Кіріспе

Үнді мұхитымен шектесетін жердің атауы, көптеген көне дереккөздерде еске алынған ежелгі топоним – Суварнабхуми (; Пали: Suvaṇṇabhūmi) – көптеген ежелгі үнді әдебиеттерінде және буддалық мәтіндерде, мысалы, Махавамсада, Джатака ертегілерінің кейбір очерктерінде, Милинда Панха мен Рамаянада кездеседі. Оның нақты орналасқан жері әлі белгісіз және пікірталас тудырып отыр, бірақ Суварнабхуми Үнді мұхиты арқылы жүретін сауда жолдарындағы маңызды порты болды. Басра, Убулла және Сирафтың бай портынан, Маскат, Малабар, Цейлон, Никобар, Кедах арқылы және Малакка бұғазынан артылып, аңызға толы Суварнабхумиге кемелер жүзіп өтті. Лондон университетінің Оңтүстік-Шығыс Азия археологиясы бойынша зейнеткер профессор Иан Гловер былай деді: «ХХІ ғасырда Суварнабхуми туралы ерте үнді әдебиеттерінде айтылған нәрсе картада көрсетілетін нақты бір орын емес екендігі кеңінен қабылданады. Керісінше, ол идеализирован жер, шамасы, Батыс тарихындағы Атлантидаға тең келеді, Үндістанның шығысындағы алыс, белгісіз мақсаттағы жер. Саудагерлер, теңізшілер, будда және индуист дін ұстаздары осы жерге байлық табу және діндерін тарату үшін, сондай-ақ елге әкеліп сатуға болатын алтын мен басқа да экзотикалық өнімдерді алу үшін баратын».

Тарихнама

Суварнабхуми «алтын жер» немесе «алтынды ел» деген мағынаны білдіреді және ежелгі дереккөздер оны Оңтүстік-Шығыс Азия аймағындағы түрлі жерлермен байланыстырған. Бұл, сондай-ақ Клавдий Птолемейдің Транс-Гангезиялық Үндістанындағы немесе Ганг өтеуінен тыс жердегі, грек және рим географтары мен теңізшілерінің Алтын Херсонесі туралы батыстық ұғымның бастауы болуы мүмкін. Эритрея теңізінің айналымындағы жазбаларда Алтын жері, Хризе деп аталады және ол «адамдар қоныстанған әлемнің шығыс шегінде, күн шығатын жердің астында жатқан мұхит аралы, Хризе» деп сипатталады. Осы елден ішкі жағында Тина деп аталатын үлкен қала орналасқан. Дионисий Перигетес: «Күннің туатын жерінде орналасқан Хризе (Алтын) аралы» деп жазған. Немесе, Прискианның Перигетестің танымал аудармасында айтылғандай: «Егер кемеңізді күннің жылы шуағы қайтатын жерге жеткізсе, онда құнарлы топырағы бар Алтын аралды көресіз». Иосиф Флавий «Ауреа Херсонес» деп атаған, оны Киелі кітаптағы Офирмен теңестірген, Тир мен Израиль кемелері Иерусалим ғибадатханасы үшін алтынды осы жерден әкелген. Птолемейдің «География» кітабында Тина қаласы Магнус Синус (Таиланд шығанағы) шығыс жағалауындағы елдің астанасы ретінде сипатталған.

