Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта ғасырлардағы Еуропадағы экономикалық, саяси және сот институттары – ортағасырлық жүйе.
Economic, political and judicial institution during the Middle Ages in Europe
the medieval system
Манориализм, сондай-ақ сеньориализм, манориалдық жүйе деп аталатын бұл жүйе, орта ғасырлардағы Еуропаның, әсіресе Францияның және кейін Англияның бір бөлігінде жерді иелену (немесе "ұстау") тәсілі болды. Оның ерекше белгілеріне мықты бекінісі бар үлкен шаруашылық үйі кіретін еді, онда шаруашылық иесі мен оның тәуелділері тұрып, ауылдық жерді басқарды. Ал айналағы жерді өңдеп, өздерін және шаруашылық иесін қамтамасыз еткен жұмысшылар немесе шаруалар еңбек ететін. Бұл жұмысшылар бастапқыда еңбек күшімен немесе тауармен міндеттемелерін орындады, ал кейіннен коммерциялық белсенділік артып, ақша төлеуге көшті. Манориализм феодалдық жүйенің бір бөлігі болды. Манориализм Рим империясының соңғы кезеңіндегі римдік виллалар жүйесінен пайда болды және ортағасырлық Батыс және Орталық Еуропаның көптеген аймақтарында кеңінен таралды. Феодалдық қоғамның маңызды құрамы болғандықтан, Франциядағы соңғы феодалдық салықтар Француз революциясында жойылды. Шығыс Германияның кейбір аймақтарында Юнкерлердің Риттергут иеліктері Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін сақталды.
Manorialism, also known as seigneurialism, the manor system or manorial system, was the method of land ownership (or "tenure") in parts of Europe, notably France and later England, during the Middle Ages. Its defining features included a large, sometimes fortified manor house in which the lord of the manor and his dependants lived and administered a rural estate, and a population of labourers or serfs who worked the surrounding land to support themselves and the lord. These labourers fulfilled their obligations with labour time or in kind produce at first, and later by cash payment as commercial activity increased. Manorialism was part of the feudal system. Manorialism originated in the Roman villa system of the Late Roman Empire, and was widely practised in medieval western Europe and parts of central Europe. An essential element of feudal society, The last feudal dues in France were abolished at the French Revolution. In parts of eastern Germany, the Rittergut manors of Junkers remained until World War II.
Тарихи және географиялық таралуы
Бұл термин көбінесе ортағасырлық Батыс Еуропаға қатысты қолданылады. Жүйенің алғы тарихын кейінгі Рим империясының (Доминат) ауыл шаруашылығына бағындыруға болады. Еңбек – өндірістің басты факторы еді. Кезектегі әкімшіліктер империялық экономиканы тұрақтандыруға тырысып, әлеуметтік құрылымды қатайтты: ұлдары әкелерінің кәсібін жалғастыруға тиіс болды, кеңесшілерге отставкаға шығуға тыйым салынды, ал колондар, жерді өңдеушілер, өздеріне бекітілген жерлерден көшпеуге міндетті болды. Жер жұмысшылары жеке басты тәуелділікке, яғни құлдыққа ұмтылды. Бірнеше фактор бұрынғы құлдар мен еркін шаруалардың мәртебесін колондардың тәуелді тобына біріктіруге себеп болды: оларды "servus et colonus", "құл да, колонус" деп атау мүмкін еді. Константин I-нің шамамен 325 жылғы заңдары колондардың жартылай құлдық мәртебесін нығайтып, сотқа жүгіну құқығын шектеді; ал Теодосий II тұсында қабылданған Теодосиан кодексі бұл шектеулерді кеңейтті. "Жерге байланған" adscripti-лердің құқықтық жағдайы, императорлық шекарада қоныстануға рұқсат етілген және өздерінің дәстүрлі заңдарына бағынышты болған варварлық foederati-лерден өзгеше болды. V ғасырда германдық мемлекеттер батыстағы Рим билігін алмастырғанда, римдік жер иелері көбінесе германдықтармен ауыстырылды, бұл негізгі жағдайға немесе халықтың қоныс аударуына елеулі өзгеріс енгізбеді. VIII ғасырда Жерорта теңізіндегі қалыпты сауда бұзылғаннан кейін ауыл шаруашылығының өзін-өзі қамтамасыз ету процесі күрт үдеді.
