Кіріспе

Орта ғасырлардағы егіншілікте кең таралған меншік және жер пайдалану құрылымы. Ашық дала жүйесі Орта ғасырлардағы Еуропаның көп бөлігінде басым ауыл шаруашылығы жүйесі болды және Ресей, Иран және Түркияда 20 ғасырға дейін сақталды. Әрбір поместье немесе ауылда әдетте әрқайсысы бірнеше жүз акр болатын екі-үш ірі дала болды, олар көптеген тар жолақтарға бөлінген. Бұл жолақтарды немесе селіондарды шаруалар өңдеді, олар көбінесе жалдамалы жұмысшылар немесе дербес шаруалар деп аталатын. Поместье иеліктеріне ортақ пайдалану үшін орман және жайылымдық жерлер, сондай-ақ поместье иесіне және діни билік органдарына, әдетте Орта ғасырлық Батыс Еуропадағы Рим католиктеріне тиесілі далалар кірді. Фермерлер әдетте ядролық ауылдағы бөлек үйлерде тұрды, ал жақын жерде әлдеқайда үлкен поместье үйі мен шіркеу орналасқан. Ашық дала жүйесі поместье тұрғындарының бірлескен еңбегін қажет етті. Поместье иесі, оның шенеуніктері және поместье соты поместьеді басқарды және шаруаларға қатысты сот билігін жүзеге асырды. Иегерлер жалдау ақысын алып, шаруаларды өздерінің жеке жерлерінде жұмыс істеуге міндеттеді, бұл жер «демейн» деп аталды. Орта ғасырларда жердің көп бөлігі толыққанды меншікке ие болған жоқ. Керісінше, әдетте, иегерге патшадан берілген құқықтар болды, ал шаруа иегерден жерді жалдап алды. Иегерлер шаруалардан жалдау ақысын және еңбекті талап етті, бірақ шаруалар егістік жерлерге және ортақ жерлерге бекітілген пайдалану құқықтарына ие болды және бұл құқықтар ұрпақтан ұрпаққа беріліп келді. Орта ғасырлық иегер шаруаны заңды себепсіз қуып шығара алмады немесе оны алмастыру үшін жалдамалы жұмысшыны тарта алмады. Көптеген шаруалар да айыпсыз түрде поместьеден басқа жерге немесе кәсіпке көшуге еркіндік алған жоқ. Капитализмнің өркендеуі және жерді сатып алуға және сатуға болатын тауар ретінде қарастыру ашық дала жүйесінің біртіндеп жойылуына әкелді. Ашық дала жүйесі бірнеше ғасырлар бойы жеке меншікпен, әсіресе Англияда 15 ғасырдан кейін «қоршау» деп аталатын үдеріс арқылы алмастырылды. Франция, Германия және басқа да Солтүстік Еуропа елдерінде Англияға ұқсас жүйелер болды, бірақ ашық далалар континентте көбінесе ұзақ сақталды. Ашық дала жүйесінің кейбір элементтерін АҚШ-тың Жаңа Англия аймағындағы алғашқы қоныс жайлаушылар қолданды.

