sí, aes sídhe, daoine sídhe (бірлікте duine sídhe) және daoine sìth – сөзбе-сөз "үйінділердің халқы" (sidhe-ге сілтеме). Аос sí әдетте керемет әдемі деп сипатталады, бірақ олар сондай-ақ қорқынышты және жағымсыз болуы мүмкін. Аос sí өздерінің мекендерінің қатал күзетшілері саналады – болсын ол ертегі төбесі, ертегі сақинасы, ерекше ағаш (әсіресе тоғай) немесе белгілі бір көл немесе орман. Осы орындарға тиісу aos sí-ді өз үйлеріне кіргендерді немесе заттарды алып тастауға әрекет етуге итермелейді деп сендіріледі. Осы аңыздардың көптегені Батыс Еуропа фольклорындағы өзгермелілер туралы мифке үлес қосады, онда aos sí заңсыз кіргендерді ұрлап алады немесе олардың балаларын өзгермелілермен ауыстырады, бұл олардың шектен шығуы үшін жазалайды. Аос sí көбінесе жылдың белгілі бір уақыттарымен және сағаттармен байланысты болады, өйткені гаэльдік басқа әлем қараңғыда және таңертеңгі уақытта өлімдік әлемге жақындайды деп есептеледі, сондықтан aos sí-мен кездесу оңайырақ болады. Самайн, Беалтайн және жазғы күн тоғысы сияқты кейбір мерекелер де aos sí-мен байланысты.

Ирландия фольклорындағы баламалы атаулар

Аос си Ирландияда көптеген аттармен белгілі, олардың ішінде: Бір жағдайда, әулиелер – аспаннан құлаған, бірақ олардың күнәлары тозаққа лайық емес деп айтылады. Ирландияның өлімнің алға басылуын ағылап, зар еңіреп хабарлайтын кез келген табиғаттан тыс әйелін білдіреді. Шотланд мифологиясындағы оның баламасы – бұршақ сит (кейде бұршақ сид деп те жазылады). Аос си және даойне сит-тің басқа түрлері: шотландтық бін ниге – өлмекке белгіленген адамның қанды киімдерін немесе қару-жарағын жуатын әйел; леана́н сидхе – «әулие сүйікті»; кат сит – әулие мысық; және Ку́ Си́т – әулие иті. Слууа́х сидхе – «әулиелер тобы» – ирланд және шотланд халық әңгімелерінде көбінесе әуедегі рухтардың тобы ретінде бейнеленеді, мүмкін қарғысқа ұшыраған, зұлым немесе тыныштық таппаған өлгендер. Сиабхра (ағылшын тілінде «шивра» деп айтылады) осы кішігірім рухтардың бір түрі болуы мүмкін, олар зұлымдыққа және кешірімсіздікке бейім. Дегенмен, Ольстердің халық әнінде «шивра» сөзі жай ғана «рух» немесе «әулие» деген мағынаны білдіреді.

Діндер

Creideamh Sí – ирланд тілінде "Перілер сенімі" деген мағынаны білдіреді, бұл термин aos sí-мен жақсы қарым-қатынас жасап, оларды ренжітпеуді қалайтындардың сенімдері мен әдет-ғұрыптарының жиынтығын таныстырады. Сенушілер жергілікті Аос Сиді тамақ-асу және сусынмен көңілдерін табуға тырысады. Аос Сиге сүт және дәстүрлі тағамдар – бауырсақтар, алмалар немесе жидектер сыйлау дәстүрі христиандық дәуірден бері Ирландияның, Шотландияның және диаспораның кейбір аймақтарында сақталған.