Кіріспе

Ирландия мифтік батыры Фионн мак Камхейл (Fionn mac Cumhaill) (/f//ɪ//n// //m//ə/'/k//uː//l/ FIN məKOOL; шотландтық гэль тілінде: ; ежелгі және немесе Финн). Ол примитивті ирланд тіліндегі VENDO сөзімен (Огам жазуларындағы есімдерде кездеседі), уэльс тіліндегі gwyn, корн тіліндегі gwen, бретон тіліндегі gwenn, континенттік кельт және ортақ бриттік * (жеке және жер атауларында жиі кездесетін элемент) сөздерімен туыс, және протокельттік еркек жалқы атауы *windos сөзінен шыққан.

Ирландия аңызы

Фионның тууы мен ертедегі оқиғалары "Фионның балалық шақтағы ерліктері" әңгімесінде және басқа да көздерде айтылады. Фионн – Фианна басшысы Камхаллдың Мюрнеден туған ұлы. Фионн мен оның әкесі Камхалл мак Тренмхоир ("Тренмордың ұлы") Ленстерден шыққан, Уи́ Тхаирсиг ("Тайрсиу ұрпақтары") тайпасының түбіне қадалады. Уи́ Тхаирсиг туралы Лебор Габала Эренде Фир Болгтан тараған үш тайпаның бірі ретінде айтылады, олар 10 жыл бойы осы мәртебеге ие болған.

Туу

Мюрн жүкті болған; әкесі оны қабылдамады және халқына оны өртеуді бұйырды, бірақ Кон оған рұқсат бермеді және оны Фиакал мак Кончинннің қорғауына алды, оның әйелі, друид Бодмалл, Камхолдың қарындасы болды. Фиакалдың үйінде Мюрн ұл туып, оны Деймне деп атады ("сенімділік" немесе "нақтылық" мағынасында), сонымен қатар бұл есім жас еркек бұғыны да білдіреді. Көптеген аңыздарда шашы ерте ақарған кезде оның Фионн деп аталғаны айтылады.

Балалық шағы

Фионн мен оның ағасы Тулха мак Камхал Голл, Морна ұлдары және басқа да адамдардан қуғынға түсіп жатты. Осының салдарынан Финн анасы Мюрнен бөлініп, Бодмалл мен Лиат Луакра ("Луакраның сұры") әйелінің қамқорлығына берілді. Олар оны Слиабх Бладма орманында жасырын өсіріп, соғыс және аң аулау өнерін үйретті. Алты жасқа келген соң Финн аң аулауға үйренді, бірақ Морна ұлдарынан қашуға мәжбүр болды. Ол өскен сайын бірнеше жергілікті патшалардың қызметіне, есімін жасырып кірді, бірақ олардың әрқайсысы Финн Камхалдың ұлы екенін білген соң, оны жауларынан қорғай алмаймыз деп қорқып, кетуін бұйырды.

Білімнің саусағы

Фионн жақсы аңшы болған және көбінесе Кильдар округінің Аллен тауында На Фианнамен бірге аң аулаған. Аймақтағы көптеген адамдар Фионн бастапқыда Баллитег арқылы ағатын Слейт өзенінде Білім балығын ұстады деп санайды. Кейіннен "білім балықтарын" ұстаудағы сәттілігінің құпиясы – әрқашан өзенді Баллитейг жағынан тастау еді. Ол "Білім саусағы" деп аталатын қасиетке қол жеткізді.

Ересектілік

Фионның қылышы "Мак ан Луинн" деп аталған.

