Кіріспе
Литва суретшісі, композитор және жазушы (1875–1911) Микалоюс Константинас Чиурлионис (Mikołaj Konstanty Czurlanis; 22 қыркүйек 1875 [ескі стиль бойынша 10 қыркүйек 1875] – 10 сәуір 1911 [ескі стиль бойынша 28 наурыз 1911]) – литвалық композитор, суретші, хор жетекшісі, мәдениет қайраткері және поляк тілінде жазған жазушы. Чиурлионис символизм мен модерн өнеріне үлес қосты және «ғасыр соңы» дәуірінің өкілі болды. Ол Еуропада абстрактілі өнердің алғашқы дамушыларының бірі саналады. Өмірінің қысқа мерзімінде ол 400-ге жуық музыкалық шығарма жазды, 300-ге жуық сурет, сондай-ақ көптеген әдеби туындылар мен өлеңдер шығарды. Оның суреттерінің көп бөлігі Литваның Каунас қаласындағы М.К. Чиурлионис атындағы Ұлттық өнер мұражайында сақталады. Оның туындылары қазіргі литва мәдениетіне зор әсер етті.
Mikalojus Konstantinas Čiurlionis (Mikołaj Konstanty Czurlanis; 22 September 1875 [O. S. 10 September 1875] – 10 April 1911 [O. S. 28 March 1911]) was a Lithuanian composer, painter, choirmaster, cultural figure, and writer in Polish. Čiurlionis contributed to symbolism and art nouveau, and was representative of the fin de siècle epoch. He has been considered one of the pioneers of abstract art in Europe. During his short life, he composed about 400 pieces of music and created about 300 paintings, as well as many literary works and poems. The majority of his paintings are housed in the M. K. Čiurlionis National Art Museum in Kaunas, Lithuania. His works have had a profound influence on modern Lithuanian culture.
Балалық шағы мен музыканы зерттеу
Микалоюс Константинас Чиурлионис сол кезде Ресей империясының құрамына кірген Литваның оңтүстік-шығысындағы Сеножи-Варена қаласында дүниеге келген. Оның анасы Адели Радманайте (Radmann) (1854–1919) баварлық лютеран отбасынан шыққан, Вилейки ауылында (Лаздижай аймағы) туған. Оның әкесі Константинас Чиурлионис (1851–1914, Губинайда туған) – органист және хормейстер, ол Лишкавада қысқа ғана уақыт орган тартып, сонда олар танысқан. Жаңа құрылған отбасы Сеножи-Варенаға көшіп, онда олардың үлкен баласы Микалоюс дүниеге келді. Барлығы тоғыз бауыр болды: Микалоюс Константинас (1875–1911), Мария (1879–1969), Юзе (1882–1969), Повилас (1884–1945), Стасис (1887–1944), Петрас (1890–1924), Йонас (1891–1955), Валерия (1896–1955) және Ядвига (1898–1992). Чиурлионистің отбасы поляк тілінде сөйлесе де, Микалоюс Константинас литва тілін түсініп, оқи алатын, бірақ ол жетік білмегендіктен 1907 жылдан бастап келінінен көмек алған. 1878 жылы оның отбасы 48 шақырым қашықтықтағы Друскининкайға көшіп, онда әкесі қалалық органист қызметін атқарды. Міне, осы жерде Микалоюс Константинас, отбасында Константинас немесе Кастукас деп аталған, музыкалық қабілетін ашық көрсетуге кірісті – ол музыкалық дарынды бала болды: бес жасында естіген нәрсені ойнай алса, жеті жасында нотадан оқуға үйренді. Әкесінің орнына шіркеуде орган тартып, үйде фортепианода ойнайтын. Отбасы досы, дәрігер Йозеф Маркевич оның табиғи дарынын байқап, Микалоюс Друскининкай халық мектебін бітірген соң литвалық ақсүйек Михал Миколас Огинскийге хат жазып, М.К. Чиурлионисті Плунгедегі сарай оркестрі мектебіне қабылдауды ұсынды. М.К. Чиурлионис 1889–1893 жылдары Плунге сарайының оркестр мектебінде оқыды. Онда ол флейта тартып, алғашқы оркестрлік формасын және музыкалық теорияның негіздерін меңгерді. Ол оркестрмен бірге Риетавас, Паланга, Рига қалаларында концерттерге жиі саяхаттайтын. Ол М. Огинскиймен жақын қарым-қатынаста болды, сондықтан герцог оған Варшавада оқуға мүмкіндік беретін стипендия берді.
