Кіріспе
Ирланд кельт құдайы Морриган немесе Móрриган, сондай-ақ Морригу деп те аталады, ирланд мифологиясынан шыққан тұлға. Орфографиялық реформадан бұрын қазіргі ирланд тілінде бұл есім Mór ríoghan деп аталып, оны "үлкен патшайым" немесе "көлеңкелі патшайым" деп аударады. Морриган негізінен соғыс және тағдырмен байланысты, әсіресе шайқастағы қасірет, өлім немесе жеңіс туралы болжам жасаумен. Осы рөлде ол көбінесе қарға, бадб түрінде көрінеді. Ол жауынгерлерді шайқасқа шақырып, оларға жауларын жеңуге көмектеседі. Морриган жауынгерлерді батыл әрекеттер жасауға шақырады, жауларына үрей келтіреді және өлімге тағдырланғандардың қанға батқан киімдерін жуған күйде бейнеленеді. Ол көбінесе шайқас және соғыс құдайы ретінде көрінеді, сонымен қатар жер және егемендік құдайының бір көрінісі ретінде қарастырылады, негізінен құдайдың аумақ пен халқының қорғаушысы ретіндегі рөлін көрсетеді. Морриган көбінесе "үш Морринья" деп аталатын үш әйелден тұратын бауырластар тобы ретінде сипатталады. Мифологияда үштіктің құрамына Бадб, Маха және Морриган кіреді, оның аты Ананд болуы мүмкін. Бұл есімдердің бәрі бір құдайдың аттары болған деп саналады. Заманауи дереккөздерде Немейн де Бадб және Махамен бірге үш Морриганның бірі ретінде аталуы мүмкін, бірақ оның кіріктірілуі нақты емес. Үш Морринья сонымен қатар үш жер құдайы – Эриу, Банба және Фодланың әпкелері ретінде де танылады. Морриган Дагданың қызғанышпен қарауындағы әйелі және кейіп өзгерте алатын құдай ретінде сипатталса, Бадб пен Немейн Нейттің әйелдері деп есептеледі. Ол сондай-ақ кейінгі халықтық әңгімелердегі баншимен байланысты.
The Morrígan or Mórrígan, also known as Morrígu, is a figure from Irish mythology. The name is Mór ríoghan in modern Irish before the spelling reform, and it has been translated as "great queen" or "phantom queen". The Morrígan is mainly associated with war and fate, especially with foretelling doom, death, or victory in battle. In this role she often appears as a crow, the badb. She incites warriors to battle and can help bring about victory over their enemies. The Morrígan encourages warriors to do brave deeds, strikes fear into their enemies, and is portrayed washing the bloodstained clothes of those fated to die. She is most frequently seen as a goddess of battle and war and has also been seen as a manifestation of the earth and sovereignty goddess, chiefly representing the goddess's role as guardian of the territory and its people. The Morrígan is often described as a trio of individuals, all sisters, called "the three Morrígna". In mythology membership of the triad is given as Badb, Macha, and the Morrigan, who may be named Anand. It is believed that these were all names for the same goddess. In modern sources Nemain may also be named as one of the three Morrigan along with Badb, Macha, although her inclusion is unclear. The three Morrígna are also named as sisters of the three land goddesses Ériu, Banba, and Fódla. The Morrígan is described as the envious wife of The Dagda and a shape shifting goddess, while Badb and Nemain are said to be the wives of Neit. She is associated with the banshee of later folklore.
Этимология
Морриган есімінің мағынасы туралы пікірталас бар. "Мор" сөзі қорқыныш, құбыжық сипаттамасын беретін үнді-еуропалық түбірден шыққан болуы мүмкін, бұл көне ағылшын тіліндегі "maere" (қазіргі ағылшын тіліндегі "nightmare" – қорқынышты түс сөзінде сақталған) және скандинавиялық "mara" мен көне шығыс славян тіліндегі "мара" ("қорқынышты түс") сөздерімен байланысты; ал "rígan" сөзі "патшайым" деп аударылады. Бұл этимологиялық тізбек протокельт тілінде *Moro rīganī s түрінде қалпына келтірілуі мүмкін. Осыған сәйкес, Морриган көбінесе "Аспан патшайымы" деп аударылады. Уитли Стоукс бұл соңғы жазудың сол кезде таралған бұрыс этимологияның нәтижесі деп санайды. Сонымен қатар, қазіргі заманғы жазушылар Морриганды британдық әдебиеттегі Морган ле Фэй есімді уэльс тұлғасымен байланыстыруға тырысқан, оның есіміндегі "mor" сөзі "теңіз" деген уэльс сөзінен шыққан болуы мүмкін, бірақ есімдер әртүрлі мәдениеттер мен келт тілдік отбасысының тармақтарынан келген.