Махаббат өмірі

Фион өзінің ең танымал әйелі Садбхпен ол аң аулап жүрген кезде кездесті. Ол еленге айналдырды друид, қорқыныш Doirich, ол үйленуге бас тартты. Фионның иттері Бран мен Ссеоланг оны ит түріне айналған адамнан туған, оны адам ретінде танып, Фион оны үйіне әкелді. Ол Фионнның жеріне аяқ басқан сәттен бастап қайтадан әйелге айналды, өйткені бұл оның шынайы түрін қайтара алатын жалғыз жері еді. Ол Фионнмен үйленді, көп ұзамай жүкті болды. Фион елін қорғауға кеткен кезде, Fear Doirich (сөзбе-сөз қараңғы адам) қайтып келді және оның арқасын бұғыға айналдырды, содан кейін ол жоғалып кетті. Фионн оны іздеуге бірнеше жыл жұмсады, бірақ еш нәтиже жоқ. Бран мен Ссеоланг қайтадан аң аулап, оның ұлы Оисинді қарақұйрық түрінде тапты; ол балаға айналды, және Фианнаның ең ұлыларының бірі болды. Диармуид пен Грайнннің ізденуінде Жоғарғы король Кормак мак Эйрт қартайған Фионнға өзінің қызы Грайннді уәде етеді, бірақ тойда Грайнн өзінің сұлулығымен танымал болған Фианнаның бірі Диармуид Уа Дюйбхнеге ғашық болады. Ол онымен бірге қашып кетуге мәжбүрлейді, ал Фион оларды қуып шығады. Ғашықтар Фианна мен Диармуидтің асырап алған әкесі, құдай Энгус арқылы көмек алады. Ақырында Фионн жұппен татуласады. Алайда, бірнеше жылдан кейін Фион Диармуидті шошқа аулауға шақырады, ал Диармуидті өлтіреді. Фионның қолынан ішкен судың емдік күші бар, бірақ Фион су жинаған сайын ол Диармуидқа қайтып оралғанға дейін саусақтарынан ағып кетеді. Оның немересі Оскар Фионнды ұятқа қалдырады, бірақ ол сумен қайтып келгенде тым кеш; Диармуид қайтыс болды.

Өлім

Фионның өлімі туралы ең көп таралған әңгімеге сәйкес, ол тірі болмайды, қайта, ол Фианнаның арасында үңгірде ұйықтап жатыр. Бір күні ол оянып, Ирландия ең қиын жағдайда келгенде оны қорғайды. Бір деректе айтылғандай, ол Фианнаның аңшылық мүйізі – "Дорд Фианн" үш рет үрленгенде оянады, және ол бұрынғыдай күшті болады.

Халықтық фольклор

Ирландияның көптеген географиялық ерекшеліктері Фионнға байланыстырылады. Аңыз бойынша, ол Шотландияға аяғын сулатпау үшін алыптар жолын баспалдақ ретінде салған; сондай-ақ, ол бірде қарсыласына Ирландияның бір бөлігін лақтыруға тырысқан, бірақ сәтті болмаған, ол Ирландия теңізіне түсіп қалған – оның бөлігі Мэн аралына айналған, қиыршық тас Рокэлл болған, ал ойық жер Лоу Нег көліне айналған. Шотландияның Айршир аймағында Айльса Крейг деген кішкентай аралдың қашып бара жатқан Беннандоннерге лақтырылған тас екені туралы кең таралған миф бар. Айрширде бұл арал кейде «паддидің шақырым тасы» деп аталады. Шотландиядағы Фингал үңгірі де оның құрметіне аталған және Солтүстік Ирландиядағы жақын маңдағы алыптар жолымен бірдей алтыбұрышты базальт бағаналарымен ерекшеленеді. Ирландия және мэнктік халық фольклорында Фионн мак Кумхайл («Финн МакКул» немесе «Финн МакКуилл» деп те аталады) – сиқырлы, мейірімді алып ретінде бейнеленеді. Фионнның осы нұсқасымен байланысты ең танымал әңгімеде бір күні, Шотландияға қарай теңізде жол жасап жатқанда – Алыптар жолы – Фионнға алып Беннандоннердің (немесе мэнктік нұсқасында, бугганның) онымен күресу үшін келе жатқаны айтылады. Өзінің алып Беннандоннерге қарсы тұра алмайтынын білген Фионн әйелі Оонадан көмек сұрайды. Ол күйеуін нәрестеге айналдырып, бесікке жасырады; содан кейін жарма пісіріп, кейбіреулеріне жарма темірлерін жасырады. Беннандоннер келгенде Оона оған Фионнның кетіп қалғанын, бірақ жақын арада қайтып келетінін айтады. Беннандоннер күтіп тұрғанда, ол Оонаны өзінің зор күшімен қорқытуға тырысады, кішкентай саусағымен тастарды сындырады. Оона Беннандоннерге жарма ұсынады, бірақ ол темірді шаққанда тістерін сынып алады. Оона оны әлсіз деп сөкпейді (өйткені күйеуі мұндай жармаларды оңай жейді дейді) және «балаға» темірсіз жарманы береді, ол оны қиындықсыз жейді. Ирландиялық нұсқада Беннандоннер сәбидің тістерінің күшіне және оның денесінің үлкендігіне таңғалады, сондықтан Оонаның ықпалымен ол саусақтарын Фионнның аузына салып, оның тістерінің қаншалықты өткір екенін сезінеді. Фионн Беннандоннердің кішкентай саусағын тістейді, ал баланың мөлшерін ескере отырып, әкесімен кездесуден қорқып, Беннандоннер Каузвей арқылы Шотландияға қарай қашады, Фионнның оны қууына мүмкіндік бермес үшін Каузвейді қиратады. Мэн гэль тіліндегі нұсқада Фионн мен бугганның Кирк-Криста-Рушенде қалай шайқасқандығы туралы тағы бір әңгіме бар. Фионнның бір аяғы Ман және Киттерленд арасындағы бұғазды, екіншісі Киттерленд пен Мэн арасындағы бұғазды ойып шығарған, ал бугганның аяқтары Порт-Эриннің ашылуына себеп болған. Бугган Фионнды жаралайды, ол теңіз арқылы қашып құтылады (бугганның соңынан еріп баруға мүмкіндігі болмады), бірақ бугган өзінің бір тісін жұлып алып, қашып бара жатқан Фионнға тигізеді. Тіс теңізге түсіп, Тауық тасына айналады, ал Фионн тіске қарғыс айтады, оның теңізшілер үшін қауіпті болуын түсіндіреді. Ньюфаундлендте және Нова Скотияның кейбір бөліктерінде «Фингалдың көтерілісі» туралы ерекше ұлттық мағынада әңгімелеседі. Әндер мен барларда танымал болған «Фингл» туралы айту, оның аты ағылшын тілінде «Фион МакКул» деп, ал Ньюфаундленд ирланд тілінде айтылатыны, кейде Ньюфаундлендтің немесе оның мәдениетінің орнына қолданылады. Фин МакКул туралы халық аңыздары Арне Томпсон Утер индексінде ATU 369 ретінде жіктеледі, «Жоғалған әкесін іздеген жас жігіт», бірақ кейбіреулер бұл аңыз түрін Оңтүстік Азия дәстүріне, атап айтқанда Үндістанға тән деп санайды.