Орналасқан жері

Суварнабхумидің орналасқан жері ғалымдар мен ұлтшылдар тарапынан көптеген пікірталас тудырды. Бұл Азия тарихындағы ең жұмбақты және даулы топонимдердің бірі болып қала береді. Ғалымдар ежелгі Суварнабхуми орналасқан деп санайтын екі аймақты анықтады: Оңтүстік-Шығыс Азия және Оңтүстік Үндістан. Суварнабхумидің орналасқан жерін анықтауға арналған әртүрлі әдеби көздерді зерттеген Сау Мра Аунг бұл мәселеде нақты қорытынды жасау мүмкін емес екенін, және тек мұқият ғылыми зерттеулер ғана Суварнабхумидің қандай нұсқасы түпнұсқа екенін анықтай алатынын айтты. Кейбір зерттеушілер бұл ел Фунан патшалығын білдіреді деп болжайды. Фунанның маңызды порты – Катигара Синарум станциясы (Катигара, Синай порты) болды. Тарихи дәлелдердің жетіспеуі және ғалымдар арасындағы консенсус болмауы сияқты көптеген факторларға байланысты, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы әртүрлі мәдениеттер Суваннафумды сол аймақтағы ежелгі патшалық деп санайды және оның этникалық және саяси мұрагері екенін мәлімдейді. Бұл талаптар немесе аңыз аударма мен жариялану алдында болған жоқ, сондықтан ғалымдар оларды ұлтшылдыққа негізделген немесе Оңтүстік-Шығыс Азиядағы алғашқы буддистердің құрметін иеленуге жасалған әрекеттер деп санайды. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы үнділенген өркениеттің ең көне археологиялық дәлелдері Орталық Бирмадан, Орталық және Оңтүстік Тайландтан, сондай-ақ Төменгі Меконг дельтасынан табылды. Бұл табылмалар Фунан Корольдігі немесе Нокор Пном, қазіргі Камбоджа және Оңтүстік Вьетнам, соның ішінде Бирманың, Лаостың және Тайландтың бір бөлігіне жатады, бұл Оңтүстік-Шығыс Азиядағы алғашқы саяси орталық болды. Эпиграфиялық және археологиялық деректерді ескере отырып, ертедегі мәтіндерде айтылған Суварнабхуми осы аймақтармен байланысты болуы керек. Осы аймақтардың ішінде тек Фунан ғана Окео порты арқылы Үндістанмен теңіз байланысын жүзеге асырды. Сондықтан, уақыт өте келе Суварнабхуми Үндістанның шығысындағы барлық жерлерді, әсіресе Суматраны қамтитын жалпы атауға айналғанмен, оның алғашқы қолданылуы Фунанға қатысты болған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Камбоджаның қытай тіліндегі "Фунан" атауы Суварнабхумидің "Сувана" бөлігінің транскрипциясы болуы мүмкін. 2017 жылдың желтоқсан айында Пномпеньдегі Корольдік университетінің докторы Вонг Сотеара Кампонг-Спеу провинциясының Баседт ауданында Ангорға дейінгі кезеңге жататын тас жазуды тапты, оны шамамен 633 жылға датарлады. Оның сөзіне göre, бұл жазу Суварнабхуминің кхмер империясы болғанын дәлелдейді. Жазу Камбоджаның Ченла корольдігінің королі Исанаварман I (616-637 жж.) тұсында жасалған. Оның аудармасында: "Ұлы патша Исанаварман даңқ-дәрежеге және батырлыққа толы. Ол теңізге дейін Суварнабхумиді билейтін патшалардың патшасы, ал көрші мемлекеттердің патшалары оның бұйрығын құрметпен орындайды". Бұл жазу Оңтүстік-Шығыс Азияда Суварнабхумиді айтатын және оны Ченламен байланыстыратын ең көне дәлел болып табылады. Жазу қазір Пномпендегі Камбоджаның ұлттық мұражайында қойылған. Алайда, оның бұл мәлімдемесі мен табылған деректері әлі де сарапшылар тарапынан тексерілуде, және аймақтағы басқа да тарихшылар мен археология мамандары оған күмәнмен қарайды.

