Кіріспе

Баас Ирағындағы басқару органы – Революциялық командалық кеңес (مجلس القيادة الثوري العراقي) 1968 жылғы әскери төңкерістен кейін құрылды және 2003 жылғы АҚШ басқаратын басып кіруге дейін Ирактағы соңғы шешім қабылдау органы болды. Ол елдегі атқару және заңнамалық билікті жүзеге асырды, кеңестің үштен екі көпшілігімен төраға мен вице-төраға сайланды. Төраға содан кейін Ирак президенті деп жарияланды және оған вице-президентті таңдауға рұқсат берілді. 1979 жылы Саддам Хусейн Ирак президенті болғаннан кейін кеңеске төрағаның орынбасары Иззат Ибрагим ад-Дури, премьер-министрдің орынбасары Тарик Азиз және Саддамды 1960-шы жылдардан бері білетін Таха Ясин Рамазан басшылық етті. Заң шығарушы орган РКК, Ұлттық жиналыс және елді басқарған 50 мүшелі Күрд заң шығарушы кеңесінен тұрды. Президенттік кезеңінде Саддам РКК төрағасы және Республика президенті болды. РКК-ның басқа мүшелерінің арасында 1968-1970 жылдар аралығында осы лауазымды атқарған Салах Омар әл-Әли, 1968-1973 жылдар аралығында кеңес мүшесі болған Абд әл-Халик әл-Самарраи, Саддамның жартылай бауыры Барзан Ибрагим әл-Тикрити, Таха Ясин Рамазан, Аднан Хайралла, Саадун Шәкер Махмуд, Тарик Азиз Иса, Хасан Али Нассар әл-Намири, Наим Хамид Хаддад және Таха Мохиддин Маруф болды. Ол 2003 жылы Пауль Бремердің Коалициялық уақытша билігінің №2 бұйрығымен ресми түрде таратылды.

Шығу тегі

1968 жылғы әскери төңкерістен кейін Ирак революциялық командалық кеңесі (РКК) Ирактағы іс жүзіндегі билік ретінде құрылды. Дегенмен, оның негізі одан да ертерек қалыптасқан. 1958 жылғы революция жас әскери офицерлердің шағын тобын біріктірді. 'Абд әл-Карим Касим басқарған "Еркін офицерлер" Ирактың республика болуы және әскери офицерлердің әкімшіліктің барлық жоғары лауазымдарын иеленуі, соның арқасында азаматтық қызметкерлерді офицерлерге бағынышты етуі керек екеніне келісті. Чарльз Р.Х. Трипп түсіндіргендей, "офицерлердің билігі төңкеріс жоспарына көмектескен он бір жоғары офицерден құралған Жоғарғы комитеттің мүшелерінен құрылған Революциялық командалық кеңесте институционалданатын болады, және монархия құлатылғаннан кейін осы орган жоғарғы атқарушы билікті жүзеге асыратын еді". Заң шығарушы органға Ұлттық жиналыс және 50 мүшеден тұратын Күрд заң шығарушы кеңесі де кірді. РКК заң шығарушы басшылардың іріктелген тобынан құралды. Баас партиясы РКК-ны қолдады, бірақ ол толығымен Баас партиясының басшылығында болған жоқ. Уақытша Конституция бойынша "43-бапта РКК-ға мүшелерінің үштен екісінің дауысымен заңдар мен ережелерді қабылдау, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, соғыс жариялау және бейбітшілік келісімін жасау, сондай-ақ үкімет бюджетін бекіту құқығы беріледі. 38-бапта РКК-ның барлық жаңадан сайланған мүшелері Баас партиясының аймақтық командасының мүшесі болуы тиіс деп белгіленген. Конституцияда сондай-ақ, РКК-ның атқарушы шешімдерін іске асыруға жауапты болатын Министрлер кеңесін тағайындау қарастырылған". "РКК-ның бас атқарушы органы – президент, ол қарулы күштердің бас қолбасшысы және үкіметтің де, мемлекеттің де басшысы болып табылады". Әл-Бәкр 1979 жылға дейін билікті сақтап тұрды, содан кейін Саддам Ирак президенті болды.