Сипаттама

Ашық далалық жүйенің ең айқын ерекшелігі – поместьеге тиесілі егістік жерлердің егін өндіру үшін көптеген ұзын, тар жолақтарға бөлінуі еді. Егістік жерлер қоршалмағандықтан, бұл жүйе ашық далалық жүйе деп аталды. Әр шаруа поместье ішінде шашыраңқы орналасқан бірнеше жер тілімін өңдеді. Кембриджширдегі Элтон ауылы Англиядағы ортағасырлық ашық далалық поместьеге жақсы мысал. Поместьесінің иесі жақын жердегі монастырдың аббаты болды және ол алты қыздан тұратын 13 "қорық" егістік жерге ие болды. Қорықтың және қызданың өлшемі өзгеріп отырды, бірақ Элтонда бір қорық ал, бір қызда болды. Осылайша, егістік жердің жалпы ауданы құрады. Аббаттың жеке жері үш қорықтан, сондай-ақ меңдірден және шабындықтан тұрды. Қалған жерді поместьеде тұратын 113 шаруа өңдеді. Әйелдер, балалар және басқа да тәуелділерді, сондай-ақ жерсіз адамдарды есептегенде, поместье ауылындағы тұрғындардың саны шамамен 500-600 адамды құрады. Аббатқа сонымен қатар астық ұнтақтау үшін екі су тірмені, мата аяқтау үшін толық тірмен және поместьедегі тоған тиесілі болды. Ауылда шіркеу, поместье үйі, ауылдық жасыл алаң және Элтондық Джонның шағын поместьесі орналасқан. Джон бай шаруа болды, ол бір қорық жерді өңдеді және өзіне шаруалар ұстады. Шаруалардың үйлері жол бойымен орналасқан, емес, жиынтықпен топтаспаған. Кейбір ауылдық үйлер өте үлкен болды, 15 метр ұзындықта және 4 метр енді. Басқаларының ұзындығы 6 метр, ені 3 метр ғана болды. Барлығы да нашар салынған және жиі қайта құруды қажет етті. Көптеген шаруалардың үйлерінде қосалқы ғимараттар мен малға арналған қора болды, сондай-ақ бақша және мал жаюға арналған шамамен 0,2 гектар (бір жарым акр) жерден тұратын крофт болды. Поместьедегі шаруалардың жерлері тең болған жоқ. Ересектердің шамамен жартысы жерсіз болды және күнкөрісі үшін ірі жер иелеріне жұмыс істеуге мәжбүр болды. Англиядағы 13 ғасырға жататын 104 поместьелерді зерттеу көрсеткендей, жер иеленуші шаруалардың 45 пайызынан азырақ жерге ие болды. Күнкөріс үшін олар ірі жер иелеріне жұмыс істеуге мәжбүр болды. 22 пайызының жері бір қызданы құрады (өлшемі мен 31 пайызының жарты қыздасы болды. Жерден күнкөріс табу үшін шаруа отбасына кемінде керек болды.
Англияда және басқа елдердегі әдеттегі поместье жері екі немесе үш үлкен далаға бөлінді. Егістік емес жерлер ортақ жайылымдық жерлерге немесе бос жерлерге бөлінді, онда ауыл тұрғындары жыл бойы мал жайды, шошқалар мен ағаш үшін орманға, сондай-ақ жеке қоршалған жерлерге (падьоктар, жеміс бақтары және бақшалар) бөлінді. Егін егілген далалар мен шабындықтар егін жиналғаннан кейін немесе тыңайдырылған кезде мал жаюға пайдаланылды. Топырақтың құнарлылығын қалпына келтіру үшін әр жылдары екі-үш даланың біреуі тың қалдырылды. Далалар жолақтарға бөлінді, олар фурлонгтар деп аталды. Фурлонгтар одан әрі селиондар немесе қырқалар деп аталатын ұзын, тар жер тілімдеріне бөлінді. Селиондар ауылдың шаруаларына, поместьеге және шіркеуге таратылды. Бір отбасы шамамен 70 селионға ие болуы мүмкін, олар далаларға шашыраңқы орналасқан. Отбасылық жерлердің шашыраңқы болуы әр отбасының жақсы және нашар жерлердің үлесін алуын қамтамасыз етіп, тәуекелді азайтады. Егер кейбір селиондар өнімсіз болса, басқалары өнімді болуы мүмкін. Жырту әдістері қырқалар мен араларын құрады, аралар жерді бөліп, дренажды жақсартады. Тыңайдырылған далаларда, өңдеуге жарамсыз жерлерде және жиналған далаларда мал жаю құқығы қоғамдық ережелермен сақталды, олар малдың шамадан тыс жайылуын болдырмау үшін қоғамдық қауымдастықтармен күшпен сақталды.

