Кіріспе

Корве (корве) – табиғаты бойынша үзіліс-үзіліс болатын, шектеулі уақыт аралығында, әдетте жылына белгілі бір күн жұмыс істеуге дейін жалғасатын ақысыз мәжбүрлі еңбек түрі. Мемлекеттік жұмыстар үшін мемлекет тағайындаған еңбек – мемлекеттік міндеттеме болып табылады. Осылайша, ол алымның (салық салудың) бір түрін көрсетеді. Оннан бір бөлігі сияқты басқа алымдардан өзгеше, корве тұрғындардың жері, егіні немесе ақшасы болуын талап етпейді. Жеке жер иелері үшін жалға алушы шаруалардың корве жұмысын орындау міндеті өнеркәсіптік революцияға дейін тарих бойы кең таралған. Бұл термин көбінесе орта ғасырлық және жаңа заманғы Еуропаға қатысты қолданылады, онда феодалдық жер иелері өздерінің вассалдарынан, ал монархтар өздерінің поддандыларынан жұмыс күтетін. Терминнің қолданылуы феодалдық Еуропамен ғана шектелмейді; корве сонымен қатар ежелгі және қазіргі Мысырда, ежелгі Шумерде, ежелгі Римде, Қытайда, Жапонияда, Инка цивилизациясында, Генрих I билігіндегі және американдық оккупация кезінде (1915–1934), сондай-ақ Португалияның Африкалық колонияларында 1960 жылдардың ортасына дейін болған. Мемлекеттік міндеттеме еңбектің түрлері Канада мен АҚШ-та 20 ғасырдың басына дейін ресми түрде сақталды.

Этимология

Корве сөзінің бастауы Римде, ал ағылшын тіліне француз тілі арқылы келген. Кейінгі Рим империясында азаматтар салық төлеудің орнына opera publica атқаратын; көбінесе бұл жол және көпір салу жұмыстарынан тұратын. Римдік жер иелері өздерінің пәкірлерінен де, босатылған құлдардан да белгілі бір күн жұмыс талап ете алатын; соңғы жағдайда бұл жұмыс opera officialis деп аталатын. Ортағасырлық Еуропада шаруалар немесе еркін емес адамдар өздерінің феодалдары үшін жыл сайын атқаруға міндетті жұмыстар опера рига деп аталды. Ең бастысы, олар жер жырту және егін жинау жұмыстарын істеуге міндетті болды. Қажеттілік туғанда, феодал опера коррогата (corrogare) деп аталатын қосымша жұмыс талап ете алатын. Бұл термин coroatae, содан кейін corveiae, одан кейін corvée деп өзгеріп, мағынасы тұрақты және қосымша міндеттерді қамтуға дейін кеңейді. Сөз қазіргі қолданыста сақталып қалды, кез келген қажетті немесе жағымсыз жұмыс деген мағынаны білдіреді.

Мысыр

Мысырдың Ескі Патшалығынан (б.з.д. 2613 жыл, 4-ші Династия) бастап, ақыреттік еңбек үкіметтік жобаларға үлес қосты. Нил өзені тасыған кезде ол пирамидалар, храмдар, карьерлер, каналдар, жолдар және басқа да құрылыстар сияқты жобалар үшін пайдаланылды. 1350 ж.б.д. Амарна хаттарының көп бөлігі ежелгі Мысырдың фараонына жолданған. 382 Амарна хатының ішінде Мегиддолық Биридиядан келген "Ақыреттік еңбекшілермен қамтамасыз ету" тақырыбындағы бір хат бар. Кейін, Птолемей әулеті кезінде Птолемей V өзінің 196 ж.б.д. Розетта тас жарлығында 22 жетістіктерді атап, оған бұрынғысы үшін он награда берілгенін тізімдеді. Тізімнің ортасына жақын жердегі қысқа жетістіктердің бірі:

Ол (фараон) бұйырды: — Міне, теңізшілердің жұмысқа бақылаусыз алынуына рұқсат етілмейді. Бұл мәлімдеме оның кең таралған практика екенін көрсетеді. 19 ғасырдың соңына дейін Мысырдың көптеген қоғамдық құрылыстары, соның ішінде Суэц каналы да, ақыреттік еңбек арқылы салынды. Заң бойынша, бұл практика Мысырда 1882 жылдан кейін, Британ империясы елді бақылауға алғаннан және мәжбүрлі еңбекке принциптік қарсылық білдіргеннен кейін тоқтатылды, бірақ оны жою Мысыр сыртқы қарыздарын төлегенге дейін кейінге шегерілді. 19 ғасырда ақыреттік еңбек ұлттық бағдарламаға айналды. Ол суару жұмыстарын және бөгеттер салу сияқты қысқа мерзімді жобалар үшін қолайлы болды. Алайда, Нил дельтасының жер иелері оны Жоғарғы Мысырдан жалдаған арзан уақытша жұмыс күшімен алмастырды. Нәтижесінде, ол тек шашыраңқы жерлерде ғана қолданылды, тіпті сонда да шаруалар қарсылық көрсетті. Мысыр 1860 жылдан кейін жаңарғаннан кейін ол жоғала бастады және 1890 жылдары толығымен жойылды.

Еуропа

Орта ғасырлардағы ауыл шаруашылығындағы міндетті еңбек толыққанды жалақысыз болған жоқ. Дәстүр бойынша, жұмысшылар шағын төлемдер күте алатын, көбінесе тамақ және сусын түрінде, олар осы жерде-ақ тұтынылатын. Міндетті еңбек кейде әскери шақыруды да қамтыды, ал термин кейде әскери жабдықтарды күштеп алу мағынасында да қолданылды; бұл көбінесе көлік қызметі түрінде болды, яғни әміршінің әскери көлік үшін вагон талап ету құқығы. Өйткені шаруалар өздерінің жерлерін өңдеуге мұқтаж болған кезде, мысалы, егін егу және жинау кезінде, әмірші міндетті еңбекке талап етуі үлкен наразылық тудыратын. 16-шы ғасырға қарай ауыл шаруашылығында оның қолданылуы төмендеді және оның орнына жалақылы еңбек көбірек қолданыла бастады. Дегенмен, ол Еуропаның көптеген аймақтарында Француз революциясына дейін және одан кейін де сақталды.

Австрия, Киелі Рим империясы және Германия

Корвея, әсіресе сокаж, Габсбург монархиясының феодалдық жүйесінде және кейіннен Австрия империясында, сондай-ақ Киелі Рим империясына қарасты көптеген неміс мемлекеттерінде маңызды рөл атқарды. Шаруалар мен крестьян ақсүйектері үшін ауыр еңбекке, әдетте жылдың алты айына міндетті болды. Ақшалай экономика қалыптасқаннан кейін, бұл міндет салық төлеу міндетімен біртіндеп алмастырылды. Отыз жылдық соғыстан кейін корвеяға деген талап тым жоғары болды және жүйе бұзылды. Оның ресми түрде тоқтауы 1781 жылы Иосиф II, Киелі Рим императоры және Габсбургтердің билеушісінің крепостнойлықты жоюымен байланысты. Дегенмен, ол әлі де сақталды және тек 1848 жылғы төңкерістер кезінде, ақсүйектер мен қара халық арасындағы заңдық теңсіздікпен бірге жойылды. Богемия (немесе Чехия жерлері) Киелі Рим империясының және Габсбург монархиясының бір бөлігі болды, ал чех тілінде корвея robota деп аталды. Орыс және басқа да славян тілдерінде robota кез келген жұмысты білдіреді, бірақ чех тілінде ол еңбекақысыз, еркіндігі шектеулі жұмыс, яғни крепостной еңбек немесе ауыр жұмысты білдіреді. Чех сөзі Германияның бір бөлігіне Robath ретінде, ал венгр тілінде robot ретінде ауысты. Кейіннен чех жазушысы Карел Чапек бұл сөзді пайдаланды, ол ағасы Йозеф Чапектің ұсынысымен 1920 жылғы R. U. R. пьесасында иелері үшін еңбекақысыз жұмыс істейтін (алғашқыда антропоморфты) машиналарды атау үшін «робот» сөзін енгізді.