The term is most often used with reference to medieval Western Europe. Antecedents of the system can be traced to the rural economy of the later Roman Empire (Dominate). Labour was the key factor of production. Successive administrations tried to stabilise the imperial economy by freezing the social structure into place: sons were to succeed their fathers in their trade, councillors were forbidden to resign, and coloni, the cultivators of land, were not to move from the land they were attached to. The workers of the land were on their way to becoming serfs. Several factors conspired to merge the status of former slaves and former free farmers into a dependent class of such coloni: it was possible to be described as servus et colonus, "both slave and colonus". The Laws of Constantine I around 325 both reinforced the semi servile status of the coloni and limited their rights to sue in the courts; the Codex Theodosianus promulgated under Theodosius II extended these restrictions. The legal status of adscripti, "bound to the soil", contrasted with barbarian foederati, who were permitted to settle within the imperial boundaries, remaining subject to their own traditional law. As the Germanic kingdoms succeeded Roman authority in the west in the fifth century, Roman landlords were often simply replaced by Germanic ones, with little change to the underlying situation or displacement of populations. The process of rural self sufficiency was given an abrupt boost in the eighth century, when normal trade in the Mediterranean Sea was disrupted.
Сипаттама
Бұл сөз ауылдың дәстүрлі мұрагерлік бөліністерінен туындайды, олар жергілікті билік ретінде қайта бекітілді, олар поместьелер немесе феодтар деп аталады; әр поместье бір лордқа (француз тілінде – сеньор) бағынатын, әдетте жоғары лордқа берілген міндеттер үшін лауазымын иеленетін. Лорд поместье сотын өткізетін, мемлекеттік заң мен жергілікті әдет-ғұрыптармен басқарылатын. Барлық феодалдық лордтар діни емес еді; епископтар мен аббаттар да ұқсас міндеттерді жүктейтін жерлерге ие болды. Сонымен қатар, Англияда "поместье" сөзі кейде полиция немесе қылмыстық контексте билік жүргізілетін кез келген үй немесе аумақ үшін сленг ретінде қолданылады. Шепардтың тарихи атласынан ортағасырлық поместье жоспарында ашық егістік жүйесіндегі жеке өңделген жерлердің жолақтары бірден көзге түседі. Бұл жоспарда поместье үйі ауылдан сәл бөлек орналасқан, бірақ көбінесе ауыл поместье алдындағы, бұрын қоршалған ауланың айналасында өсті, ал поместье жерлері сыртқа қарай созылды, оны әлі де Петворт үйінде көруге болады. 18 ғасырда жеке өмірге қатысты алаңдаушылықтар артқан сайын, поместье үйлері көбінесе ауылдан алыс орналастырылды. Мысалы, 1830 жылдары Линкольнширдегі Харлакстон поместьесінің жаңа иесі жаңа үйді қажет еткенде, ауылының шетіндегі ескі поместье үйінің орны паркте оқшауланған, ауыл көрінбейтін жаңа үйге ауыстырылды. Аграрлық қоғамда жерді иелену шарттары барлық әлеуметтік және экономикалық факторлардың негізін құрайды. Поместьеге дейінгі жерді иеленудің екі құқықтық жүйесі болды. Бірі – жерді толыққанды меншікке "аллодиялық" жүйеде ұстау еді, екіншісі – прекария немесе бенефиций, онда жер шартты түрде ұсталды (ағылшын тіліндегі "немісше" сөзінің түбірі). Осы екі жүйеге Каролинг патшалары үшінші жүйені – апризио қосты, ол поместьелік жүйені феодализммен байланыстырды. Апризио алғаш рет Шарльменнің Францияның оңтүстігіндегі Септимания провинциясында пайда болды, ол 778 жылғы Сарагоса экспедициясының сәтсіздігінен кейін қашқан вестготтар босқындарын орналастыруға мәжбүр болды. Ол бұл мәселені императордың тікелей бақылауындағы патшалық қазынаға тиесілі, өңделмеген "шөл" жерлерді бөлу арқылы шешті. Бұл апризио иеліктері белгілі бір шарттарды талап етті. Ең ерте табылған апризио гранты Нарбоннаның жанындағы Фонжонкузеде болды (Льюис, сілтемелерді қараңыз). Бұрынғы римдік елді мекендерде, кейінгі антикалық дәуірден бастау алған виллалар жүйесі ортағасырлық әлемге мұра болып өтті.