Шетелдегі өмір
Принц Огиньскийдің стипендиясымен Чиурлионис 1894 жылдан 1899 жылға дейін Варшава музыка институтында фортепиано және композицияны оқыды. Ол фортепианоны, ал композицияны композитор Зигмунт Носковскийдің жетекшілігімен оқыды. Мұнда ол болашақ поляк композиторы және Варшава консерваториясының директорымен танысты. Олар бірге музыка мен суреттерді талқылады, бір-бірінің шығармаларын сынға алды, Моравскитің Закрочимдегі ата-анасының үйіне демалысқа барды. Мұнда ол досының әпкесі Мария Моравскамен танысты. Әкесі жас қызының махаббатын байқағаннан кейін, сол кездегі белгісіз суретшіге араласып, Марияны жесірге үйлендірді. М.К. Чиурлионис жұмысына берілді: фортепианоға арналған прелюдиялар, фугалар, канондар, вариациялар циклдарын жазды. 1899 жылы бітіру салтанатында аралас хор мен симфониялық оркестрге арналған «De Profundis» кантатасын жазып, композиция мамандығы бойынша диплом алды. Люблиннің Музыкалық қоғамының хорының оркестр шебері болу ұсынысын қабылдамады және шығармашылықты жалғастырды. 1900 жылы ол Е. Моравскиге арналған «Орманда» атты алғашқы симфониялық поэмасын аяқтады. М. Огиньскийдің мақұлдауы мен стипендиясын алғаннан кейін, 1901 жылы М.К. Чиурлионис Лейпциг консерваториясына түсті, онда оған Карл Рейнеке композицияны, Саломон Джадасон контрапунктті үйретті. Неміс тілін жақсы білмесе де, эстетика, тарих, психология сабақтарына қатысты. Мектепте сурет салуды Конрад Крыжановский, мүсіндеуді Ксавери Дюниковский, ал сурет салуды Фердинанд Рушчич үйретті, сондай-ақ ұйымдастырылған пленэрлерге қатысты. 1904 жылы ол жеке көрмесінде 19 туындысын (витраж жобалары, «Дауыл» атты 6 картинадан тұратын цикл, кітап мұқабалары) көрсетті. 1905 жылы М.К. Чиурлионис көрмесі өтті, онда ол «Фантазиялар» атты 10 картинадан тұратын циклді көрсетті, сондай-ақ сол жылы Варшава өнер мектебінің бірінші жылдық көрмесіне қатысты. Жеке музыка сабақтары берген кезде ол Вулманс отбасымен танысты, олар оның жақын достарына айналды. Ол М.К. Чиурлионистің суреттеріне демеушілік жасаған Бронислава Вольманмен ерекше жақын қарым-қатынаста болды. Алғыс айту ретінде М.К. Чиурлионис оған көптеген картиналарды сыйлады, соның ішінде «Достық» (1906/1907) картинасын. 1905 жылы Б. Вольман М.К. Чиурлионисті және бірнеше досын Қара теңіз жағасындағы Анапа курорт қаласына шақырды. Мұнда М.К. Чиурлионис Кавказда саяхаттады, суреттер салды, фотосуреттерге түсірді, шабыт іздеді. Б. Вольман М.К. Чиурлиониске Еуропаға саяхаттауға ақша берді: ол Прагаға, Дрезденге, Нюрнбергке, Мюнхенге, Венаға барды, суретші Ван Дайк, Рембрандт, Беклиннің туындыларын зор қызығушылықпен қарады. 1906 жылы Санкт-Петербургтегі Варшава көркемсурет мектебінің көрмесінде «Әлемнің жаратылуы», «Күн», «Дауыл» және басқа туындыларын көрсетті. М.К. Чиурлионис туралы мақалалар баспасөзде жариялана бастады, алғашқы литва тіліндегі мақала «Vilniaus žinios» газетінде (№ 123) жарық көрді.
Литваға бағышталу
1906 жылы М. К. Чиурлионис інісі Повиласқа: "Мен өзімнің бұрынғы және болашақ барлық еңбектерімді Литваға арнаймын" деп хат жазды. Ол мәдени өмірге белсенді қатысты: Литва өнер қоғамының басқармасына сайланды, "Vilniaus kanklės" хорының дирижері болды. Габриелиус Ландсбергис Жемкалнистің "Блинда" пьесасының бас репетициясына барғанда ол жазушы София Киммантайтемен (1886–1958) танысты. Ол Литва өнер қоғамымен бірлесіп Литва өнерінің екінші көрмесін ұйымдастырды, "Халық сарайы" (көркемдік мұражай) құру мәселесін талқылады. 1908 жылы Софиямен бірге Паланғаға сапар шекті, ал 1909 жылдың 1 қаңтарында үйленді, кейін Софияның ата-анасына Куляйда, Каркленайда, Софияның әйелінің інісі Плунгеде, Друскининкайда қонаққа барды.