Франция

Францияда 1789 жылдың 4 тамызына дейін, француз төңкерісі басталғаннан кейін көп ұзамай, француз жер иелерінің басқа феодалдық артықшылықтарымен бірге corvée жойылды. Ол кезде көбінесе жолдарды жақсартуға бағытталған. Бұл халқының наразылығын тудырып, төңкерілгенге дейін жалпы ашу-ызаның күшеюіне себеп болды. 1824, 1836 және 1871 жылдары контрреволюция Францияда corvée-ді "престация" деген атпен қайта енгізді. Әрбір еңбекке қабілетті ер адам дауыс беру үшін үш күндік еңбек немесе оның ақшалай құнымен төлеуге міндетті болды. Бұл жүйе Британдық Солтүстік Америкадағы бұрынғы Жаңа Франция аумағындағы сеньорлық жүйеде де сақталды. 1866 жылы Мексиканы француз әскері басып алған кезде, маршал Франсуа Ахилл Базен басқаратын француз армиясы, айыппұл жүйесінің орнына қоғамдық жұмыстарға жұмыс күшін тарту үшін corvée жүйесін құрды.

Румын княздіктері

Румынияда еркек еңбекке тарту клака деп аталған. Карл Маркс Дунай княздықтарындағы corvée жүйесін капитализмге дейінгі, міндетті артық жұмыс түрі ретінде сипаттады. Шаруалардың өз күнкөрісі үшін қажетті еңбегі, жер иелеріне (румын тілінде бояр немесе боер) берген артық еңбектен анық ажыратылды. Corvée кодексінде белгіленген жер иелеріне тиіс 14 күндік еңбек, іс жүзінде 42 күнге дейін созылды, себебі жұмыс күні орташа тәуліктік өнімді өндіруге қажетті уақыт ретінде есептелді, "және бұл орташа тәуліктік өнім соншалықты шеберлікпен есептелген, тіпті Циклоп та оны 24 сағатта аяқтамайтын еді". Corvée кодексі крепостнойлықты жоюға бағытталған, бірақ бұл мақсатқа жетпеді. 1864 жылы Дунай княздықтары бірігіп, Молдавия мен Валахияның Біріккен княздықтарын құрғаннан кейін жер реформасы жүргізілді, ол corvée-ді жойып, шаруаларды еркін жер иелеріне айналдырды. Бұрынғы иелеріне өтемақы төленуі уәделенді, ол шаруалар 15 жыл бойы төлейтін қордан төленетін болды. Жылдық төлемнен басқа, шаруалар жаңадан алған жер үшін де төлеуге міндетті болды, бірақ бұл баға нарықтық бағадан төмен болды. Осы қарыздар көптеген шаруаларды жартылай крепостнойлыққа қайтаруға себепкер болды.

Ресей империясы

Ресей патшалығы мен Ресей империясында (Ланг ру) деп аталатын тұрақты жұмыстар болды, олардың ішінде көлік жұмысы (Ланг ру), ко́шкер жұмысы (Ланг ру) және тұру жұмысы (Ланг ру) сияқты түрлері бар еді. Ресей тарихында "корве́" термині кейде барщина немесе боярщина терминдерін аудару үшін де қолданылады, бұл орыс шаруаларының помешчиктердің (орыс жер иелері) жерлерінде міндетті түрде атқаратын жұмысына қатысты. Барщина еңбегінің ұзақтығы туралы ресми мемлекеттік ереже болмаса да, Ресейдің Павел I 1797 жылы шығарған указында аптасына үш күн барщинаны жер иесінің қажеттіліктері үшін қалыпты және жеткілікті деп көрсетілген. Қара жер аймағында шаруалардың 70%-дан 77%-ы барщина жасаса, қалғаны оброк төлеген.