The word derives from traditional inherited divisions of the countryside, reassigned as local jurisdictions known as manors or seigneuries; each manor being subject to a lord (French seigneur), usually holding his position in return for undertakings offered to a higher lord (see Feudalism). The lord held a manorial court, governed by public law and local custom. Not all territorial seigneurs were secular; bishops and abbots also held lands that entailed similar obligations. By extension, the word manor is sometimes used in England as a slang term for any home area or territory in which authority is held, often in a police or criminal context. In the generic plan of a medieval manor from Shepherd's Historical Atlas, the strips of individually worked land in the open field system are immediately apparent. In this plan, the manor house is set slightly apart from the village, but equally often the village grew up around the forecourt of the manor, formerly walled, while the manor lands stretched away outside, as still may be seen at Petworth House. As concerns for privacy increased in the 18th century, manor houses were often located a farther distance from the village. For example, when a grand new house was required by the new owner of Harlaxton Manor, Lincolnshire, in the 1830s, the site of the existing manor house at the edge of its village was abandoned for a new one, isolated in its park, with the village out of view. In an agrarian society, the conditions of land tenure underlie all social or economic factors. There were two legal systems of pre manorial landholding. One, the most common, was the system of holding land "allodially" in full outright ownership. The other was a use of precaria or benefices, in which land was held conditionally (the root of the English word "precarious"). To these two systems, the Carolingian monarchs added a third, the aprisio, which linked manorialism with feudalism. The aprisio made its first appearance in Charlemagne's province of Septimania in the south of France, when Charlemagne had to settle the Visigothic refugees who had fled with his retreating forces after the failure of his Zaragoza expedition of 778. He solved this problem by allotting "desert" tracts of uncultivated land belonging to the royal fisc under direct control of the emperor. These holdings aprisio entailed specific conditions. The earliest specific aprisio grant that has been identified was at Fontjoncouse, near Narbonne (see Lewis, links). In former Roman settlements, a system of villas, dating from Late Antiquity, was inherited by the medieval world.
Сеньор
Сеньория иелері "Лорд" атағын алады. Ол жеке адам болуы мүмкін, көбінесе ақсүйектер немесе буржуазия өкілі, сондай-ақ заңды тұлға, көбінесе монастырь, собор немесе каноникалық шаптер сияқты діни мекеме немесе әскери орден. Лордтың билігі түрлі делдалдар арқылы жүзеге асырылды, олардың ең маңыздысы – сот орындаушысы. Егемен де лорд бола алады; оның меншігіндегі сеньориялар патшалық доменін құрайды. Лорд атағы, әсіресе қазіргі заманда, ақсүйектерге тиесілі, бірақ сеньория емес, иеліктерді ұстаған адамдарға да беріледі. Бұл "лордар" кейде сиур деп аталады, бұл орта ғасырларда қолданылған мағынасы бірдей термин.
The possessor of a seigneurie bears the title of "Lord". He can be an individual, in the vast majority of cases a national of the nobility or of the Bourgeoisie, but also a judicial person most often an ecclesiastical institution such as an abbey, a cathedral or canonical chapter or a military order. The power of the lord was exercised through various intermediaries, the most important of which was the bailiff. The sovereign can also be a lord; the seigneuries he owns form the royal domain. The title of lord is also granted, especially in modern times, to individuals holding noble fiefdoms which are not for all that seigneuries. These "lords" are sometimes called sieurs, equivalent terms in medieval times.
Жер иелігі
Лорд – оның иелігіндегі жер активтерінің тікелей немесе басты иесі. Ортақ игілікке толық меншік құқығы қолданылмайды, себебі осы игіліктерге тек басты пайдаланушы ғана емес, басқа да адамдардың құқықтары бар. Жер иелігінде екі түрлі иелік ажыратылады: лордтың тікелей пайдалануын және басқаруын сақтайтын резервтер, сондай-ақ, пайдалану құқығы роялти төлемі (көбінесе салықтар мен Corvée сияқты міндеттемелер түрінде) арқылы жалға берілген мүліктер. Резервтер мен иелік арасындағы арақатынас мерзім мен аймаққа қарай өзгеріп отырады.