Тұлға мен өлім үшін күресу
Өзін танымал етуге тырысқан М. К. Чиурлионис достарының кеңесімен 1908 жылы Санкт-Петербургке кетті. Мұнда ол Мстислав Добужинскиймен танысты, ол литвалық суретшіні Ресей суретшілер қоғамына ұсынды. Ақша табу үшін ол тағы да жеке музыка сабақтарын берді. Санкт-Петербургте жүргенде М. К. Чиурлионис Литваны ұмытпады: ол Литва өнер қоғамына музыка бөлімін ашуды ұсынды, "Vilniaus kanklės" хорына үйлесімді халық әндерін жіберді, Софиямен бірге олардың "Jūratė" операсы үшін музыка жазды. 1909 жылы үйленген соң және ата-анасын күтіп келгеннен кейін, жас жұбайлар Санкт-Петербургке оралды. Мұнда М. К. Чиурлионистің картиналары "Салон" көрмесінде, Ресей суретшілер қоғамының алтыншы көрмесінде, соның ішінде оның жаңа туындысы – "Рекс" (1909) көрмесінде қойылды. Ол сондай-ақ бірнеше суретін Вильнюс суретшілер қоғамының бірінші көктемгі көрмесіне, Краковтағы "Sztuka" өнер сүйер қауымының он үшінші көрмесіне жіберді. 1909 жылдың наурызында София мен М. К. Чиурлионис Литваға қайтып келді, онда олар Литва өнерінің үшінші көрмесін ұйымдастыруға көмектесті, "Rūta" қоғамының залына мата суреттеді, "Литвада" атты сын-очерктер жинағын жазды. Жыл соңында М. К. Чиурлионис тағы Санкт-Петербургке кетті. Үзіліссіз жұмыс және материалдық қиындықтар М. К. Чиурлионисті шаршатып жіберді. София Рождество қарсаңында оның күйін байқап, оны нейропатолог және психиатр В. Бехтеревке алып барды, ол оған шектен шығуды (burnout) диагнозы қойды. 1910 жылы екеуі Друскининкайға оралды, кейін М. К. Чиурлионис Варшаваның солтүстік-шығысындағы Польшаның Марки қаласындағы "Czerwony Dwór" (Қызыл сарай) санаториясына жатқызылды. Ол жазылып жатқанда, жалғыз қызы – Дануте дүниеге келді. 1911 жылы ол серуендеп, пневмонияға шалдығып, 1911 жылдың 10 сәуірінде 35 жасында қайтыс болды. Ол Вильнюстегі Расос зиратында жерленген. Ол қызы Данутені (1910–1995) ешқашан көрмеді. Чиурлионис өзін синестет сезінетінін білді, яғни ол түстер мен музыканы бірдей қабылдады. Оның көптеген картиналары музыкалық туындылардың аттарымен аталады: сонаталар, фугалар және прелюдиялар.
М. К. Чиурлионис суретші ретінде
М. К. Чиурлионис суретші ретінде кеш қалыптасты. 1893 жылы Плунгеде оқығанда айналасын суреттегені белгілі болса да, кәсіби суретші жолын тек 27 жасында Варшаваның Сурет салу мектебіне түскеннен кейін бастады. Кейін М. К. Чиурлионис: "Олар маған өзім үйренгісі келген ештеңе үйреткен жоқ", – деді. Алғашқы суреттерінен-ақ М. К. Чиурлионистің символизм мен абстракцияға бейімділігі, шығармашылығында мистика мен құпиялылықтың көрінісі байқалды. Суретте өзіне ең қолайлы техника ретінде суретші антикалық бояу техникасын – темпераны таңдады. М. К. Чиурлионистің тағы бір ерекшелігі – орта ғасырлардағы өнерде жиі кездесетін циклдер, диптихтер, триптихтер сияқты антикалық композицияларға деген қызығушылығы. М. К. Чиурлионистің алғашқы суреттерінде (1903 жылдан бастап) фантастикалық жаратылыстар, мистикалық билеушілер, литвалық пұтқа табыну мәдениетінің іздері, космогония элементтері – құдайлар, планеталар, жұлдыздар, Күн көптеп кездеседі. Бұл элементтер суретшінің өмірі бойындағы шығармашылығында, нақтырақ және әсерлі формалар алып жүрді. Бастапқыда-ақ М. К. Чиурлионис өзін-өзі білдірудің ең жақсы жолы идеяны циклдік зерттеу екенін сезінді. Осылайша "Жыныстық симфония" (1903) – 7 картинадан тұратын цикл, "Күн" (1904, бір картинасы жоқ) – 4 картинадан тұратын цикл, "Тұпан" (1904, бір картинасы жоқ) – 5 картинадан тұратын цикл, "Рекс" (1904, 1909 жылғы "Рекс" картинасымен шатастырмау керек) триптихі, "Әлемнің жаратылуы" (1905/6) – 13 картинадан тұратын цикл, "Ұшқындар" (1906) – 3 картинадан тұратын цикл, "Зодиак" (1906) – 12 картинадан тұратын цикл жаратылды. 