Мьянма

Мон дәстүрі бойынша, Төменгі Мьянмадағы Татон патшалығы Суваннабхуми (Тхууннабхуми) деп аталған. Дегенмен, дәстүрлі жылнамалардан тәуелсіз Татон патшалығының құрылу мерзімін анықтағанда, ең ерте жыл 825-ші жыл болып табылады, бірақ тіпті бұл дата да расталмаған. Мон штатындағы жергілікті археологтар Суваннабхуми деп сипаттайтын археологиялық орындар бар. Біліндегі Суварнабхуми қаласы – мұндай орындардың бірі. Басқа археологтар бұл жерді Винка ескі қаласы деп атайды. Винка орны, сондай-ақ, жақын орналасқан Қияикатта және Келаса сияқты қабырғалы орындары 6-шы ғасырдың басында пайда болған. Ертедегі Төменгі Бирманың археологиялық зерттеулеріне қосымша жұмыс қажет болса да, қазіргі Пьяйдағы Шри Ксетра патшалығы сияқты Мьянмадағы басқа қалалық орталықтар 5-ші ғасырдың басында буддистік болған. 15-шы ғасырға қатысты Шведагон пагодасы туралы аңыз, Мон саудагерлері әкелген Будданың шашын сақтағандығы, Мьянмадағы алғашқы будда миссионерлерінің мәдени маңыздылығын көрсетеді. Мұндай аңыздарда Суваннабхумидің буддизмге өтуінің баяны Будданың тарихи тұлғаларын түркілендіреді. Бұл мәлімдемелер тарихи жазбаларға емес, аймақта 4000 жылдан астам уақытқа сонатын адам қоныстарының археологиялық дәлелдеріне және 3-ші ғасырға жататын римдік монеталардың табылуына негізделген. Тай үкіметі Бангкоктың жаңа әуежайын Суварнабхуми әуежайы деп атады, бұл дәстүрді құрметтеу үшін Суваннафумның мифтік патшалығының атын берді. Алайда, осы дәстүрге ғалымдар бірмандықтардың пікіріне ұқсас себептермен күмәнмен қарайды. Суфан Бури (санскриттен алынған Суварнапура, "Алтын қала") қазіргі Таиландтың батыс және орталық бөлігінде 877-882 жылдары Двараватидің Мон тілінде сөйлейтін патшалығының қаласы ретінде құрылды. Тай жылнамаларында біздің заманымызға дейінгі 241 жылы Магададан Буддизмді Суварнабхумиге тарату үшін келген Сона Тера және Уттара Тера есімді екі буддалық монахтың кезінде, патшалық халқының көп бөлігі Мон халқынан тұрған, ал тай халқы біздің заманымызға дейінгі 50 жыл шамасында келген. Суварнабхуми патшалығы 1-ші және 2-ші ғасырларда Фунанның шапқышуынан құлдырап, халқының көп бөлігі Фунанға күштеп көшірілді, нәтижесінде ол тасталып қалды. Фунан 550 жылы Ченланың Бхававарман І-ге жеңілгеннен кейін Суварнабхуми де-факто Ченланың да салық төлейтін мемлекетіне айналды. Патшалықтың аумағы солтүстікте Лампакаппа Нахонға (ลัมภกัปปะนคร, қазіргі Лампанг) дейін жетті және ол мандала стилімен бес патша қаласымен басқарылды, оның ішінде Суварнабхуми (қазіргі Нахон Патомның ескі қаласы), Ратчабури, Сингбури, Пэтчабури және Танинтарйи. Суварнабхумидің ескі астанасын қоршаған аймақ 590 жылы Шри Ситтичай Пхромтеп (ท้าวศรีสิทธิไชยพรหมเทพ) Йосотоннан (болжам бойынша Ченладағы қала) жаңа қала Нахон Чай Сиді (қазіргі Нахон Патомның ескі аты) құрған кезде қайта қоныстанды. Оның халқының көп бөлігі Нгао, Йом және Сальвин өзендерінің алабындағы тайлықтардан тұрды. Лаво да осындай кезеңде құрылды. Кейін екеуі де жаңа патшалық құрды, Дваравати; алайда жаңа астана және басқа жақын елді мекен, Понг Туек (พงตึก, қазіргі Ратчабури), 300 жылдан кейін, шамамен 8-9 ғасырларда Ченламен тоналды. Содан кейін Дваравати мәдениетінің орталығы Лавоға көшті, ал тоналған Дваравати халқы батысқа жылжып, 807 жылы қазіргі Ладья ауданында, Канчанабуриде (Канчанабури ескі қаласы) жаңа қала құрды, ал зардап шеккен аймақ көбінесе тасталып қалды. Жаңа қоныс Суварнабхуми деп аталды, кейіннен Шри-Аюттая және Канчанабури болып өзгертілді. 13-14 ғасырлардағы биліктің шыңында жаңа Суварнабхуми немесе Супханнабхуми шекарасы шығыста Пасак өзенінде Лаво патшалығымен кездесті, батыста сыртқы теңіздің (Андаман теңізі) жағалауындағы Давейге дейін, солтүстік-батыста Мауламиненің оңтүстігіне дейін, бұл Чалианг патшалығының (Си Сатханалай) теңіз сауда порты болды, ал оңтүстікте Малай түбегінің ұшы, ал солтүстікте Фраек Сирахаға дейін (қазіргі Санкхабури). 1351 жылы Супханнабуми патшалығы өзінің соңғы билеушісі Утонг шығысқа қарай жылжып, қазіргі Айуттайя аралында жаңа астана Аюттайяны құрғаннан кейін, оның ізбасары Аюттайя мемлекетіне біріктірілді.