The lord is the direct or prominent owner of the land assets of his lordship. The notion of absolute ownership over a common good cannot be applied, because there are also others than the main user who have rights over these goods. We distinguish in the land lordship two sets the reserves which is the set of goods of which the lord reserves the direct exploitation and tenant in chief, property whose exploitation is entrusted to a tenant against payment of a royalty, most often called cens and services such as Corvée. The distribution between reserve and tenure varies depending on the period and region.
Жалға алушылар
Жалға алушылар поместьедегі жерді бірнеше заңдық келісімдердің бірі негізінде меншікке алған: толық меншік, көшірме құқығы, дәстүрлі толық меншік және жалға алу шарты.
Tenants owned land on the manor under one of several legal agreements: freehold, copyhold, customary freehold and leasehold.
Елді мекендер арасындағы айырмашылық
Феодализм сияқты, ол да иелік етушілікпен бірге феодалдық қоғамның құқықтық және ұйымдастырушылық негізін құрады, бірақ иелік етуші құрылымдар біркелкі немесе үйлестірілмеген. Орта ғасырдың соңғы кезеңінде толық емес немесе мүлдем жоқ иелік ету аймақтары сақталып қалды, ал иелік ету экономикасы экономикалық жағдайдың өзгеруімен айтарлықтай дамуға ұшырады. Барлық иеліктерде жердің үш класы да болған жоқ. Әдетте, деменді жердің үштен бір бөлігін, ал виллейн иеліктері одан да көбін құрады; бірақ кейбір иеліктер тек деменді жерден, ал басқалары тек шаруалардың иеліктерінен тұратын. Сонымен қатар, бос емес және бос жұмысшылардың үлесі де әртүрлі болды, олар ауыл шаруашылығындағы жұмыс үшін жалақыға тәуелді еді. Демендегі егілетін жердің үлесі кішігірім иеліктерде көбірек болған, ал үлкен иеліктерде шаруалардың жері көбірек болды, бұл соңғылардың иелеріне демендік жұмыс үшін міндетті еңбекті көбірек қамтамасыз етті. Еркін пәтерлердің үлесі, әдетте, аз өзгермелі болды, бірақ кішігірім иеліктерде біршама жоғары болды. Иеліктер географиялық орналасуы жағынан да әр түрлі болды: көпшілігі бір ауылмен сәйкес келмеді, керісінше, екі немесе одан да көп ауылдың бөліктерінен тұратын, соңғылардың көпшілігі кем дегенде бір басқа ауылдың бөліктерін қамтитын. Бұл жағдай кейде шаруалардың демендік еңбек міндеттемелерін қолма-қол ақшамен немесе олардың баламаларымен ауыстыруға әкелді, әсіресе шаруалардың иелерінен ең алыс тұратындары үшін. Шаруалардың жер учаскелері сияқты, демен де бір аумақтық бірлік емес, керісінше, көршілес жерлер мен иемдену ғимараттары бар орталық үйден, сонымен қатар еркін және виллейн иеліктерімен қатар қожалық арқылы таралған жолақтардан тұратын. Сонымен қатар, иелері көршілес иеліктерге тиесілі тегін пәтерлерді жалға алуы мүмкін, сондай-ақ өнімнің үлкен түрін қамтамасыз ету үшін басқа иеліктерді біраз қашықтықта ұстауы мүмкін. Иеліктер міндетті түрде әскери қызмет көрсетіп (немесе қайтадан ақшалай төлемдер жасап) жоғары тұрғандарына бағынған қарапайым иелермен ғана шектелмеді: едәуір үлесі (1086 жылы Англияда құны бойынша 17% деп бағаланды) тікелей патшаға тиесілі болды, ал үлкен үлесі (төрттен бірінен көп) епископтар мен монастырлар иеленді. Діни иеліктер көршілес қарапайым иеліктерге қарағанда едәуір үлкен виллейн ауданына ие болды. Жағдайдың иелік экономикасына әсері күрделі және кейде қарама-қайшы: таулы жерлердегі жағдай шаруалардың бостандықтарын сақтауға бейім болды (әсіресе мал шаруашылығы еңбекке аз жұмсалады, сондықтан қала қызметінен аз талап етіледі); екінші жағынан, Еуропаның кейбір таулы аймақтары ең қысымшыл иелік жағдайларын көрсетті, ал төменгі Шығыс Англия ерекше үлкен еркін шаруалармен, ішінара скандинавиялық қоныстандыру мұрасымен ерекшеленді. Сол сияқты ақша экономикасының таралуы еңбек қызметтерін ақшалай төлемдерге ауыстыруды ынталандырды, бірақ ақша массасының өсуі және 1170 жылдан кейін инфляция бастапқыда ақсүйектерді жалға алынған жерлерді қайтарып алуға және еңбек алымдарын қайта қолдануға мәжбүр етті, өйткені нақты мәнде ақшалай төлемдердің құны төмендеді.