1907-1909 жылдар аралығы М. К. Чиурлионис үшін суретші ретінде ең жетілген және өнімді кезең болды. Суреттерінде анық, стильдік формалар басым. Оның "Қыс" (1907) – 8 картинадан тұратын циклы және "Менің жолым" (1907) триптихі абстракция шегіне жақын, ерекше жетілген. Суреттерінде музыкалық құрылымның іздері де көрінеді: 4 суреттен тұратын циклдар, музыкалық соната құрылымдарын қайталайды, allegro, andante, scherzo, finale бөліктерімен. М. К. Чиурлионис 7 соната жазды, олар қайтыс болғаннан кейін ассоциативтік атауларын алды: "I сонатасы (Күн сонатасы)" (1907), "II сонатасы (Көктем сонатасы)" (1907), "No. 3 (Жылан сонатасы)" (1908), "Соната No. 4 (Жаз сонатасы)" (1908), "Соната No. 5 (Теңіз сонатасы)" (1908), "Соната No. 6 (Жұлдыздар сонатасы)" (1908), "Соната No. 7 (Пирамидалар сонатасы)" (1909). "Прелюдия және фуга" (1908), "Прелюдия. Фуга" (1908) диптихтері, сондай-ақ "Фантазия" (1908) триптихінің Фуганың ортаңғы бөлігі де бар. М. К. Чиурлионис Литваның өткен мәдениетіне, туған жерінің табиғатына ерекше назар аударды. Музыка жасайтындай, сурет салатында да халық өнерінен, мәдениетінен шабыт алды. Мұны "Раигардас" (1907) пейзаждық триптихінен ғана емес, сонымен қатар "Принцтің саяхаты" (1907), "Әңгіме" (1907) триптихтерінен, "Әңгіме (Бектің әңгімесі)" (1909) картинасынан да көруге болады. М. К. Чиурлионистің ең танымал суреттерінің бірі – 1909 жылы жасалған "Рекс". Мұнда суретшінің тәжірибесі К. Фламмарионның зерттеулерімен, Киелі кітаптармен, үнді-еуропалық мифтермен байланысты. 1911 жылы Чиурлионистің өлімінен кейін алғашқы көрмесі Вильнюс пен Каунаста өтті. Сол жылы Мәскеуде оның туындыларының көрмесі, ал 1912 жылы Санкт-Петербургте көрмеге қойылды. 1913 жылы 13 қаңтарда Литва өнер қоғамы жанында Чиурлионис бөлімі құрылды, оның мақсаттарының бірі – марқұм суретшінің өнер туындыларын жинақтау болды. М. К. Чиурлионистің мұрасын сақтау қажеттілігі өнер сүйер қауымды осы суреттерді сақтауға арналған "Халық сарайы" – өнер мұражайын құруға итермеледі. 1913 жылы Стасис Шилингас пен Антанас Жмуидзинавичустың бастамасымен М. К. Чиурлионистің суреттерін сатып алу үшін қор құрылды. Қаржыны Литва өнер қоғамының мүшелерінің жарналары мен сыйлықтары құрады. 1921 жылы 14 желтоқсанда Литваның Құрылтай жиналысы М. К. Чиурлионис галереясын құру туралы заң қабылдады. М. К. Чиурлионис атындағы уақытша галерея 1925 жылы 13 желтоқсанда Паулюс Галауненің арқасында Каунаста ашылды. 1936 жылы 1 қарашада галерея жаңадан салынған Витаутас Магнус мәдениет мұражайы сарайына көшірілді. 1944 жылы бұл өнер мұражайы М. К. Чиурлионис атындағы Мемлекеттік өнер мұражайы болып аталды. 1957 жылы Чикагодағы литвалық қауым Чиурлионис өнер галереясын ашты, онда оның туындылары жинақталды. 1963 жылы Друскининкайда Чиурлионис пен оның отбасы тұрған үйде Чиурлионис мемориалдық мұражайы ашылды. Бұл мұражайда суретшінің өмірбаяны, суреттері мен шығармаларының көшірмелері сақталған. 