Өсімдіктер мен өндіріс

Үш егістік жүйесінде әдетте көктемде бір егістікке арпа, сұлы немесе бұршақ тұқымдас дақылдар, ал күзде екінші егістікке бидай немесе сұлы егілетін, үшінші егістік жатақ қалдырылатын. Келесі жылы егістіктердегі егін алмастырылатын. Жайылымдық жерлер ортақ пайдалануда болды. Жалдамаға алғандар малларын жатақ егістікте және егін жинаудан кейін егілген жерлерде жайылымға шығаратын. Егін егу, егін жинау және жайылымды реттейтін заңдар мен ережелердің күрделі жүйесі, бір жағынан помещиктер, екінші жағынан жалға алғандардың өздері белгілейтін. Бидай мен арпа ең маңызды дақылдар болып саналды, олардың егілген көлемі Англия бойынша шамамен тең болды. 14 ғасырдың соңында Суссекстегі Батл аббаттығындағы бидайдың жылдық өнімі әрбір егілген тұқым үшін 2,26-дан 5,22-ге дейін тұқымды құрады, ал орташа көрсеткіш әрбір егілген тұқым үшін 4,34 тұқымды көрсетті. Арпаның өнімі орташа есеппен 4,01, ал сұлының 2,87 тұқымды құрады. Бұл бір акрдан 7-ден 17 бушельге дейін өнім алуға мүмкіндік берді. Батл аббаттығы ашық далалардағы жерлерге қарағанда жақсы басқарылып, топырағының құнарлылығы жоғары болған болуы мүмкін. Арпа сыра жасауға қолданылды – оны көп мөлшерде тұтынып, басқа да дәнді дақылдармен араластырып, кедей шаруалардың күнделікті тағамы болған нан дайындалды. Бидай көбінесе ақшалай дақыл ретінде сатылатын. Байлар бидайдан жасалған нан жейтін. 1286 жылы Кембриджширдегі Элтон қаласында, сол кездегі Англияға тән жағдай бойынша, жалға алғандар бидайдан екі есе көп арпа жинады, сондай-ақ сұлы, бұршақ, қара бидай, зығыр, алма және көкөністер де өсірілді. Жерді жалға алғандар мал да өсірді, олардың ішінде қой, шошқа, ірі қара, жылқы, өгіз және құс болды. Шошқа еті негізгі ет тағамы болды, ал қойлар негізінен жүні үшін өсірілді, ол ақшалай дақыл саналды. Тек бірнеше бай жер иелерінің ғана алты-сегіз өгізден немесе жылқыдан тұратын жұмысшы мал тобын құра алатындай жылқысы мен өгіздері болды, сондықтан көршілер арасында бөлісу қажеттілік тудырды.

Тарих

Орта ғасырлардағы ашық далалық жүйедегі жердің көп бөлігі жүздеген жылдар бұрын римдік меншіктерінде немесе Еуропаның этностық топтарының біріне жататын шаруалармен өңделген. 98 жылға қарай герман тайпалары арасында ашық далалық жүйелердің пайда болғанына нұсқаулар бар. V ғасырдан кейін герман және англо-саксон шаруалары Франция мен Англияға ашық далалық жүйені әкелген болуы мүмкін. Англияда ашық далалық жүйе 850 және 1150 жылдар аралығында дамыған сияқты, бірақ 1086 жылғы «Соңғы сот кітабынан» бұрынғы құжаттама аз. Ашық далалық жүйе Еуропаның барлық аймақтары мен елдерінде қолданылмаған. Ол тығыз қоныстанған және өнімді ауыл шаруашылығы аймақтарында ең көп таралған. Англияның оңтүстік-шығысында, әсіресе Эссекс пен Кент аймақтарында, римге дейінгі шағын, шаршы, қоршалған егістіктердегі егіншілік жүйесі сақталған. Англияның шығысы мен батысындағы көптеген егістік жерлер бұрын ашық болған жоқ немесе ертерек қоршалған. Ашық далалық жүйенің негізгі аймағы Англияның төмендіктерінде, Йоркшир мен Линкольнширден Англияның оңтүстігіне қарай созылатын кең жолақта орналасқан, соның ішінде Норфолк пен Саффолк, Кембриджширдің бөліктері, Мидлендс аймағының үлкен бөлігі және оңтүстік-орталық Англияның көп бөлігі кірген. Бұл аймақ орта ғасырларда басты астық өсіретін аймақ болды (мал шаруашылығына қарама-қарсы). Ашық далалық жүйенің алғашқы ғасырларында Еуропа халқы өсті, 1086 мен 1300 жылдар аралығында Ұлыбритания халқы екі есеге көбейді, бұл ауыл шаруашылығы өндірісін арттыруды және егістік жерлерді қарқынды өңдеуді қажет етті. Ашық далалық жүйе көбінесе маргиналды ауыл шаруашылығы аймақтарында немесе төбелі және таулы аймақтарда қолданылмады. Ашық далалық жүйе Еуропаның солтүстік-батысындағы жиі кездесетін тығыз сазды топыраққа жақсы сәйкес келді. Топырақты өңдеу үшін ауыр тырмалар қажет болды, ал тырмаларды тартқан өгіздер немесе жылқылар командалары қымбат болды, сондықтан жануарлар мен тырмалар көбінесе шаруа отбасылары арасында қажеттілік тудырып бөлісілді. 1348–1350 жылдардағы қара өлім Еуропа халқының 30–60 пайызын өлтірді. Салдарынан, тірі қалған халық бос егістік жерлердің үлкен учаскелеріне қол жеткізді және еңбек күшінің жетіспеуіне байланысты жалақы артты. Бай шаруалар жерді сатып алып, оны қоғамдық пайдаланудан алып бастады. Он бесінші ғасырдағы Англиядағы экономикалық төмендеу және астықтың төмен бағасы жүн, ет және сүт өндірісіне бәсекеге қабілеттілік берді. Астықтан мал шаруашылығына көшу даланың жабылуын үдетті. Бұрын ашық егістік жерлерінің жабық (қоршалған) егістікке айналуы шағын шаруалар арасында әлеуметтік және экономикалық стреске әкелді, олар қоғамдық жайылымдарға қол жеткізуді жоғалтты. Көптеген жалға алушылар өз отбасылары ғасырлар бойы өңдеген жерлерден айырылып, қалалар мен кенттерде жалақыға жұмыс істеуге мәжбүр болды. Үлкен және орташа меншіктердің саны өсті, ал кішігірім жер иелерінің саны азайды. XVI ғасырдың басында және XVII ғасырдың басында қоршау (әсіресе халықты қырып тастау арқылы қоршау) шіркеу мен үкімет тарапынан айыпталды және оған қарсы заңдар қабылданды. Жалға алушыларды жерлерінен айыру Англияда XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында «көшпенділік эпидемиясын» тудырды. Элиталық пікірлер ағыны қоршауды қолдауға қарай бұрыла бастады, ал қоршау қарқыны XVII және XVIII ғасырларда артты.