Гаити

Генри Кристоф басшылығымен Кап-Айтиенде орналасқан тәуелсіз Гаити Корольдігі қарапайым халыққа француз басқыншылығына қарсы қорғану үшін ірі бекіністер салуға бағытталған corvée жүйесін таңды. Планетация иелері үкіметке төлем жасап, оның орнына жұмысшыларды өздеріне жұмысқа алатын. Бұл Гаити Корольдігіне Оңтүстіктегі Порт-о-Пренс қаласындағы Александр Петион басқарған Гаити Республикасымен салыстырғанда, мықты экономикалық құрылымды сақтауға мүмкіндік берді. Республика жұмысшыларға жерді бөлу мақсатында аграрлық реформа жүйесін қолданды. 1915 жылы Монро доктринасының Рузвельт қосымшасының ішкі саясатының нәтижесінде Гаитиге әскер орналастырылғаннан кейін, АҚШ Қарулы күштері инфрақұрылымды жақсарту үшін corvée жүйесін күштеп енгізді.

Императорлық Қытай

Императорлық Қытайда халықтан міндетті еңбек тартылып алу жүйесі болған, көптеген тарихшылар оны батыстың корве жүйесімен параласқан. Бірінші император Цинь Ши Хуан және одан кейінгі династиялар Ұлы Қабырға, Ұлы канал және ұлттық жолдар мен тас жолдар жүйесі сияқты мемлекеттік құрылыстар үшін осы жүйені пайдаланған. Дегенмен, бұл жүктеме аса ауыр болғандықтан және орындамағандарға берілетін жазалар қатаң болғандықтан, Цинь Ши Хуан халықтың наразылығына ұшырады және көптеген тарихшылар оны сынады. Корве еңбегі Миң әулетінен кейін іс жүзінде тоқтатылды.

Инка империясы және қазіргі Перу

Инка империясы Мита деп аталатын жүйе арқылы еңбек салымын жинады, ол империяға қоғамдық қызмет ретінде қарастырылды. Ең жоғары тиімділік кезеңінде, кейбір шаруалар жылына 300 күнге дейін Митаға тартылуы мүмкін еді. Испан отаршылары Перуді жаулап алғаннан кейін бұл жүйені енкомиендаларда және күміс кендерінде мәжбүрлі еңбек күші ретінде пайдалану үшін қолданды. Инка жүйесі, қоғамдық жұмыстарға бағытталғандықтан, Фернандо Белаунде Терридің 1960 жылдардағы үкіметі кезінде федералдық күш ретінде қайта жанданды, бұл Перу инфрақұрылымына оң әсер етті. Бұл жүйенің қалдықтары бүгінгі күні де Перуда сақталып қалған, мысалы, Анд тауларындағы кечуа қауымдастықтарында жүзеге асырылатын Минка (Лангэс) атты қоғамдық жұмысы. Мысалы, Куско қаласына жақын Окра шаруалар ауылында әр ересек адам ай сайын қоғамдық жобаларға төрт күн еңбек етуге міндетті.

Үндістан

Корвик стиліндегі еңбек (санскрит тілінде виштти) ежелгі Үндістанда болған және 20 ғасырдың басына дейін сақталған. Бұл практика "Махабхаратада" еске алынады, онда күштеп жұмыс істеуге мәжбүрленгендер әскермен бірге жүреді. Ману механиктер мен шеберлердің патшаға айына бір күн жұмыс істеуі керек деді, ал басқа авторлар әр екі апта сайын бір күн жұмыс істеуді ұсынды (барлық үнділік ай күнтізбесінде әр ай айдың толуы мен кемітілуіне сәйкес екі кезеңге бөлінеді). Кедей азаматтар үшін мәжбүрлі еңбек – салық төлеудің бір тәсілі саналды, себебі олар қалыпты салықтарды төлей алмады. Азаматтар, әсіресе білікті жұмысшылар, кейде қалыпты салық төлеп, мемлекетке жұмыс істеуге міндетті болды. Жұмысқа шақырылған азаматтар кейбір жағдайларда өз міндеттерін өтеу үшін ақшамен немесе тауармен төлей алатын. Маурья және Маурьядан кейінгі дәуірде мәжбүрлі еңбек мемлекет үшін тұрақты кіріс көзіне айналды. Жазбаша дәлелдерде билеушілердің сол жерлердегі жұмысшылардан мәжбүрлі еңбек құқығымен немесе құқықсыз жерлер мен ауылдарды бергені көрсетілген.

