Кіріспе

Норвегияның мемлекеттік байлық қоры

Норвегияның мемлекеттік зейнетақы қоры (Statens pensjonsfond) Норвегия үкіметіне тиесілі екі толыққанды бөлек мемлекеттік байлық қорларын қамтиды. Мемлекеттік зейнетақы қоры (Statens pensjonsfond utland), сондай-ақ Мұнай қоры (Oljefondet) 1990 жылы Норвегияның мұнай секторының артық табысын инвестициялау мақсатында құрылды. Оның активтері 1,62 триллион АҚШ долларынан асып, әлемдегі барлық тіркелген компаниялардың орташа есеппен 1,5%-ын құрады, бұл оны басқарудағы жалпы активтер көлемі бойынша әлемдегі ең ірі жеке мемлекеттік байлық қоры етеді. Бұл Норвегия азаматына 295 000 АҚШ долларынан астам соманы құрайды. Норвегияның мемлекеттік зейнетақы қоры 1967 жылы ұлттық сақтандыру қорының бір түрі ретінде құрылған. Ол Мұнай қорынан бөлек басқарылады және отандық және Скандинавия елдеріне жасалатын инвестициялармен шектеледі, сондықтан көптеген ірі норвегиялық компаниялардың маңызды акционері болып табылады, әсіресе Осло қор биржасы арқылы.

Мемлекеттік зейнетақы қоры

Мемлекеттік зейнетақы қоры (Statens pensjonsfond Utland, SPU) – Норвегияның мұнай табысынан туындаған артық байлық салынған қор. 2006 жылдың қаңтар айында қордың атауы «Норвегияның мұнай қоры» дегеннен өзгертілді. Қор көбінесе «Мұнай қоры» (Oljefondet) деп аталады. Қордың мақсаты – Норвегияның мұнай секторынан түскен үлкен артық табыстың бір бөлігін инвестициялау, негізінен компаниялар төлеген салықтардан, сондай-ақ мұнайды барлауға лицензиялар үшін төлемдерден, мемлекеттің тікелей қаржылық үлесінен және жартылай мемлекеттік меншіктегі Equinor компаниясының дивидендтерінен. Қазіргі уақытта мұнай секторынан түсетін кірістер жоғары деңгейде деп есептеледі және алдағы онжылдықтарда төмендеуі күтілуде. Мұнай қоры 1990 жылы елдің заң шығарушы органы болашақтағы кірістің төмендеуіне қарсы тұру және мұнай бағасының күрт өзгеруінен туындайтын салқындарды жұмсарту мақсатымен шешім қабылдағаннан кейін құрылды. Атауынан көрініп тұрғандай, Мемлекеттік зейнетақы қоры Global халықаралық қаржы нарықтарына инвестицияланады, сондықтан тәуекел Норвегия экономикасынан тәуелсіз. Қор 73 елдегі 9123 компанияға инвестицияланған (2021 жылғы мәлімет бойынша). 2019 жылдың 25 қазанында қордың құны 10 триллион кронды құрады, бұл туралы қордың ресми сайтында жарияланды.

Өмірбаян

Норвегия 70-ші жылдары көмірсутек ресурстарын өндіруді бастағаннан бері экономикалық табысқа ие болып келеді. Осы жағдай, және мұнай бағасының құбылуынан туындайтын тұрақсыздықты азайту қажеттігі Норвегияның Мұнай қорын, қазіргі Үкіметтік зейнетақы қорын (GPF G) құруға ықпал етті. Мұнай бағасының тұрақсыздығы мұнайға тәуелді елдерді мұнай өрбуінен бастап үнемі алаңдатып келеді, әсіресе 1970 жылдардағы алғашқы мұнай дағдарысынан кейінгі онжылдықтарда бұл мәселе өзекті болды. Мұнай экспорттаушы мемлекеттердің нақты ЖІӨ-сі мұнай бағасына тікелей байланысты болғандықтан, олар мұнай тұтынуын тұрақтандыруға ұмтылыс жасады, ал көптеген экспорттаушы мемлекеттер осы мақсатқа жету үшін тиімді саяси құрал ретінде мемлекеттік байлық қорларын таңдады.