Like feudalism which, together with manorialism, formed the legal and organisational framework of feudal society, manorial structures were not uniform or coordinated. In the later Middle Ages, areas of incomplete or non existent manorialisation persisted while the manorial economy underwent substantial development with changing economic conditions. Not all manors contained all three classes of land. Typically, demesne accounted for roughly a third of the arable area, and villein holdings rather more; but some manors consisted solely of demesne, others solely of peasant holdings. The proportion of unfree and free tenures could likewise vary greatly, with more or less reliance on wage labour for agricultural work on the demesne. The proportion of the cultivated area in demesne tended to be greater in smaller manors, while the share of villein land was greater in large manors, providing the lord of the latter with a larger supply of obligatory labour for demesne work. The proportion of free tenements was generally less variable, but tended to be somewhat greater on the smaller manors. Manors varied similarly in their geographical arrangement: most did not coincide with a single village, but rather consisted of parts of two or more villages, most of the latter containing also parts of at least one other manor. This situation sometimes led to replacement by cash payments or their equivalents in kind of the demesne labour obligations of those peasants living furthest from the lord's estate. As with peasant plots, the demesne was not a single territorial unit, but consisted rather of a central house with neighbouring land and estate buildings, plus strips dispersed through the manor alongside free and villein ones: in addition, the lord might lease free tenements belonging to neighbouring manors, as well as holding other manors some distance away to provide a greater range of produce. Nor were manors held necessarily by lay lords rendering military service (or again, cash in lieu) to their superior: a substantial share (estimated by value at 17% in England in 1086) belonged directly to the king, and a greater proportion (rather more than a quarter) were held by bishoprics and monasteries. Ecclesiastical manors tended to be larger, with a significantly greater villein area than neighbouring lay manors. The effect of circumstances on manorial economy is complex and at times contradictory: upland conditions tended to preserve peasant freedoms (livestock husbandry in particular being less labour intensive and therefore less demanding of villein services); on the other hand, some upland areas of Europe showed some of the most oppressive manorial conditions, while lowland eastern England is credited with an exceptionally large free peasantry, in part a legacy of Scandinavian settlement. Similarly, the spread of money economy stimulated the replacement of labour services by money payments, but the growth of the money supply and resulting inflation after 1170 initially led nobles to take back leased estates and to re impose labour dues as the value of fixed cash payments declined in real terms.
Жою
Францияда соңғы феодалдық салықтар Француз революциясында жойылды. Соңғы патронат 1840 жылдары Нью-Йоркте Жалға алу соғысының нәтижесінде таратылды. Шығыс Германияның кейбір аймақтарында Юнкерлердің Риттергуттары Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін сақталды. Квебекте 1970 жылы 1935 жылғы Сеньориялық салықтарды жою туралы заңның өңделген шарттарына сәйкес соңғы феодалдық рента төленді.
The last feudal dues in France were abolished at the French Revolution. The last patroonship was abolished in New York in the 1840s as a result of the Anti Rent War. In parts of eastern Germany, the Rittergut manors of Junkers remained until World War II. In Quebec, the last feudal rents were paid in 1970 under the modified provisions of the Seigniorial Dues Abolition Act of 1935.