Кіріспе

Финляндияның бұрынғы заң шығарушы жиналысы, Финляндияның бұрынғы заң шығарушы органы – Финляндияның Diet (финдік Suomen maapäivät, кейін valtiopäivät; швед Finlands Lantdagar) 1809-1906 жылдар аралығында Финляндия Ұлы Герцогтігінің заң шығарушы жиналысы болып табылды және Швеция Риксдагінің өкілеттіктерін қабылдады. (Қазіргі кезде valtiopäivät термині Финляндия Парламентінің жылдық сессиясын білдіреді, ал швед тілінде Riksdagen Парламенттің және оның сессияларының атауы ретінде қолданылады.)

Або Ландаг

1616 жылы Хельсинкиде Финляндияның алғашқы мәжілісі өтті. Мысалы, 1676 жылы Түркіде (Åbo lantdag) басқа да мәжілістер шақырылды. Мәжілісті Аксель Юлиус Де ла Гарди ұйымдастырды. Шаруалардың өкілдеріне Хайки Хайкинпоика Ваанила төрағалық етті.

Порвоу диетасы

Швеция мен Ресей арасындағы Фин соғысы кезінде, оккупацияланған Финляндияның төрт қабаты (ақсүйектер, дін қызметкерлері, буржуазия және шаруалар) 1809 жылдың 25 наурызы мен 19 шілдесі аралығында Порвоо (Борго) қаласында Финляндияның жаңа ұлы князі Александр I шақырылды. Порвоодағы орталық оқиға – 29 наурызда Порвоо соборында егемендікке берілген ант және қабаттардың анты болды. Әрбір қабат императорды Финляндияның Ұлы князі ретінде қабылдауға және конституцияны және үкімет нысанын өзгеріссіз сақтауға ант берді. Александр I кейіннен Финляндияны оның заңдарына сәйкес басқаруға уәде берді. Бұл императордың 1772 жылғы Швецияның Үкіметтік құжатын Финляндияның конституциясы ретінде бекіткенін білдіретін болды деп есептелді, бірақ сонымен қатар барлық қолданыстағы кодекстер мен ережелерге де құрмет көрсету керек екенін білдірді. Сенат Фин соғысы аяқталғаннан кейін, Финляндия Швециядан бөлінгеннен кейін қайтадан шақырылуын талап етті. Сол жылдың 17 қыркүйегінде Фредрикshamн шартымен қақтығыс шешілді, бірақ Финляндия қабаттары қайтадан жиналуға шақырылмас бұрын тағы 54 жыл өтті.

Еліміздің билік өкілдері қайтадан жиналды

1863 жылдың маусым айына дейін, Қырым соғысы өткеннен кейін ғана Александр II Еластықты қайта шақырды. Ашылу рәсімі 18 қыркүйекте өтті, император конституцияға өзгерістер енгізуге, оның ішінде Dietті тұрақты түрде шақыруға уәде берді. Diet 1867 жылдың қаңтарында қайта жиналып, өзінің ішкі регламенті туралы заң қабылдады. Diet кем дегенде бес жылда бір рет жиналуға тиіс болған, бірақ іс жүзінде үш жылда бір рет жиналды. 1872 жылғы Diet сайлауында екі тілдік партия – фенномандар мен свекомандар либералдардың есебінен үстемдікке ие болды. Александр II-нің қазасынан кейін Финляндияның Ресей империясындағы ерекше статусы қауіп төңкерілді. Александр III фин валютасы, кеден және почта жүйелерін империялық жүйелерге біріктіру туралы жариялады. 1882 жылғы Dietте генерал-губернатор Dietтің заң жобаларын ұсынуға құқығы бар екенін, бірақ конституцияға немесе Финляндияның Ұлы Герцогтығы әскеріне өзгерістер енгізу құқығы тек императорға ғана тиесілі екенін мәлімдеді.