Басқару және көлемі

Ұлттық қорды, Норвегияның мемлекеттік зейнетақы қорын Folketrygdfondet басқарады. Глобалды инвестициялық қорды Қаржы министрлігінің тапсырмасымен Норвегияның Орталық банкінің құрамындағы Norges Bank Investment Management (NBIM) басқарады. 2011 жылғы маусым айының мәліметтері бойынша, бұл әлемдегі ең ірі зейнетақы қоры болды, бірақ ол дәстүрлі мағынадағы зейнетақы қоры емес, себебі қаржылық базасын зейнетақы төлемдерінен емес, мұнай кірісінен алады. 2017 жылғы қыркүйекте қор құны алғаш рет 1 триллион АҚШ долларынан асып, 2002 жылдан бері он үш есеге өсті. 5,2 миллион халқы бар Норвегияда қордың құны әр азаматқа 192 307 долларға бағаланды. Активатің 65%-ы акциялар (жаһандық акция нарығының 1,3%-ын құрайды), ал қалғаны жылжымайтын мүлік және белгілі кіріс инвестициялары. Норвегия жыл сайын қор құнының 3%-ға дейін алуға құқылы. Қор тарихындағы алғашқы қаражат 2016 жылы алынды. 2011 жылғы сәуірде Норвегияның Қаржы министрлігі қордың 2019 жылдың соңына дейін 1 триллион долларға жететінін болжады. Болжам бойынша, 2030 жылға қарай қор құнының ең нашар сценарийі 455 миллиард доллар, ал ең жақсы сценарийі 3,3 триллион доллар болады деп күтілді. Еуропалық акциялардың 2,33 пайызына иелік ете отырып, ол Еуропадағы ең ірі акционер болып табылады. 1998 жылы қорға халықаралық қор нарығында портфелінің 40 пайызына дейін инвестиция жасауға рұқсат берілді. 2009 жылғы маусымда министрлік акциялар үлесін 60 пайызға көтеру туралы шешім қабылдады. 2014 жылғы мамырда Орталық банк басшысы бұл көрсеткішті 70 пайызға дейін көтеруді ұсынды. Норвегия үкіметі қордың 5 пайызына дейін жылжымайтын мүлікке инвестиция салуды жоспарлады, бұл 2010 жылдан басталады. Жылжымайтын мүлікке инвестициялар бойынша нақты саясатты швейцариялық Partners Group Норвегияның Қаржы министрлігі үшін жазған есепте ұсынды. Норвегияның мемлекеттік қазыналық қоры компанияларды басқаруда белсенділік танытуда. 2013 жылғы екінші тоқсанда қор 6 078 жалпы мәжілісте және қоршаған орта және әлеуметтік мәселелер бойынша 239 акционерлік ұсыныс бойынша дауыс берді. Норвегияның Global мемлекеттік зейнетақы қоры (GPFG) Еуропада және мүмкін Қытайда корпоративтік басқару нарығына елеулі әсер етуге қабілетті. Сондай-ақ, ол атқарушы органдардың жалақысын төмендетуді қолдауға белсенді түрде кірісті.