Тарихи гипотеза

XVII ғасыр тарихшысы Джеффри Китинг және XIX ғасырғы кейбір ирланд ғалымдары Фионн нақты тарихи тұлғаға негізделген деп санды. XIX ғасыр ғалымы Генрих Циммер Фионн мен Фениан аңыздарының норвегтік-гельдік мұрадан тарағанын айтты. Ол "Фианна" атауының ежескі скандинав тіліндегі "fiandr" ("дұшпан") > "батыл жаулар" > "батыл жауынгерлер" сөздерінің ирландша нұсқасы екенін жобалады. Дегенмен, осыған ұқсас әңгімелер басқа мәдениеттерде де кездеседі. Циммер Фионнның негізінде Мюнстерде тұрған, норвег Каиттил Финд (856 ж. қайтыс болған) болуы мүмкін деп болжады, оның норвег есімі (Кетилл) және ирланд лақап аты (Финд, "ақ" немесе "сұр") болған. Бірақ Кетиллдің әкесінің де скандинавиялық аты болған, әрине Кумалл емес, сондықтан Джордж Хендерсон бұл ұсынысты қабылдамады.

Топонимика

Фион Мак Камхейлдің бастапқыда Лаоис аймағындағы Баллифин жерінен шыққандығы айтылады. Баллифин атауының ирланд тілінен ағылшын тіліне тікелей аудармасы "Фионн қаласы" дегенді білдіреді.

Қайталау

Т. В. Роллстон өзінің "Финннің жоғары істері және ежелгі Ирландияның басқа да бардтық романстары" (1910) атты қайта баяндауында фениандық және ультониялық циклдар әдебиетін жинақтады. Джеймс Стивенс 1920 жылы "Ирландиялық ертегілер" атты кітабын жариялады, ол Fiannaíocht-тің бірнеше әңгімесін қайта баяндайды.

Макферсонның оссияны

Финн мак Камхал Джеймс Макферсонның "Оссиан" (1760 ж.) поэма циклында "Фингал" кейіпкері болып бейнеленді, оны Макферсон шотланд гаэль тілінде жазылған ежелгі "Оссиандық" поэзиядан аударған деп мәлімдеді. "Фингал" атауы гаэль тіліндегі "Фионнгалл" сөзінен шыққан, және Макферсонның Фионн есімін "Фингал" деп беруі, Фионн атының әртүрлі формаларын дұрыс түсінбеуінен туындаған болуы мүмкін. Оның өлеңдері жас Уолтер Скотттан бастап Гётеге дейінгі көптеген жазушыларға зор әсер етті, бірақ Макферсонның осы еңбектерді ежелгі көздерден аударғаны туралы әу баста күмәндер туды. Бүгінде поэмалардың нақтылығына көбісі күмәнданады, алайда олар гаэль аңыздарының шашауларына негізделген болуы мүмкін.