Оңтүстік-Шығыс Азиядағы аралдар

Малай түбегіне қатысты бір дәлел Клавдий Птолемейдің "География" кітабында кездеседі. Ол оны Алтын Херсонес деп атаған (сөзбе-сөз "алтын түбегі") және дәл сол жерді Оңтүстік-Шығыс Азияда көрсеткен. Суварнабхуми ("алтын жер") термині көбінесе Оңтүстік-Шығыс Азия түбегіне, оның ішінде төменгі Бирма мен Малай түбегіне қатысты деп есептеледі. Дегенмен, алтынға қатысты тағы бір термин бар – Суварнадвипа (Алтын арал немесе түбек, мұнда dvipa түбек немесе аралды білдіруі мүмкін), ол Индонезия архипелагына, әсіресе Суматраға сәйкес келуі мүмкін. Бұл екі термин де қазіргі Индонезиядағы, мүмкін Суматра немесе Явада орналасқан, қуатты жағалаулық немесе аралдық мемлекетті білдіруі мүмкін. Бұл Барисан тауларында, Суматрада және Борнеоның ішкі аймақтарында дәстүрлі түрде белгілі болған алтын өндіру аймақтарына сәйкес келеді. Бұл Оңтүстік-Шығыс Азияның батыс бөлігінің – Суматра, Малай түбегі, Борнео және Яваның – бағытын көрсетеді. Малакка бұғазындағы стратегиялық орналасуының арқасында, аралдық теория алтын өндіруден басқа, мұндай мемлекеттің күші мен байлығының (содан "Алтын жер" атауы) негізі болуы мүмкін деп санайды, сонымен қатар теңіз саудасының орталығы ретінде де маңызды болған, бұл туралы Үндістанға сапарлаған ежелгі қытай саяхатшыларының сипаттамаларында айтылады. Қытай мен Үндістан арасындағы теңіз саудасының орталығы деп есептелген мемлекет – Шривиджая. Бірақ қытай жазу жүйесіне байланысты, қытай тарихи деректерінің интерпретациясы идеограммалардың және олардың мүмкін фонетикалық эквиваленттерінің ежелгі Оңтүстік-Шығыс Азия цивилизацияларындағы белгілі топонимдермен сәйкестігіне негізделген. Хендрик Керн Суматраның ежелгі индуистік мәтіндерде айтылған Суварнадвипа және Эритрея теңізінің периплісінде, сондай-ақ Руфиус Фест Авиенийдің жазбаларындағы Хризе аралы екеніне қорытынды жасады. Қытайлық саяхатшы және буддалық ғалым Идзин (義淨) 672 жылы Суматрадағы Шривиджая мемлекетіне сапар шегіп, оны Суварнадвипа, Алтын арал (金洲 jin zhou) деп атады. Ертедегі саяхат деректерін түсіндіру әрқашан оңай болмайды. 860 және 873 жылдары Қытайға барған Ява елшіліктері Яваның алтынға бай екенін мәлімдеген, бірақ ол шындығында кен орындарынан мүлдем құр болған. Явалықтар алтынды көршілес Суматрадан, Малай түбегінен немесе Борнеодан импорттауға мәжбүр болған, онда алтын 19 ғасырға дейін қазылып, ежелгі кен орындары табылған. Яваның өз алтын кен орындары болмаса да, мәтіндерде алтын шеберлерінің бар екендігі жиі айтылады, ал археологиялық дәлелдер, мысалы, Wonoboyo қоймасы, осы мәдениеттің металл өңдеудің күрделі технологиясын дамытқанын көрсетеді. 1286 жылғы Паданг Роко жазуында Будда Амогапаса Локешвараның бейнесі Жоғарғы Батанг-Хариден Дхармасарайға, Джамби өзені арқылы Буми-Явадан Суварнабхумиге (Суматраға) жеткізілгені және Ява билеушісі Кертанегараның бұйрығымен орнатылғаны айтылады: жазу Суматраны Суварнабхуми деп нақты көрсетеді. Бутуан қазынаға өте бай болғандықтан, мұражай кураторы Флорина Х. Капистрано Бейкер оның Шривиджаяның батыс теңіз мемлекетінен де бай екенін мәлімдеді: "Бутуаннан табылған алтын қазынасының таңғажайып мөлшері мен әсерлі сапасы оның гүлденген портының Оңтүстік-Шығыс Азия саудасында бұрын толыққанды бағаланбаған рөл атқарғанын көрсетеді. Күдіксіз, Бутуаннан табылған алтынның мөлшері Суматрадан табылғаннан әлдеқайда көп, өйткені сонда Шривиджаяның гүлденген мемлекеті орналасқан". Бұл Бутуанның алтынының көп бөлігін басып алушылар тонағанына қарамастан.