Егемендікпен қатынасы

Әлемдесудің басым саяси-экономикалық жүйе ретінде қалыптасуы мемлекеттерге, әсіресе өзара тәуелділік және егемендік тұрғысынан бірнеше маңызды әсер етті. Толық тәуелсіз әлеуметтік-экономикалық құрылымдардың ыдырауы мемлекеттің рөлі және оның егемендігін көптеген мемлекеттер үшін заңдық және практикалық тұрғыдан қол жеткізбейтін жаһандық экономикалық жүйелерге жүзеге асыру мүмкіндігі туралы жаңа сұрақтар тудырды. Мұндай тәжірибелер елдердің сыртқы күштерден экономикасын қайтаруға тырысуы нәтижесінде протекционизмнің жалпы өсуіне әкелуі мүмкін, бұл Халықаралық валюта қоры сияқты көптеген экономикалық үкіметаралық ұйымдардың алдын алуға ұмтылатын жағдай. Кейбір сарапшылар, мысалы Оксфорд университетінің профессоры Гордон Л. Кларк, GPF G-нің іс-әрекеттерін ынталандыратын коммерциялық емес факторларға қатысты алаңдаушылық білдірді, әсіресе оның этикалық мәселелеріне және осы факторлар шетелдік фирмаларға норвегиялық стандарттарды жүргізу құралы ретінде қалай пайдаланылуы мүмкін деген сұрақтарды көтерді. Экономикалық протекционизм мүмкіндіктерін азайту мақсатында ҰЭҰ инвестициялық еркіндік жобасын іске қосты, онда қатысушы мемлекеттер ашықтықты және трансұлттық инвестицияларды ынталандыруға бағытталған басшылық қағидалар жиынтығын келіседі, сондай-ақ мемлекеттерге ұлттық қауіпсіздік саласындағы шетелдік инвестициялар мәселелерін қалай тиімді шешуге кеңес береді. Жоғарыда айтылған протекционистік аргумент, егемендік және егемендік байлық қорларымен байланысты, егемендік байлық қорлары нарықтық емес, протекционистік мақсаттарда пайдаланылуы мүмкін деген қауіпті білдіреді, онда бәсекелес мемлекеттер жаһандық еркін саудаға қарсы қозғалыстарды күшейтеді. Алайда, осы қауіпке қарамастан, мемлекеттік байлық қорлары өздерінің сатып алған компанияларында директорлар кеңесіне өкілдерді тағайындамайды деген нақты дәлелдер бар. Сонымен қатар, Норвегияның GPF G-сі ҰЭҰ елдерінде орналасқан компанияның директорлар кеңесіне өкіл тағайындауы екіталай. Норвегиялық Dagens Næringsliv газетінің 2012 жылғы ақпан айындағы зерттеуі Норвегияның Иран, Сирия және Мьянма сияқты елдерде байланыс ақпаратын сүзгілеуге, тыңдауға немесе бақылауға қолданылатын технологияны өндіретін 15 технологиялық компанияға 2 миллиард доллардан астам инвестиция салғанын көрсетті. Бұл компаниялардың барлығы бақылау технологияларымен байланысты болғанымен, бұл олардың негізгі қызметі емес. Норвегияның Қаржы министрлігі бұл компанияларға инвестиция салуды тоқтатпайтынын және бақылау саласындағы компанияларды инвестициялардан шығаруды талқыламағанын мәлімдеді. 2010 жылғы 19 қаңтарда Қаржы министрлігі 17 темекі компаниясын қордан шығарғанын хабарлады. Бұл компаниялардан алынған инвестициялардың жалпы сомасы 2 миллиард долларды (14,2 миллиард NOK) құрады, бұл қор тарихындағы этикалық ұсыныстарға байланысты ең ірі инвестицияны құрады. 2014 жылғы наурыз айында ішкі және халықаралық қысым нәтижесінде парламент қордың көмір активтерін этикалық инвестициялық мандатына сәйкес сату мәселесін зерттеу үшін комиссия құрды. Комиссия 2014 жылғы желтоқсандағы ұсыныстарында қордың активтерді сатудың орнына корпоративтік қатысу стратегиясын ұстануын ұсынды. Парламент 2015 жылдың басында шешім қабылдауға жоспарлаған. Нәтижесінде қордан бизнесінің кемінде 30% көмірден түсетін компаниялардың акцияларын сату талап етілді. Бұл қордың көмір активтерінің жалпы құнын 5%-ға төмендетіп, 9,7 миллиард долларға жеткізді. 2014 жылы қор 90 мұнай және газ компаниясының 59-ындағы үлесін 30 миллиард долларға сатты. Сондай-ақ, мұнай және газды барлау және өндіруге қатысты активтерді сату ұсынылды. Бұл 2017 жылғы тамызда қабылданған Лофотен декларациясынан кейін болды, онда Норвегия сияқты әрекет етуге мүмкіндігі бар елдерден жаһандық қалдық отыннан бас тартуда көшбасшылық етуді талап етті. Қордың жасыл энергияға бағытталған инвестицияларының артуына байланысты, қалдық отын акцияларының құны төмендеді. 2019 жылдан бастап жаңа ережелер қорға жылына 20 миллион тоннадан астам көмір өндіретін компанияларға инвестиция салуға тыйым салады. Қор 10 миллиард доллардан астам акцияларды сатуды жоспарлап отыр. Норвегия экономикасын жақсарту мақсатында компания жаңартылатын энергияны қолдауға бағытталған компанияларға инвестиция салу арқылы экологиялық тұрғыдан жауапкершілікті ұстануда. Мысалы, қор жаңартылатын энергия бөлімшелерін пайдаланатын Shell сияқты компаниялардың акцияларын сақтауды жалғастырады. 2021 жылғы наурыз айында мемлекеттік зейнетақы қоры қордағы компаниялардың Сіньцзян интернациялық лагерьлерінен мәжбүрлеу еңбегін пайдаланған-жоқпынын тексеріп жатқаны хабарланды. 2021 жылғы 1 желтоқсанда қордың басшысы Карин Смит Ихенахо Reuters агенттігіне қор портфеліндегі компаниялардан климаттық өзгерістерге қатысты нақтырақ шаралар қабылдау талап етілетінін мәлімдеді.