Қайшылықтар мен тиімсіздер

Көптеген экономистер ашық дала жүйесін ауыл шаруашылығы өндірісі үшін тиімсіз және технологиялық жаңалықтарға қарсы деп санайды. "Әркім ауылдың егін салу, жинау және құрылыс нормаларына сәйкес болуға мәжбүр болды". Ауылдық коммуналдық институттар, иелік соты және шаруалар ауыл шаруашылығы тәжірибесі мен экономикалық мінез-құлқын реттеді. Иесі жерді жалға алу ақысы немесе өз жерін өңдеу үшін жұмыс күші арқылы шаруаларды бақылауға алды. Әр шаруаның жерлерінің шашыраңқы болуы далаға барып-келуге жұмсалатын уақытты арттырды. Ашық дала жүйесі, әсіресе оның ортақ жайылымдық жерлеріне тән ерекшелігі, экономистердің "ортақтың трагедиясын" көрсету үшін және жеке меншік ортақ немесе мемлекеттік меншікке қарағанда ресурстарды тиімді басқаратынын дәлелдеу үшін жиі пайдаланатын мысалы болып табылады. "Ортақтың трагедиясы" Англиядағы ортақ жайылымдардың асыра жайылым салдарынан жойылғанын білдіреді, әр шаруа мүмкіндігінше көп мал жайып, асыра жайылымның ұзақ мерзімді салдарына немқұрайлы қарады. "Ортақтың трагедиясы" терминін енгізген Гаррет Хардин Англиядағы жайылымдардың "әр шаруаға белгілі бір мөлшерде мал беру арқылы құрылыстан сақталғанын" атап көрсетті. Осылайша, Хардин ортақ пайдалану ресурстарын "басқару сапасына байланысты жақсы немесе жаман болуы мүмкін" дейді. Ашық дала жүйесінің шамамен мың жыл бойы Еуропаның көп бөлігінде сақталып, өсіп келе жатқан халыққа күнкөріс табуға мүмкіндік бергені, сол кезде ауыл шаруашылығын ұйымдастырудың тиімді жолы болмаған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, кейбір мамандар Англиядағы жайылымдардың жақсы басқарылғанын айтады; олардың ауылдың ортақ меншігі саналды, бұл жерді сақтауға жауапкершілік сезімін тудырды. Мәселен, мал басын шектеу, арамшөптерді жою, сабанды тазалау, қарақұмықтарды кесу, шошқаларды шаңғымен байлау және сиырлардың мүйіздерін кесу сияқты басқару шаралары кең таралған. Ауыл тұрғындары және кейде иелік сотының өкілдері ортақ жерлерді үнемі тексеріп отыратын. Тіпті, Хардиннің "Ортақтың трагедиясы" еңбегінде айтылған ортақ жерлердің шын мәнінде қоршауға дейінгі ортақ жерлер болғаны да айтылады, олар шын мәнінде ортақ жерлер емес, кедейлер, жерсіз қалғандар мен қылмыскерлердің теріс пайдаланған қалдық жерлері еді. Ашық дала жүйесін жеке меншікке ауыстыруға қоғамның көптеген топтары қарсылық көрсетті. Карл Маркс ашық дала жүйесін қоршауға қарсы болды және оны "ортақ жерлерді тонау" деп атады. 16-шы ғасырдан бастап қатал, бәсекеге толы және капиталистік қоғамның "жаңа әлемі" ашық дала жүйесіндегі жер иелігінің кепілдіктерін және сенімділігін жойды. Ашық дала жүйесі біртіндеп жойылды. 1700 жылға қарай Англияның ауыл шаруашылығы жерлерінің жартысынан астамы әлі де қоршалмаған, содан кейін үкімет ашық дала жүйесін жалғастыруға тыйым салды. Ол 1850 жылға қарай Англияда 5000-нан астам Парламент актілері және бірнеше ғасырлар бойындағы көптеген ерікті келісімдер арқылы "ашық далалардағы шашыраңқы жерлерді" ауылдық және коммуналдық бақылаудан бос жеке және қоршалған меншікке айналдырды. Англиядағы барлық ауыл шаруашылығы жерлерінің жартысынан астамы 18-19 ғасырларда қоршалған. Басқа еуропалық елдер де ауыл шаруашылығы жерлерін шашыратуды жою үшін заңдар қабылдауға кірісті, Нидерланды мен Франция 1930 және 1950 жылдары жерді біріктіруді міндетті ететін заңдар қабылдады. Ресейде "черсполосица" ("жердің ауыспалы жолақтары") деп аталатын және община / мир (жалпы ауылдық қауым) басқаратын ашық дала жүйесі 1905 жылы басталған Столыпин реформасына дейін Ресейдегі шаруалардың жер иелігінің негізгі жүйесі болып қала берді, бірақ көп жылдар бойы жалғасты, ақыры 1930 жылдары кеңестік ұжымдастыру саясатымен аяқталды.

