Кіріспе

Мұсылман тарихшысы және Мұхаммед пайғамбардың өмірбаянын жазған (c.747 – 823) Әбу Абдалла Мұхаммед ибн Омар ибн Уақид әл-Аслами (أبو عبد الله محمد بن عمر بن واقد الاسلمي) (c. 130 – 207 AH; көбінесе әл-Уақиди деп аталады) – Мұхаммед пайғамбардың ертедегі мұсылман тарихшысы және өмірбаянын жазған, оның әскери жорықтарына маманданған. Оның тегі бабасы Уақидтің атынан шыққан, сондықтан ол әл-Имам әл-Уақиди ретінде белгілі болды. Ол Аббасид халифасы әл-Мамунның қадисі (судьясы) қызметін атқарды. Әл-Уақидидің бірнеше еңбегі оның көшірушісі және шәкірті (әл-мағази жанры бойынша) Ибн Сад арқылы бізге жеткен.

Өмірбаян

Әл-Вақиди 748 жылы шамамен (130 хижри жылы) Мәдинада дүниеге келді. Ол Мединаның Бану Аслам тайпасының Абдулла ибн Бурайданың мавласы (құл-азатты) болды. Әбу Фараж әл-Исфаханидің сөзіне қарағанда, Әл-Вақидидің анасы періс, Иса ибн Жафар ибн Сағиб Хатирдің қызы және Мединаға музыканы әкелген Сағибтің шөбересі болған. Оның белгілі ұстаздары Ибн Әби Тахаб Мамар бин Рашид, Малик ибн Анас және Суфьян әл-Таури еді. Ол ерте ислам тарихының маңызды дерегі саналғанымен, кейінгі авторлар оның еңбектерінің дұрыстығын күмәндандырды. Оның еңбектерін батыстық шығыстанушылардың арасында Мартин Лингс бағалады.

Шығармалары

Әл-Вақиди ең алдымен өзінің «Кітаб әл-Тарих уә әл-Мағази» (арабша: كتاب التاريخ والمغازي, "Тарих және жорықтар кітабы") атты еңбегімен танымал, бұл оның туындыларының толық сақталған жалғыз бөлігі. Онда Мұхаммедтің қатысқан шайқастары мен Медина қаласындағы оның өмірі сипатталады. Бұл еңбек Ибн Исхақтың ертерек сира еңбегіне сүйенеді, алайда Ибн Исхақтың мәтінінде кездеспейтін деректерді де қамтиды. Исламдық жаулауларды баяндайтын бірнеше еңбек Әл-Вақидиге жатқызылған, бірақ олардың көпшілігі қазір жаңылыс деп есептеледі. Ислам әскерлерінің шайқастарын бейнелеуден өзге, бұл еңбекте Хинд бинт Утба, Хоула бинт әл-Азвар және Асма бинт Әби Бакр сияқты түрлі мұсылман әйелдерінің батылдығы да баяндалады. Ибн әл-Надимнің сөзіне сәйкес, Әл-Вақиди Хусейн ибн Әлидің қазасы туралы кітап жазған, бірақ бұл еңбекке дейін жеткен жоқ. Әл-Вақидиге жатқызылатын басқа да жоғалған мәтіндерге Мұхаммедтің өмірінің соңғы күндерін баяндайтын кітап кіреді. Әл-Вақидидің шәкірті Ибн Садтың еңбектерінде осы мәтіндерден үзінділер кездесуі мүмкін.

Ағылшынша

Аударған және редакциялаған Ризви Файзер, АҚШ және Канадада Routledge 270 Madison Avenue, Нью-Йорк қаласында жарияланды. Онлайн сілтеме.

Бұрынғы түсіндірмелермен салыстыру

Тарихшы Патриция Крон әл-Вакидиді Мұхаммедтің өмірі мен Құрандағы оқиғаларға қатысты исламдық түсіндірмелер уақыт бойынша Мұхаммедтің өмірінен және Құрандағы оқиғалардан алшақтаған сайын, қаншалықты көп ақпарат бергенін көрсететін құбылысқа мысал ретінде келтіреді. Егер бір әңгімеші шабуыл туралы айтса, келесісі сол шабуылдың күнін білетін, ал үшіншісі тыңдаушылардың естігісі келетіннің бәрін білетін болар еді. Тарихшы Майкл Кук Мұхаммедтің әкесі Абдулла ибн Абд әл-Мутталибтің қазасы туралы айтылатын әртүрлі мәліметтерге мысал келтіреді. Ибн Исхақ, кейбіреулер Мұхаммедтің анасы жүкті болғанда, ал енді біреулер Мұхаммед 28 айлық болғанда қайтыс болғанын айтады; тағы бір түсіндіруші (Мамар ибн Рашид) оның Ясрибке құрма сақтауға жіберілгеннен кейін сол жерде қайтыс болғанын мәлімдейді. Шамамен жарты ғасырдан кейін әл-Вакиди Абдалланың іскерлік сапармен Газаға барғанын, қайтып келе жатқанда ауырып, бірге жол жүрген керуенді тастап, Ясрибте қайтыс болғанын айтады. Вакиди Абдалланың қайтыс болған шағын және жерленген жерін нақты көрсете алды. [Қайтыс болған] Мұхаммед әлі анасының құрсағында болған кезде болды, сондай-ақ басқа да есептер болғанымен, оның айтқаны ең дұрысы еді. Яхья ибн Маин (158-233 А.Х.) былай деді: «Ол әлсіз. Ол ештеңе емес. Оған сенуге болмайды!» Әбу Зуръа әл-Рази (193-264 А.Х.) былай деді: «(Вакидидің жазбалары) Тастап кетілген, әлсіз». Әл-Насаи (214-303 А.Х.) былай деді: «Алла Елшісінің хадисін жасаумен белгілі төрт жалған бар. Олар: Мединедегі Ибн Әби Яхья, Бағдаттағы әл-Вакиди, Хурасандағы Муқатил ибн Сүлеймен және Сириядағы Мұхаммед ибн Саид». Ибн Ади (277-365 А.Х.) былай деді: «Оның дәстүрлері қауіпсіз емес және одан (дәстүрлерін қабылдауда) қауіп бар». Мұхаммед Насируддин әл-Албани (1914-1999 ж.ж.) әл-Вакидидің жалғаншы екенін айтты. Оның шынайылығына күмән келтіргендердің көпшілігі оны тарихтың маңызды тұлғасы деп есептеді және оның баяндамаларын осы салада қабылдады. Ибн Хажар Асқалани былай деп жазды: «Біздің серіктеріміздің пікірінше, ол шайқастар туралы баяндамаларда сенімді, ал Алла жақсы біледі». Оның барлық сын-ескертпелері оның замандастарының өмір сүрген кезінде жазылған ғасырлар өткен соң жазылған кітаптарда келтірілген.