Қайта құрылған компаниялар

Кейіннен бірнеше компаниялар қорға қосылды, себебі олар енді оларды шығаруға себеп болған қызметпен айналыспады. Компанияның бас кеңсесі Шығарылған күні Сату себебі (миллион АҚШ доллары) Қайта қосылған күні ST Engineering 26 сәуір 2002 Жер миналарын жобалау, жаппай өндіру және сақтау, екі мақсатты жақсартылған конвенциялық оқ-дәрілер (DPICM) 25 бомбалы миномет снарядтары, 64 DPICM бомбалы артиллерия снарядтары, 650 бомбалы әуеден тасымалданатын кластерлік бомбалар Белгісіз30 қыркүйек 2016 BAE Systems plc 11 қазан 2005 MBDA компаниясы арқылы француз әуе күштері үшін ядролық зымырандар өндіру. BAE Systems Plc, Boeing Co., Finmeccanica S.p.A., Honeywell International Inc., Northrop Grumman Corp., Safran SA және United Technologies Corp. жеті компаниясынан сатылған активтердің жалпы сомасы шамамен 500 миллион АҚШ доллары. DRD Gold Limited 29 қаңтар 2007 Ауыр экологиялық зиян. 0.6 3 қыркүйек 2009 Finmeccanica S. p. A. 11 қазан 2005 MBDA компаниясы арқылы француз әуе және ғарыш күштері үшін ядролық зымырандар өндіру. 52 11 қаңтар 2013 Kerr McGee Corporation 29 сәуір 2005 Батыс Сахарада мұнайды іздеу жұмыстары. 54 30 маусым 2006 L3 Communications Holdings Inc 30 маусым 2005 Кластерлік оқ-дәрілерге арналған компоненттер өндіру. Thales SA 30 маусым 2005 Кластерлік оқ-дәрілердің бөліктерін өндіру. United Technologies Corp. 11 қазан 2005 АҚШ Әуе күштері үшін баллистикалық зымырандарға (ICBM) арналған қозғалтқыштар өндіру. Dongfeng GroupНаурыз 2009Мьянмаға әскери көліктерді сату БелгісізЖелтоқсан 2014

Валюталық портфель

2010 жылдың қазан айында қор күн сайын 600 млн NOK (2010 жылдың қазан айы бойынша 136,4 млн доллар) көлемінде шетел валютасын сатып алуға жұмсады. Бұл көрсеткіш қараша айында күн сайын 800 миллион кронға дейін арттырылды. Бұл практика 2011 жылдың қаңтар айында тоқтатылып, 31 қаңтарда ақпан айында да осылай болатыны жарияланды.

Мемлекеттік зейнетақы қоры Норвегия

Мемлекеттік зейнетақы қоры – Норвегия (Statens pensjonsfond Norge, SPN) 1967 жылы Ұлттық сақтандыру заңымен (Folketrygdloven) Ұлттық сақтандыру схемасы қоры (Folketrygdfondet) деген атпен құрылды. Атауы 2006 жылдың 1 қаңтарында бұрынғы Мұнай қорымен бірге өзгертілді. Ол әлі де жеке басқарма және жеке мемлекеттік мекемемен басқарылады, бұл мекеме әлі де Folketrygdfondet деп аталады. Норвегияның мемлекеттік зейнетақы қоры 2017 жылдың соңында 240,2 миллиард NOK құнға ие болды. Global бөлімшесінен өзгеше, ол инвестицияларын Норвегия қор нарығындағы компанияларға, басымдықпен Осло қор биржасындағы компанияларға шектеуге міндетті. Қор Норвегиядағы кез келген бір компанияда 15%-дан астам үлеске ие бола алмайды.