ХХ ғасыр әдебиеті

Фионн мак Камхейл қазіргі ирланд әдебиетінде маңызды орын алады. Ең бастысы, ол Джеймс Джойстің "Финнеганс Уэйк" (1939) романында бірнеше рет кездеседі. Кейбіреулер "Финнеганс Уэйк" атты көше балладасынан алынған атау, "Финн қайта оянды" деген сөздердің бірігімі болуы мүмкін деп болжайды, бұл оның Ирландияны қорғау үшін оянуына сілтеме жасайды. Фионн Фланн О'Брайеннің "At Swim Two Birds" (1939) комик романында да кейіпкер ретінде пайда болады, онда ирланд мифтерінің стилі пародияланады. Морган Лайвелиннің "Финн Мак Куль" (1994) кітабы Фионнның Фианна басшысы болуы мен оның өміріндегі махаббат оқиғаларын баяндайды. Бұл кейіпкер Бостондық Dropkick Murphys тобының "The Legend of Finn MacCumhail" әнінде де аталады. Джон Пребблдің "Гленко: Қырғынның тарихы" (Secker & Warburg, 1966) кітабында Гленкоде (Шотландияда) бір уақыт өмір сүрген Фионн мак Камхейл мен қырық ұзын кемеде келген викингтер арасындағы шайқас туралы айтылады. Гленко аңғарының финндері норвегиялықтарды жеңіп, олардың басшысы Эрарганды Голл МакМорна өлтіреді. Розмари Сатклифтің балаларға арналған "Финн МакКулдың ерліктері" (1969) романы жарық көрді. Американдық автор Морган Лайвелиннің "Finn Mac Cool" кітабы 1994 жылы жарық көрді. Бұл көркем роман Финннің миф және магияға толы тарихи оқиғаларын жанды түрде суреттейді. Ол балалық шағын жер аударылуда өткізеді, сүйікті әйелі мен баласын жоғалтады, ал төмен дәрежелі құлдан жеңіске жеткен Фианна басшысы болып көтеріледі. Финн МакКул Терри Пратчет пен Стив Бакстердің "Ұзақ соғыс" романының кейіпкері. Рэндалл Гарретттің "Фион МакКумхайлдың соңғы шайқасы" (Фантастика және ғылыми фантастика, қыркүйек 1975) повесі Фион МакКумхайлдың өлімнен кейінгі өмірін зерттейді. Финннің ерте балалық шағы мен білімі Мэгги Брейстің "Тіс Химс: Финн МакКулдың әңгімесі" еңбегінде зерттелген. Фион Мак Камхейл туралы басқа да әңгімелер – Пруденс Корлис туралы "Корлис хроникаларындағы" үш әңгіменің екеуі. Ол "Бедламның арбауы" және "Күміс дөңгелек" әңгімелерінде кездеседі. Ол Пруденсқа жақын дос және зұлым Таркарриус патшасын жеңу үшін онымен одақтасады.

Театр және шоулар

1987 жылы Харви Холтон (1949–2010) Кембридждегі Three Tygers Press басылымында «Финн» туындысын жариялады. Бұл – Финн МакКулдың аңыздарына негізделген, Хэмиш Мурдың музыкасымен қоса, сахнаға арналған және шотланд тілінде жазылған поэмалардың драмалық циклі. Ол 1986 жылы Эдинбург фестивалінде алғаш рет орындалды, содан кейін Шотландия бойынша гастрольдік сапарға шықты. 1999 жылы бұрынғы Riverdance жетекшілері Жан Батлер мен Колин Даннның ойлап тапқан және хореографиялаған «Dancing on Dangerous Ground» ирландиялық би шоуында Тони Кемп «Диармуид пен Гринннің ізін қуу» туындысының модернизацияланған нұсқасында Фионн рөлін сомдады. Бұл оқиғада Колин Данн сомдаған Диармуид, Жан Батлер сомдаған Гринмен бірге Ирландия ормандарына қашып кеткеннен кейін Фианнаның қолынан қаза табады. Грин Диармуидтің денесін көрген соң, жүрегі ауырып қайтыс болады. 2010 жылы Вашингтон қаласының Dizzie Miss Lizzie's Roadside Revue тобы Капитолий Фринж фестивалінде «Finn McCool» рок-музыкалымен дебют жасады. Шоуда Фионн мак Камхейл аңызы панк-рок стилінде қайта айтылады және 2011 жылдың наурыз айында Woolly Mammoth театрында қойылды.