Жапония

2=租庸調 (3='[[Zu Yong Diao) деп аталатын міндетті еңбекке негізделген жүйе ежелгі Жапонияда болған. 1930 жылдары Қытай мен Кореядан көмір шахталарында жұмыс істеу үшін міндетті еңбекшілерді әкелу кең таралған. Бұл практика Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін жалғасты.

Мадагаскар

Франция Мадагаскарды 19 ғасырдың соңында отарлап алды. Генерал-губернатор Жозеф Галлиени corvée және poll салығының аралас жүйесін енгізді, ішінара кіріс үшін, ішінара еңбек ресурстарын қамтамасыз ету үшін, себебі француздар сол жерде құлдықты жойған еді, сондай-ақ табиғи шаруашылықтан кету үшін. Соңғысы мәжбүрлі еңбек үшін шағын төлемдер жасауды білдірді. Бұл колониялық әкімшіліктің колониализм кезінде туындаған экономикалық шиеленістерді шешуге жасаған әрекеттерінің бірі болды. Мәселелер отаршылдыққа тән жолмен шешілді, бұл оның артындағы заманауи ой-пікірмен бірге Соня Э. Хоудың 1938 жылғы еңбегінде көрсетілген:

Қаржылық жағынан өте маңызды, бірақ сонымен қатар үлкен саяси, моральдық және экономикалық мәні бар теңдікті сақтайтын салық салу енгізілді. Бұл француз билігінің орнықты екендігінің айқын дәлелі болды; бұл табиғатынан жалқау халықты жұмыс істеуге ынталандыру үшін қажетті күш болды. Олар ақша табуды үйренгеннен кейін, оны жұмсай бастайды, осылайша сауда мен өнеркәсіп дамиды. Corvée бұрынғы түрінде жалғастырыла алмады, бірақ жұмысшылар отарлаушыларға да, үкіметтің ірі мемлекеттік жобаларына да қажет болды. Сондықтан генерал [Галлиени] салық салу мен еңбекті біріктіретін уақытша заң қабылдады, ол елге, халыққа және олардың мінез-құлқына қарай өзгертілді. Мысалы, Хова тайпасының әр еркек баласы, он алтыдан алпыс жасқа дейін, жылына жиырма бес франк төлеуі керек немесе күніне тоғыз сағаттан елу күн жұмыс істеуі керек еді, оның үшін жиырма цент төленеді, бұл оны асырауға жеткілікті сома. Әскерилер, қарулы күштер, мемлекеттік қызметкерлер және француз тілін білетін Хова тайпасының кез келген мүшесі, сондай-ақ отарлаушымен еңбек шарты жасасқандар салықтан және еңбекке тартылудан босатылды. Алайда, соңғы тармақ зор зұлымдықтарға әкелді. Мыңдаған адамдар осы жалған келісімшарттар арқылы жұмыстан және салықтан босатылды, еуропалықтарға шағын сома төлеп, оларды номиналды түрде жұмысқа алды, осылайша жалқау, пайдасыз өмір салғандарына мүмкіндік алды. Бұл теріс құбылысқа тоқтау салынуы керек еді. Аралдың игілігі мен дамуы үшін жоспарланған барлық жобаларды жүзеге асыру үшін тиімді салық жүйесінің қажеттілігі өте маңызды болды, бұл жергілікті бюджетті талап етті. Мақсат – колонияны мүмкіндігінше ерте өздігінен қамтамасыз ету болды. Генерал-губернатор бірнеше жылдың ішінде осы мақсатқа қол жеткізді.

Филиппиндер

Құлдық еңбек жүйесі, әлде "поло и сервисиос" деп аталатын, испан үкіметі Оңтүстік Америка колонияларына енгізген энкомиенда жүйесі аясында қалыптасты. Испан Филиппинінде "поло и сервисиос" – 16-дан 60 жасқа дейінгі ер адамдардың 40 күндік міндетті қол еңбегін білдіреді; осы еңбекшілер шіркеулер сияқты қоғамдық құрылыстар салды. "Полодан" босатуға фалла (испан тіліндегі "falta" сөзінен бұрмаланған, "қатысусыздық" мағынасын береді) төлеу арқылы қол жеткізуге болады, ол бір жарым реаль көлемінде күн сайынғы айыппұл еді. 1884 жылы талап етілетін еңбек күні 15 күнге дейін азайтылды. Бұл жүйе испандық Америкадағы мәжбүрлі еңбекке арналған репартимиенто жүйесі үлгісінде құрылды.