Глоссарийлер мен глоссарийлер
Морриган туралы ең ерте дереккөздер латын қолжазбаларындағы түсіндірмелер мен глоссарийлер (түсіндірмелер жинағы) болып табылады. VIII ғасырдағы О’Мулконри сөздігінде Маха үш морриганның бірі екені айтылады. IX ғасырға жататын қолжазбада, Ишая кітабының Вульгата нұсқасында, еврейше Лилитті аудастыру үшін Ламия сөзі қолданылған. Түсіндірмеде бұл түнгі әйел бейнесіндегі құбыжық "әйел түріндегі монстр, яғни морриган" деп түсіндіріледі. Кормак сөздігі (сонымен қатар IX ғасыр) және кейінірек жазылған H.3.18 қолжазбасындағы түсіндірме, екеуі де gudemain ("көріністер") сөзінің көпше түрін morrígna сөзінің көпше түрімен түсіндіреді.
Ольстер циклі
Морриганның алғашқы айтылатын оқиғалары, ол жеке тұлға ретінде суреттелгенде, Ольстер шеңберінің әңгімелерінде кездеседі, онда оның Ку Хулайнн батырымен күмәнді қарым-қатынасы бар. «Регаменнің мал шабуылында» Ку Хулайнн Морриганмен кездеседі, бірақ оны танымайды, өйткені ол оның жерінен сиырды айдайды. Бұл қадамға жауап ретінде және оның билік иесі ретіндегі рөлін білмей, ол оны сөкпейді. Бірақ ол оған шабуыл жасамас бұрын, жақын маңдағы бұтақта қара құсқа айналады. Ку Хулайнн енді оның кім екенін біледі және егер бұрын білген болса, олар араздықпен ажыраспайтынын айтады. Ол не істесе де, оған бақытсыздық әкелетінін айтады. Оның «маған зиян келтіре алмайсың» деген жауабына, ол бірнеше ескертулер жасайды, алдағы шайқасты болжайды, онда ол қаза табады. Ол оған: «Мен сенің өліміңді күзеп тұрмын, және күзеп тұрамын», - дейді. «Кулидің мал шабуылында» патшайым Медб Коннахттан Дон Куайлнге бұқасын ұрлау үшін Ольстерге шабуыл жасайды; Морриган, грек яқындарының Алектісі сияқты, бұқаға қарға түрінде көрініп, қашуға ескертеді. Ку Хулайнн Ольстерді қорғап, Медб чемпиондарына қарсы өткелдерде жекпе-жектерге түседі. Жекпе-жектер арасында Морриган оған жас әйел түрінде көрініп, оған махаббатын және шайқаста көмектесуін ұсынады, бірақ ол оның ұсынысын қабылдамайды. Жауап ретінде ол оның келесі жекпе-жегіне араласады, бірінші кездесуде оны құлатып жіберетін бақа түрінде, содан кейін малдарды өткелден шауып өткізетін қасқыр түрінде, соңында бұрынғы кездесуінде ескерткендей, ақ, қызыл құлақты бұзау түрінде. Алайда, Ку Хулайнн оны әр түрде жаралайды және оның араласуына қарамастан қарсыласын жеңеді. Кейін ол оған жануарлар түрінде алған үш жарақаты бар, сиырды сауған қарт әйел түрінде көрінеді. Ол Ку Хулайннға үш рет сүт ішкізеді. Ол әр ішуге бата береді, және оның жаралары жазылады. Ол үш рет сүт ішкені үшін бата бергеніне өкінеді, бұл Морриган мен Ку Хулайнн арасындағы әңгімеден көрінеді: «Ол оған үшінші емшектен сүт берді, және оның аяғы жазылды. - Бірде сен маған сені ешқашан жазбайтыныңды айттың ғой, - деді ол. «Егер сен кім екеніңді білген болсам, - деді Ку Хулайнн, - мен ешқашан жазбаған болар едім». Әскерлер соңғы шайқасқа жиналғанда, ол болашақтағы қан төгілуді болжайды. Ку Хулайннның өлімі туралы бір оқиғада, Ку Хулайнн жауларымен кездесуге аттанғанда, Морриганды оның қанға малған қаруын өткелде жуып жатқан бақсы ретінде кездестіреді, бұл оның өлімінің белгісі. Кейін оқиғада, өлімге ұшыраған Ку Хулайнн өзінің ішектерімен тік тұрған тасқа байлайды, өйткені ол тік тұрып өлуі керек, және оның жаулары оның өліп қалғанына сенгенде ғана, қарақ оның иығына қонғанда.