Басшылар

1968-1979 жылдар аралығында Ирак президенті және премьер-министрі болған Ахмет Хасан әл-Бакр, сонымен қатар Революциялық командалық кеңес (РКК) төрағасы қызметін атқарды. РКК төрағасы ретінде Аль Бакрдың рөлі оның билігін нығайтып, шешім қабылдау процесін бақылауын сақтады. Хасан әл-Бакрдың РКК-ге қатысуы Баас партиясының билігін күшейтетін заңнамаға әкелді, өйткені ол үкімет ішінде Баас партиясының берік негізін құрды. Чарльз Трипп: «1969 жылы Саддам РКК төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бұл мемлекеттегі екінші ең қуатты лауазым болды» деп атап өтті. Әл-Бакр мен Саддамның саяси қызметтері оларға билікті консолидациялауға және бақылауға көмектесті. РКК көбінесе Баас партиясының жетекшілерінен құралды және олардың бақылауы басқа топтардың қатысуын шектеді. Алайда, 1970 жылдары шииттер арасындағы наразылықты басу үшін шиит ирактықтар кейіннен РКК-ге қабылданды. Көптеген ғалымдар Әл-Бакр мен Саддамның РКК-дегі ықпалды лауазымдары Ирак үкіметіне олардың жоғары бақылауын күшейтті деп санайды. Саддам РКК төрағасының орынбасары ретінде сауаттылықты және білім беруді қамтитын жаңғырту жоспарын іске қосты. 1979 жылы Саддам Ирак президенті және РКК төрағасы болды, төрағаның орынбасары Иззат Ибрагим ад-Дури, ал премьер-министрлердің орынбасарлары Тарик Азиз және Таха Ясин Рамазан болды. Иззат Ибрагим ад-Дури Саддамның басқару кезеңінде РКК-ны басқаруда маңызды рөл атқарды. Кеңесті төрағаның орынбасары ад-Дури басқарды. Кеңестегі басшылық лауазымдары арқылы төрағаның орынбасары мен премьер-министрдің орынбасары Саддамның атынан РКК-де Баас партиясының мүдделерін ілгерілету үшін жұмыс істеді. РКК 2003 жылы АҚШ бастаған басып кіруге дейін Ирактағы саясатты қалыптастырудың басты күші болды, сол кезде кеңес таратылып, оның орнына Коалициялық Уақытша Әкімшілік (КУӘ) құрылды. Коалициялық Уақытша Әкімшіліктің (КУӘ) өкілеттігі 2004 жылы жаңа тағайындалған Ирак Уақытша Үкіметіне берілді және КУӘ 2008 жылы таратылды.

Билік және даулар

Ғалымдар арасында Хасан әл-Бәкр мен Саддамның Революциялық командалық кеңеске (РКК) қатысты нақты билігі туралы пікірталас жүріп жатыр. Кейбір ғалымдар РКК-нің бастапқыда "шынайы ұжымдық шешім қабылдау органы ретінде жұмыс істегенін және көбінесе қызу пікірталастардың аренасы болғанын" айтады. Көптегендер Саддамның көпшіліктің кез келген көрінісін жойып, РКК-ні өзгертіп, бақылап алғанын мәлімдейді. Саддамның үкіметі көбінесе қатыгез диктатура ретінде қарастырылды. 1979 жылы Саддам "партияның ондаған қызметкерлерін және партиялық лауазым иелерін, оның ішінде РКК-нің жиырма екі мүшесінің бесеуін, режимге қарсы Сирия жоспарына қатысқандары үшін айыптады. Айыпталушылар сотталып, өлім жазасына кесілді. Саддамның президенттік кезеңінің басындағы әрекеттері Сирия "заговоршыларын" айыптау арқылы РКК-дегі көптілікті шектеді. Бұл әрекет оның РКК-дегі билігін нығайтты. Революциялық командалық кеңес Ирактағы Баас партиясының мүддесін ғана қорғайтын көптеген даулы заңдарды қабылдады. Мысалы, "200-бап, 1969 жылғы Қылмыстық кодекс және оның түрлі түзетулері, бұрынғы саяси байланысын жасырып Баас партиясына қосылған немесе басқа партияға өту үшін одан шыққан кез келген адамға өлім жазасын қарастырады". Ирак-Иран соғысы кезінде Саддам Революциялық командалық кеңесті жеке штабы ретінде пайдаланды және соғыс операцияларын қатаң бақылауда ұстады. Саддамның қатаң бақылауы дала командирлерінің билігін шектеді, бұл жоғары команда мен соғысқа қатысқан командирлер арасында шиеленіске әкелді. 1982 жылы әскерилер наразылық белгілерін көрсетті, ал Саддам үш жүзге жуық жоғары шенді офицерлерді атқылап жазалады. Amnesty International үкіметтік сот актілерін растайтын хабарламалар алды. Персық шығанағы соғысынан кейін, Ирактың жаппай қырып-жою қаруын өндіру саясатына сәйкес келуін қамтамасыз ету үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) арнайы комиссиясы (UNSCOM) құрылды. Комиссия Иракта қару-жарақ тексерулерін жүргізді. АҚШ 2003 жылы Ирактың қару-жарақ тексерулеріне келіспеуін Иракқа басып кіруге себеп етті. Нәтижесінде, АҚШ-тың басып кіруімен Саддамның режимі құлап, ол тұтқынға алынды. Чарльз Трипп сияқты көптеген ғалымдар Саддамның үкіметтің атқарушы және заңнамалық органдарын толық бақылауының кез келген оппозицияны жойған қатыгез диктатураның пайда болуына әкелгенін айтады. Саддам кең ауқымды билігін Баас партиясын нығайту және өзінің бақылауын күшейту үшін пайдаланды. Баас партиясына қарсы топтар саяси процестен шеттетіліп, өздерінің ерекшеліктері үшін қудаланды.