Қуғын-сүргіннің алғашқы кезеңі

1899 жылы Ұлы князь Николай II «Ақпан манифесті» деп белгілі болған құжатқа қол қойды. Финляндияның ішкі істеріне қатысты диетаның (парламенттің) өкілеттіктері әлсіретіліп, Ресей министрлеріне берілді. 1899 жылғы диетаның заң комитеті манифесттің Финляндияда заңды күші жоқ деп шешті.

Реформа

1905 жылы қазанда Ресей-Жапон соғысы салдарынан Финляндияда жалпы ереуіл болды. Оның тікелей нәтижесі императордың барлық заңсыз қағидаларды жойған манифесті болды. Сонымен қатар, барлық азаматтарға тең және жалпы сайлау құқығы негізінде парламент құрылатыны уәде етілді. Парламенттік реформаларды іске асыру үшін 1905 жылдың желтоқсан айында парламенттің кезектен тыс сессиясы шақырылды. 1906 жылдың 15 наурызында бұл ұсыныс императорға ұсынылып, оның бекітілуінен кейін 9 мамырда эстаттарға (қарастырылды). Реформалар 1906 жылдың 1 қазанында күшіне енді. Парламент төрт эстаттан тұратын заң шығару жиналысынан 200 мүшелі бірпалаталы парламентке айналдырылды. Осымен қатар, 24 жасқа толған барлық ер және әйел азаматтарға сайлауға қатысу және сайлану құқығы берілді. Парламенттің үкімет мүшелерін бақылау құқығы, сөз, жиналыс және ұйым құру бостандығы, сондай-ақ баспасөз бостандығы туралы заңдар қабылданды. Осы реформалар қазіргі Финляндия Парламентінің негізін қалады. Жаңа парламентке алғашқы сайлау 1907 жылы өткізілді.

Диеталар мен спикерлер

Диета Лантмаршалы Ақсүйектердің діни қызметкерлер Архиепископы Буржуазия өкілі Шаруалар диетасы 1809 Роберт Вильгельм Де Гир Якоб Тенгстром Кристиан Трапп Пхр КлокарсДиета 1863 Йохан Мауриц Норденштам Эдвард Бергенхайм Роберт Исидор Орн Аукусти МакипескаДиета 1867 Йохан Мауриц Норденштам Эдвард Бергенхайм Франс Вильгельм Френксел Аукусти МакипескаДиета 1872 Йохан Мауриц Норденштам Эдвард Бергенхайм Х. В. Ж. Зильлия Аукусти МакипескаДиета 1877 Йохан Август фон Борн Эдвард Бергенхайм Александр Р. Фрей –14.6.1877Георг Валльгрен 14.6.1877–Карл Йохан Слотте Диета 1882 Самуэль Вернер фон Тройль Андерс Йохан Хорнборг Лоренц ЛинделофКарл Йохан СлоттеДиета 1885 Самуэль Вернер фон Тройль Торстен Туре Ренвалль Йоахим КуртенКарл Йохан Слотте Диета 1888 Виктор фон Хартман Торстен Туре Ренвалль Йоахим Куртен Карл Йохан Слотте Диета 1891 Виктор фон Хартман Торстен Туре Ренвалль Йоахим КуртенКарл Йохан Слотте Диета 1894 Ларс Теодор фон Хелленс Торстен Туре Ренвалль Йоахим Куртен Каарле Вярри Диета 1897Самуэль Вернер фон Тройль ? Йоахим Куртен Каарле Вярри Диета 1899 Самуэль Вернер фон Тройль Густав Йоханссон Йоахим Куртен Каарле Вярри Диета 1900 Лоренц Линделоф Густав Йоханссон Феликс Хейкель Каарл Оянен Диета 1904–1905 Константин Линдер (1904), Оссиан Вуоренхеймо (1904 ж., ресми түрде 1905 ж.)Густав Йоханссон Уго Лилиус Каарл Оянен Диета 1905–1906 Виктор Магнус фон Борн Густав Йоханссон Леонард фон Пфалер Пекка Аулин