Мифологиялық цикл
Морриган Мифологиялық цикл мәтіндерінде де кездеседі. 12 ғасырдағы «Ирландияны бағындыру кітабы» (Lebor Gabála Érenn) деген псевдотарихи жинақта ол Туатха Де Дананның Нуаданың немересі Эрнмас қыздарының бірі ретінде тізімделген. Морриган сондай-ақ «Магх Туир шайқасы» (Cath Maige Tuired) еңбегінде де кездеседі. Самайнда ол Фоморлықтармен шайқас алдында Дагдамен кездесуді өткізеді. Ол онымен кездескенде, ол Униус өзенінің екі жағында бір аяғымен тұрған, Риверстаун (Riverstown), графтық Слайго (Co. Sligo) маңындағы. Кейбір дереккөздерде осы өзенді оның жасағаны айтылады. Олар қарым-қатынасқа түскеннен кейін Морриган Ирландияның сиқыршыларын шақырып, Туатха Де атынан сиқыр жасауға және Фомор патшасы Индекті жоюға уәде береді, одан «жүрегінің қанын және батырлығының бүйректерін» алып қояды. Кейін ол оның қанының екі жұдырығын алып, сол өзенге құяды (бірақ мәтінде Индекті Огма өлтіргені де айтылады). Шайқас басталар алдында Туатха Де көшбасшысы Луг әрқайсысынан соғысқа қандай күш әкелетінін сұрайды. Морриганның жауабын түсіндіру қиын, бірақ ол қуып жететінін, жоятынын және бағындыратынын білдіреді. Ол майданға келгенде, өлең оқиды, содан кейін шайқас басталып, фоморлықтар теңізге қашып кетеді. Шайқастан кейін ол жеңісті жырлап, әлемнің аяқталуы туралы болжам жасайтын тағы бір өлең оқиды. Тағы бір оқиғада ол Одрас есімді әйелдің бұқасын алдап әкетеді. Одрас Морриганды содан кейін Круахан үңгірі арқылы Басқа Әлемге еріп кетеді, ол оның «ыңғайлы мекені» деп есептеледі. Одрас ұйықтап қалғанда Морриган оны Шеннон өзеніне құятын суға айналдырады. Бұл оқиғаларда Морриган Дагданың қызғаныш патшайымы, ысқырығы күшті деп сипатталады. Ол сондай-ақ «кейпін өзгертуге шебер» және қуанғаны – жиналған әскерлер болатын айлакер қарға шақырушы деп аталады.