1965 жылы Чиурлионистің екінші отбасылық үйі ашылды. 1964 жылы литвалық альпинистер Тажикстандағы Памир тауларына шағылысып, бірінші шыңына (5794 м) команда мүшесі, пианист Александрас Юргелионис ұсынған Чиурлионис шыңы (литаваша: Čiurlionio viršūnė) деп ат қойды. 1965 жылы мүсінші, медаль жасаушы Юозас Калиняускас М. К. Чиурлионисқа арналған мемориалдық медаль жасады. 1965 жылы Вильнюстегі Ұлттық М. К. Чиурлионис атындағы өнер мектебі М. К. Чиурлионис атымен аталып, 2001 жылы Ұлттық мәртебе алды. 1968 жылы М. К. Чиурлионис квартеті құрылды. 1969 жылы М. К. Чиурлионис галереясы мұражайдың қосымша ғимаратына (архитектор Феликсас Витас) көшірілді. Чиурлионис литвалық композитор Освальдас Балакаускастың "Таулар сонатасы" (1975) туындысына шабыттандырды, ал әр төрт жыл сайын Литва мен көрші елдерден келген жас музыканттар Чиурлионис атындағы байқауға қатысады. 1975 жылы Қырым астрофизигі Николай Черных диаметрі 8 км болатын жаңа астероидті ашты және оған Чиурлионис астероиді деп ат қойды. Ескі Варенада, М. К. Чиурлионис туған үйінің орнында ескерткіш тас орнатылған. Ескі Варенадан Друскининкайға дейін 1975-1976 жылдары халық шеберлері жасаған 22 еменнен жасалған жол белгілерінен тұратын "Чиурлионис жолы" салынды. 1995 жылы Друскининкайдағы музыка мектебі М. К. Чиурлионис атымен аталып, М. К. Чиурлионис атындағы халықаралық пианист және органды орындаушылар байқауы өтеді. 1995 жылы М. К. Чиурлионис үйі Вильнюсте ашылды. Оның кейбір суреттері Литваның Ұлттық өнер мұражайында, Варшаваның Ұлттық мұражайында, Санкт-Петербургтегі Мемлекеттік Ресей мұражайында сақталады. Чиурлионистің туындылары Жапония, Германия, Испания және басқа елдердегі халықаралық көрмелерде көрсетілді. 2005 жылы Лос-Анджелестегі Заманауи өнер мұражайында өткен "Визуальды музыка" фестивалінде, синестезияға арналған құрмет ретінде, Василий Кандинский, Джеймс МакНейл Уистлер және Пауль Клее туындыларымен қатар Чиурлионистің суреттері де көрсетілді. 2009 жылы Геновайте Казакас (lt) "Музыкалық суреттер" атты кітабын жариялады, онда Чиурлионистің өнеріне теософия, эзотерика және спиритизмнің әсері зор екенін айтты. 2009 жылы LRT (литавалық ұлттық телеарнасы) "Уақыт белгілері" (Laiko ženklai) циклінде М. К. Чиурлиониске арналған 12 деректік эпизодты көрсетті. Авторлары Л. Поцюниене, П. Савицкис. М. К. Чиурлионис қайтыс болған Маркидегі бұрынғы аурухана ғимаратына мемориалдық тақта орнатылды. 2011 жылы суретшінің қайтыс болғанына 100 жыл толуына орай, ЮНЕСКО осы жылы М. К. Чиурлионис жылы деп жариялады. М. К. Чиурлионистің естелігіне арналған түрлі шаралар өткізілді. Жапонияда оның музыкалық қолжазбасы жарияланды. Чиурлионистің өмірі Роберт Муллан режиссерлік еткен 2012 жылғы "Софияға хаттар" фильмінде бейнеленді. 2019 жылы бірінші ұлттық сертификатталған мәдени маршрут "М. К. Чиурлионис маршруты" жұмысын бастады. Жыл сайын ол Литваның 7 аймағын (М. К. Чиурлиониспен байланысты) мамыр айындағы "Литваның М. К. Чиурлионис топографиясы" және М. К. Чиурлионистің туған күнін тойлау сияқты екі негізгі шарада біріктіреді.
Отбасы
Микалоюстың төрт ағасы болды: Повилас Чиурлионис (1884–1945), Лит (1887–1944), Петрас Чиурлионис (1890–1924), Лит (1891–1955) және төрт қарындасы: Мария Чиурлионьите (1879–1969), Юзе Чиурлионьите Стулгайтиене (1882–1966), Валерия Чиурлионьите Каружиене (1896–1982), Лит (1898–1992).