Португалияның Африкадағы отарлары

Португалдық Африкада (мысалы, Мозамбик) 1899 жылғы жергілікті еңбек ережелерінде барлық еңбекке қабілетті ер адамдар жыл сайын алты ай жұмыс істеуі тиіс екені және «олар осы ережені орындау үшін қолдану құралдарын таңдауға толық құқылы, бірақ егер олар қандай да бір жолмен орындамаса, мемлекеттік органдар оларды орындауға мәжбүрлейді» делінген. Өздерінің кішкентай жер участаларында көрістік шаруашылықпен айналысатын африкалықтар жұмыссыз деп есептелді. Мәжбүрлі еңбек кейде ақы төленіп тұрса да, ережелерді бұзған жағдайларда жаза ретінде де қолданылды. Мемлекет шаруашылық пен инфрақұрылым үшін еңбек күшін пайдаланудан, жеке жұмыс берушілерде жұмыс тапқандардан алынатын жоғары табыс салығынан және Оңтүстік Африкаға еңбек күшін сатудан пайда тапты. Чибало деп аталатын бұл жүйе Мозамбикте 1962 жылға дейін таратылмады және 1974 жылғы Гвоздика революциясына дейін әртүрлі формаларда жалғасты.

Солтүстік Америка

Корвик Солтүстік Американың бірнеше штаттары мен провинцияларында, әсіресе жолдарды күтіп ұстау үшін пайдаланылды, және бұл практика белгілі бір дәрежеде АҚШ пен Канадада сақталды. Американдық революциядан кейін ақша экономикасының дамуымен бірге, жергілікті билік органдарында оның танымалдылығы біртіндеп төмендеді. Америка Азаматтық соғысынан кейін, ақша тапшылығы болғандықтан, кейбір оңтүстік штаттар тұрғындарына қоғамдық жұмыстарға еңбек ету міндеттемесін салық ретінде жүктеді, немесе одан босатылу үшін алым немесе салық төлеуге рұқсат берді. Жұмыстың нашар сапасы салдарынан бұл жүйе сәтсіз аяқталды. 1894 жылы Вирджиния Жоғарғы соты корвик штат конституциясын бұзады деп шешті, ал 1913 жылы Алабама оны жойған соңғы штаттардың бірі болды.

Қазіргі заманғы үлгілер

Мьянма үкіметі міндетті еңбекке (corvée) кеңінен танымал және осы практиканы ресми газеттерінде қорғады. Бутанда дриглам намжа азаматтарды мемлекетке салық төлеудің бір бөлігінің орнына дзонг салу сияқты жұмыстарды атқаруға шақырады. Руандада ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан umuganda, яғни қоғамдық еңбек дәстүрі әлі күнге дейін сақталуда, көбінесе айда бір сенбі күні азаматтардың жұмыс істеуі талап етіледі. Вьетнам биліктің қалауы бойынша қоғамдық жұмыстарға әйелдер үшін (18-35 жас) және ерлер үшін (18-45 жас) жылына 10 күндік міндетті еңбек сақтады. Бұл еңбек міндеті деп аталды. Бірақ 2006 жылы Ұлттық Ассамблеяның Тұрақты комитеті бұл жарлықты жойды, осылайша Вьетнамдағы міндетті еңбек жойылды. Питкэрн аралдарының британдық теңіз аймағында, шамамен 50 тұрғыны бар және табыс немесе сату салығы жоқ, қоғамдық жұмыс жүйесі бар, онда барлық еңбекке қабілетті адамдар шақырылған кезде жолдарды күтіп ұстау және қоғамдық ғимараттарды жөндеу сияқты жұмыстарды орындауға міндетті. XIX ғасырдың ортасынан бастап көптеген елдер міндетті еңбекті әскери немесе азаматтық қызметке шақыруға (әскери міндеттілік) немесе түрме жұмысына шектеді.