Табиғаты мен рөлі
Морриган көбінесе үш құдай деп есептеледі, бірақ бұл үштік сипаты күмәнді және тұрақсыз. Бұл үш рет пайда болуының бір себебі – келт мәдениетінде үштіктің маңыздылығы. Кейде үштік – Бадб, Маха және Анан, олар бірлесіп Морригна деп аталады. Көбінесе Немейн немесе Феа түрлі комбинацияларда кездеседі. Дегенмен, Морриган жеке өзі де пайда болуы мүмкін, ол жиналған әскерлерді көруден ләззат алады. Оның рөлі көбінесе белгілі бір жауынгердің қаһарлы өлімін болжаумен байланысты, бұл кейінірек халық арасындағы банши туралы аңызбен байланысты екенін көрсетеді. Патриция Лайсахт бұл байланысты былай түсіндіреді: «Ирландияның кейбір аймақтарында бұл табиғаттан тыс күш банши атауымен қатар бадб деп те аталады». Оның міндеті тек өлімнің символы болу ғана емес, сонымен қатар соғыстың барысына әсер ету болды. Көбінесе ол басынан өте ұшып бара жатқан қарға түрінде пайда болып, жауынгерлердің жүрегіне қорқыныш немесе қайрат сезімін ұялататын. Кейбір деректерде ол шайқаста өлуге тағдырланғандарға қанды қаруларын жуып тұрған түрінде көрінгендігі айтылады. Осы ерекше рөлде оған жақын арада болатын өлімді болжау міндеті де жүктеледі, бұл ретте әрбір жеке адамға ерекше назар аударылады. Сонымен қатар, ол кейбір сирек жағдайларда соғысқа жауынгер ретінде қатысып, өзінің ықыласын тікелей көрсететін оқиғалар да бар. Морриган сонымен қатар жермен және жануарлармен, әсіресе малмен байланысты. Маир Герберт «соғыс өзі құдайдың рөлінің басты емес» екенін айтады. Герберт «оның іс-әрекеттері қамқорлық сипатына ие. Ол жерді, малын және қоғамды бақылайды. Оның түрленуі – оның бүкіл тірі әлеммен байланысын көрсетеді». Патриция Лайсахт «Кати Маиж Тьюирде» Морриганды «өз халқының мүдделерін қорғайтын әйел» ретінде бейнелейді және оны соғыс пен құнарлылықпен байланыстырады. Егер осылай болса, оның құлшынысы германдық аймақтардағы Перхтаға табынуға ұқсас болуы мүмкін. Типперри округінде Fulacht na Mór Ríoghna («Морриганның пісіру ордасы») деп аталатын күйдірілген үйінді бар. Фулахтайттер табиғи аймақтарда кездеседі және көбінесе фианна сияқты аулаушылармен, сондай-ақ бұғы аулаумен байланысты. Бұл оқиға Ку Кулайнды құртқан ит етін пісірген үш қарт әйел туралы аңызбен байланысты болуы мүмкін. Да Чих на Морригна («Морриганның екі төбесі»), Мейт округіне жақын Бру на Боинне маңындағы екі төбе, кейбіреулерге Керри округіндегі Да Чих Анан («Анудың төбелері») сияқты Ануға ұқсас қамқоршылық құдайдың рөлін көрсетеді. Осындай төбелері бар басқа құдайлар – Лимерик округіндегі Айн және Гриан, олар қамқоршылық функциясынан басқа, күнге қатысты сипаттарына да ие.
Артур аңызы
Кейбір қазіргі зерттеушілер мен көркем әдебиет авторлары Морриганды Морган кейіпкерімен байланыстыруға тырысты, соңғысы аңызда көбінесе Артур патшаның әулие немесе басқа да табиғаттан тыс әпкесі ретінде бейнеленеді. Морган әдебиетте алғаш рет 12 ғасырдағы Джеффри Монмутскийдің "Vita Merlini" еңбегінде Артурмен туыс емес, құдайшаға ұқсайтын тұлға ретінде пайда болады. Ол оны соғыста алған жарақатынан кейін Авалон сияқты басқа бір әлемге алып кетеді. Кейбір Артурий мәтіндерінде, мысалы, "Сэр Гавен және Жасыл салт" шығармасында, Морган қаһарманды көптеген қауіп-қатерге ұшырататын оқиғалардың қанды тізбегін бастайтын қарт әйел ретінде суреттеледі. Морган сондай-ақ Морриганның көне аңыздарына ұқсас, азғырушы ретінде бейнеленеді және оның көптеген жақындары бар, оларды ол тіпті осы мақсатта ұрлап алуы мүмкін (Ланселот және Огиер туралы әңгімелерде айтылғандай). Кейіпкер көбінесе өз мақсаттарына жету үшін басқаларға билік жүргізеді, осы әрекеттердің уақыт өте келе басқа кейіпкерлерге пайда немесе зиян келтіруіне мүмкіндік береді. Дегенмен, Морганның әдеби кейіпкерін жасаушылар құдай туралы ежелгі әңгімелерден шабыдаланған болса да, бұл қарым-қатынас осымен аяқталады. Розалинд Кларк сияқты ғалымдар бұл есімдердің байланысы жоқ екенін айтады, валлик "Морган" (Уэльс – Британия жырларының бастапқы көзі) теңізбен байланысты түбір сөздерден шыққан, ал ирландтық "Морриган" сөзі "қорқыныш" немесе "үлкендік" деген мағынаны білдіретін сөздерден туындаған.