Кіріспе

Үнді миссионері Нагасена б.з.д. 150 жыл шамасында өмір сүрген Саравстивада буддалық ғалымы болған. Солтүстік-батыс Үндістанның индо-грек патшасы Менандр I (пали: Милинда) буддизм туралы қойған сұрақтарына берген жауаптары Милиндапанха және санскрит тіліндегі Нагасенабикссутрада жазылған. Пали деректеріне сәйкес, ол Гималайдағы брахман отбасында туған және жас кезінде Ведаларды жақсы білген. Бірақ кейіннен ол буддизмге ауысты.

Милинда Паньха

Көпшілік пікір қалыптасқандай, негізгі мәтін кейіннен көптеген авторлармен, ертедегі кітаптарда орнатылған сұрақ-жауап форматы бойынша кеңейтілген. Бүгінде сақталған нұсқа өте ұзын, кейінгі томдарында авторлық стильдің үйлесімсіздігі байқалады. Нагасенаның авторлығы қай жерде аяқталып, басқалардың жұмысы қайдан басталатыны туралы нақты пікір жоқ, және монах ғалымдары үшін бұл маңызды айырмашылық ретінде қарастырылмаған. Мәтінде Нагасенаның Паталипутта (қазіргі Патна) қаласының жанында грек буддасы Дхаммаракхитадан Трипитаканы үйренгені айтылады. Ол сондай-ақ оның жетекшілігімен ағартушылыққа жетіп, архат болған. Мәтінде Нагасенаның әкесі Соноуттара, оның ұстаздары Рохана, Ваттаниялық Ассагутта және Сагала маңындағы Санкхейядан Аюпала есімді тағы бір ұстаз туралы да айтылған.

Тай дәстүрі

Нагасена Таиландқа Будданың алғашқы мүсінін – Изумруд Будданы әкелген деген дәстүр бар. Осы аңыз бойынша, Изумруд Будда б.з.д. 43 жылы Үндістанда Нагасенаның Паталипутта қаласында жасалған. Нагасена Милинда Панха және осы аңызбен ғана белгілі, басқа дереккөздерде ол туралы мәлімет жоқ.

Суреттер

Нагасена – Махаяна буддизмінің он сегіз архатының бірі. Оның дәстүрлі тоқыма бейнесінде оң қолында хакхара, сол қолында ваза ұстаған күйде бейнеленеді; Кливленд өнер мұражайының коллекциясындағы таңкалардың бірінде осының керемет мысалын көруге болады. "Бұл бейне 1435 жылғы Живараманың сурет кітабындағы Нагасена архатының бейнесімен сәйкес келеді", ол да ваза ұстаған. Осыған ұқсас бейне Сингапурдегі Азия өркениеттері мұражайының қорында сақталған (Qianlong дәуірі, 18 ғасыр: жібек аппликациясы бар таңка). Көбінесе қазіргі заманғы мүсіндерде шашы қырқылған, қарт монахтың құлағын таяқпен қысып сығатыны көрсетіледі, бұл есту сезімін тазартудың символы. Буддизмді ұстанатын адам шындықты естігенге әрдайым дайын болу үшін қауесеттер мен басқа да мағынасыз әңгімелерден аулақ болуы керек.