Кіріспе

Аден шығанағы (Араб түбегіндегі Африка мүйізі мен Йемен арасындағы шығанақ) – Үнді мұхитының терең сулы шығанағы. Солтүстікке қарай Йемен, шығысқа қарай Араб теңізі, батысқа қарай Джибути, оңтүстікке қарай Гуардафуи каналы, Сокотра және Сомали орналасқан. Солтүстік-батысында Баб-эль-Мандеб бұғазы арқылы Қызыл теңізбен, ал шығысында Араб теңізімен байланысады. Батысында Джибутидегі Таджура шығанағына қарай тарылады. Аден қырқасы шығанақтың ортасымен өтеді және оның жыл сайын шамамен 15 мм-ге кеңейуіне себеп болады. Ежелгі гректер бұл шығанақты Эритрея теңізінің ең маңызды бөлігінің бірі деп есептеген. Кейіннен, шығанақ төңірегіндегі аймақ ислам дініне өткендіктен, мұсылмандардың ықпалына көшкен. 1960 жылдардың соңынан бастап, шығанақта кеңестік әскери-теңіз күштерінің қатысуы артты. Суэц каналы жабылған кезде Аден шығанағының маңызы төмендеді, бірақ Египет үкіметі оны тереңдетіп, кеңейткеннен кейін 1975 жылы қайта ашылғанда қайта жанданды. Бұл су жолы Жерорта теңізі мен Үнді мұхитындағы Араб теңізі арасындағы маңызды Суэц каналы кеме жолының бір бөлігі болып табылады, және жыл сайын 21 000 кеме осы шығанақты кесіп өтеді. Бұл маршрут көбінесе Парсы шығанағынан мұнай тасымалдау үшін қолданылады, осылайша шығанақ әлемдік экономиканың маңызды бөлігіне айналады. Жергілікті балық аулау жағалауға жақын жерлерде жүзеге асырылады; сардина, тунец, лақ балық және скумбрия жылдық уловтың көп бөлігін құрайды. Сондай-ақ, осы аймақта омар және акула да ауланады.

Тарихи есімдер

Көне заманда қазіргі Аден шығанағы Еритрея теңізінің (Қызыл теңіз) бір бөлігі ретінде қарастырылған, ежелгі грек географиясында – Эритра Таласса. Гректер шығанақтағы бірнеше аралдарға ат қойған, соның ішінде Стратонис Инсулаға, бірақ қазір қай аралдың грекше аты болғаны нақты емес. Әбу әл-Фиданың «Елдердің сипаттамасы» (تقويم البلدان) еңбегінде қазіргі Аден шығанағы Бербера шығанағы деп аталған, бұл Бербераның орта ғасырларда аймақтық және халықаралық саудада қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді. Аңызға толы теңізші Ибн Маджид 15 ғасырдағы «Теңізшілік ғылымының қағидалары мен негіздерінің пайдасы туралы кітабында» Аден шығанағын Бербера шығанағы деп атаған. Ол Сомали жағалауын және Үнді мұхитын сипаттағанда, Әбу әл-Фидадан бұрынғыдай, шығанақтың Бербераның атымен аталуын қолданған. Бербера ежелден бері маңызды порты болып табылады.

Экономика

Аден шығанағы кеме қатынасы үшін, әсіресе Парсы шығанағының мұнай тасымалы үшін өте маңызды су жолы болып табылады, осылайша оны әлемдік экономиканың ажырамас бөлігіне айналдырады. Әлемдік теңіз арқылы тасымалданатын мұнайдың шамамен 11%-ы Аден шығанағы арқылы Суэц каналына немесе аймақтық мұнай өңдеу зауыттарына жіберіледі. Шығанақтың бойындағы маңызды порттар: Йемендегі Аден, Балхаф, Бир Али, Мукала және Шохра; Джибутидегі Джибути қаласы; Сомалидегі Зейла, Бербера және Босасо. Көне заманда шығанақ батыстағы Птолемей Египеті мен Рим, ал шығыстағы Классикалық Үндістан, оның Индонезиялық колониялары және Хань Қытайы арасындағы халықаралық сауданың гүлденген орталығы болған. Бұл тек транзиттік тасымалмен ғана шектелмеді, себебі Йеменнің құнды хош иіссулары, тасбақа қабығы және басқа да тауарлар екі жақтан да жоғары сұранысқа ие болды. Мысыр теңізшілері муссондық желдерді ашқаннан кейін Үндістанмен тікелей сауда жасауға кірісіп, кербен жолдары мен олармен байланысты патшалықтар құлдырап, аймақта қарақшылықтың өршуіне әкелді. 1-ші ғасырдағы Эритрея теңізінің сипаттамасы (Periplus of the Erythraean Sea) осы кезеңдегі бір египеттік капитанның тәжірибесін көрсетеді. Рим экономикасы құлағаннан кейін тікелей сауда тоқтады, бірақ қазіргі Аден қаласының оңтүстігінде орналасқан Аусан I порты – Кратер, маңызды аймақтық орталық болып қала берді. Көне дәуірдің соңы мен ерте ортағасырлық кезеңде Йеменге Эфиопиядан бірнеше шабуылдар жасалды. Исламның пайда болуынан кейін шығанақ араб қоныс аударушыларының Солтүстік-Батыс Африкаға үнемі көшіп келуіне жағдай жасады. 2000 жылдардың соңында шығанақ пираттық әрекеттің орталығына айналды. 2013 жылға қарай, жеке қауіпсіздік күштерінің және халықаралық теңіз күштерінің белсенді патрульдеуінің нәтижесінде судағы шабуылдар көбінесе азайды. Үндістан жыл сайын осы аймақ арқылы 50 миллиард АҚШ долларына импорт және 60 миллиард АҚШ долларына экспорт жүзеге асырады. Осыған байланысты, және басқа елдердің саудасын қорғау мақсатында Үндістан осы аймақта әскери кемелерін ұстап тұрады.

Экология

Геологиялық жағынан жас су алабы – Аден шығанағында балықтардың, кораллдардың, теңіз құстарының және омыртқасыздардың көптеген түрлерін қамтитын ерекше биологиялық әртүрлілік бар. Бұл бай экологиялық алуан түрлілік шығанақтың төңірегіндегі адам қоныстану тарихында ластанудың салыстырмалы түрде аз болуының арқасында қалыптасқан. Дегенмен, қоршаған ортаны қорғау ұйымдары ластануды бақылау бойынша үйлесімді шаралардың болмауы шығанақтың экожүйесіне қауіп төндіруі мүмкін деп алаңдайды. Киттер, дельфиндер және дугонгтар бұрын кең таралған, бірақ 1960-70 жылдары коммерциялық кит аулау, оның ішінде Кеңес Одағы мен Жапонияның жаппай заңсыз кит аулауы салдарынан қатты азайды. Қазіргі таңдағы арап дөңгелек киттерінің саны күрт төмендеді, бірақ Аден шығанағының суларында Брайд киттері, көк киттер және сперма киттері мен тропикалық бөтелке мұрынды киттер сияқты терең суларда тіршілік ететін тісті киттер сияқты кейбір ірі киттерді кездестіруге болады.