Бангладеш

Рабиндранат Тагордың "Амар Шонар Бангла" поэмасының кең таралған түсіндірмесі Суварнабхумидің шын мәнінде Орталық Бенгалиядағы Сонаргон қаласында орналасқан деген пікірге негіз болады. Кейбір джайнистік мәтіндерде Анга (қазіргі Бихар штаты, Бенгалмен шектес Үндістан штаты) саудагерлерінің Суварнабхумиге үнемі теңіз жолымен сапар шеккені айтылады, ал ежелгі Бенгалия Геңгеш-Брахмапутра дельтасының өзендері арқылы Ангаға жақын орналасқан. Бенгалия ежелгі үнді және Оңтүстік-Шығыс Азия жылнамаларында "теңіз саудасымен айналысатын ел" ретінде сипатталған, ол Дравидтік патшалықтармен, Шри-Ланкамен, Явамен және Суматрамен сауда байланыстарында болған. Сингал дәстүрінде Шри-Ланканың бірінші патшасы Виджая Сингха Бенгалиядан келгендігі айтылады. Сонымен қатар, бұл аймақ көбінесе алтын түспен байланысты – Бенгалия топырағы алтын түсті (Ганг аллювиалды топырағы), алтын астық (күріш), алтын жемістер (манго), алтын минералдар (алтын және саз) және сары-қоңыр терілі адамдармен белгілі. Бенгалия ежелгі санскрит мәтіндерінде "Гауд Деш" (Алтын/Нұрлы жер) деп сипатталған. Бенгал сұлтандары мен Моғол империясының кезінде Орталық Бенгалияда "Сонаргаон" (Алтын ауыл) деп аталатын дамыған сауда қаласы болды, ол Солтүстік Үндістанмен Ұлы Жол арқылы байланысты және араб, парсы және қытай саяхатшылары, соның ішінде Ибн Баттута мен Чжэн Хэ жиі тоқтаған. Бүгінгі күні бенгалдықтар өз жерін көбінесе "Шонар Бангла" (Алтын Бенгал) деп атайды, ал Бангладеш Республикасының мемлекеттік әнұраны – "Амар Шонар Бангла" (Алтын Бенгалым) – осы атаулы Тагор поэмасынан алынған және осы теорияға сілтеме жасайды.

Еуропаның жаңалықтарды ашу дәуірі

Алтынға деген құштарлық қазіргі заманның басында зерттеушілерді ең қуатты жігерлендірді; бірақ олар барған сайын кеңірек аймақтарды ашты, олар Шығыс Үндістан архипелагында Алтын және Күміс аралдарын табыссыз іздеді, онда аңыздарға сәйкес, қымбат металдар жерден жиналатын болған және оларды жердің тереңінен еңбекпен шығарудың қажеті болмаған. Сәтсіздікке ұшырағанына қарамастан, олар сол тартымды бейнені тастауға қиналды. Ескі аңыздарда және оларға негіделген карталарда көрсетілген аймақтарда іздегендерін таба алмағанда, олар әлі зерттелмеген аймақтарда жақсы нәтиже күтетініне үміттенді және олардың мақсатына осы жерде жететініне қатысты кез келген меңзеуді асыға басып алды. География тарихы осылайша Алтын және Күміс аралдардың, былайша айтқанда, шығысқа қарай жылжып отыруын көрсетеді. Марко Поло осы әлемнің шетінде орналасқан Зипангудың алтын байлығы туралы ең жоғары дәрежеде асыра сөйледі, соның арқасында қымбат металдарды қайда іздеу керектігін көрсетті. Мартин Бегейм 1492 жылғы глобусында осы аймақтардағы ежелгі Аргира мен Хризаны қайта жаңғыртты. Антонио де Эррера и Тордесильястың мәлімдемесіне сәйкес, 1528 жылы Альваро де Сааведра Серон Флорида кемесімен Молукка аралдарынан Мексикаға бағытталған сапарында үлкен аралға жетті және оны Оро аралы деп қабылдады. Бұл аралдың нақты орны анықталмаған, бірақ бұл Биак, Манус немесе Жаңа Гвинеяның солтүстік жағалауындағы Шоутен аралдарының бірі болуы мүмкін.