Қазіргі қолданысы

Англияда ашық алаң жүйесінің әлі де қолданылып жүрген жерлерінің бірі – Нотингемширдегі Лакстон ауылы. Оның ерекше сақталуының себебі 19 ғасырдың басында екі жер иесінің жерді қалай қоршау керектігі туралы келісе алмауынан туындаған деп саналады, нәтижесінде қолданыстағы жүйе сақталды. Англиядағы ортағасырлық ашық жолақты алаң жүйесінің басқа бір сақталған жері – Солтүстік Девон штатындағы Браунтон қаласы. Ол әлі күнге дейін ежелгі тарихына лайықты құрметпен қарастырылып, маңыздылығын мойындайтындар тарапынан сақталуда, бірақ жылдар өте иелерінің саны күрт азайды, бұл кейбір жолақтардың бірігуіне әкелді. Уэльстегі Лаугарн қалашығында да ортағасырлық ашық жолақты алаң жүйесі сақталған, бұл Ұлыбританиядағы толыққанды ортағасырлық жарғысы бар соңғы қала. Ашық егістік жүйесінің іздері Солтүстік Линкольнширдегі Аксхолм аралында, Хакси, Эпворт және Белтон ауылдарының маңында да сақталған, онда орташа еңістің беткейін бойлай жарты акр шамасындағы ұзын жолақтар өседі және көкөніс немесе астық дақылдары егіледі. Шекаралар көбінесе белгіленбеген, бірақ бірнеше жолақ біріктірілген жерлерде оларды бөлу үшін терең ойыс жасалады. Осы ашық кеңістікте Хакси Худ атты ежелгі ауыл ойыны өтеді.

Бөлімшелер бақтары

Ашық егістікке ұқсас жүйе Ұлыбританияда бау-бақшалар түрінде сақталған. Көптеген қалалар мен елді мекендерде ғимараттар арасында бір немесе екі акр (шамамен бір гектарға дейін) жер участағы орналасқан. Мұндай жерлер көбінесе жергілікті билік органдарына немесе бау-бақша қоғамдарына тиесілі болады. Адамдарға азық-түлік өсіру үшін осы жерлердің кішкентай бөліктері шамалы төлеммен беріледі.