Энтони Фоккер: Голланд авиаторының шебері және ұшқыш конструкторы

Кіріспе

Нидерланд авиациясының ізашары (1890–1939)

Антон Герман Герард "Антони" Фокер (6 сәуір 1890 – 23 желтоқсан 1939) – нидерланд авиациясының ізашары, авиация кәсіпкері, ұшақ конструкторы және ұшақ өндірушісі. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияда Eindecker монопландары, Dr.1 трипланы және D. VII бипланы сияқты жауыгерлік ұшақтарды өндірді. Версаль шарты Германияға ұшақ жасауға тыйым салғаннан кейін, Фокер өзінің бизнесін Нидерландыға көшірді. Онда оның компаниясы Fokker F. VII/3m тримоторлы, екі соғыс аралығындағы сәтті жолаушылар ұшағы сияқты түрлі сәтті ұшақтарды жасауға жауапты болды. 1939 жылы Нью-Йоркте қайтыс болды. Кейінгі авторлар оның жеке басы харизматикалық болғанын, бірақ бизнесте принципсіз және даулы тұлға болғанын айтады.

Ерте өмір

Энтони (Тони) Фокер Голландияның Шығыс Индиясында (қазіргі Индонезия) Блитар қаласында, голландиялық кофе плантациясының иесі Герман Фокер мен Йоханна Хугона Вутерина Вильгельмина Димонт отбасында дүниеге келді. Кейбір дереккөздерде оның Кедириде туғаны айтылады. Сол кезде Блитар "Кедири резиденциясының" бөлігі болды, ол Кедири қаласында орналасқан отарлық әкімшілік бөлімшесі еді. Ол физик Адриан Фокердің туысы болды. Фокер төрт жасқа толғанда, отбасы Голландияға оралып, Харлем қаласына қоныстанды, осылайша Фокер мен оның үлкен әпкесі Тооске голландиялық тәрбие беруді көздеді. Сол жылы Фоккер өзінің алғашқы ұшағын – "де Спин" ("Үйкеріш") құрастырды, бірақ ол бизнес-серігі оны ағашқа шағылыстырғанда қирады. Ол екінші "Спин" ұшағымен ұшуға сертификат алды, оны да көп ұзамай сол бизнес-серігі жойды, осыдан кейін Фоккер олардың ынтымақтастығын тоқтатуға мәжбүр болды. 1911 жылдың 1 қыркүйегінде "Спиннің" үшінші нұсқасымен Харлемдегі Грот немесе Сент-Бавокерк мұнарасының айналасын ұшып өтіп, ол өз елінде танымал болды. Бір күн бұрын, Король күнінде (31 тамыз, Королева Вильгельминаның туған күні) Фоккер Харлемде сол ұшақта бірнеше демонстрациялық ұшулар жасады. 1912 жылы Фоккер Берлинге жақын Иоганнистальға көшіп, өзінің алғашқы жеке компаниясы Fokker Aeroplanbau-ды құрды. Келесі жылдары ол түрлі ұшақтарды жасады. Ол зауытын Шверинге көшірді, онда ол Fokker Flugzeugwerke GmbH деп аталды, кейіннен Fokker Werke GmbH деп қысқартылды.

Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысу

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Германия үкіметі зауытты бақылауға алды. Фоккер Германия императорлық әуе күштерінің (Luftstreitkräfte) ұшақтарының директоры және, деп мәлімдеген, дизайнының авторы болды, оның ішінде Fokker Eindecker және Fokker Dr. I, Манфред фон Рихтхофен (Қызыл барон) сияқты үздік ұшқыштармен танымал болған үшұңғыш ұшақ. Барлығы, оның компаниясы Германия әуе күштеріне 700-ге жуық әскери ұшақ жеткізді, сондай-ақ Германия теңіз күштері мен Австрия-Мажарстанды да қамтамасыз етті. Фоккер өзі де шебер ұшқыш болды және ұшақтарын көптеген рет көрсетіп тұрды. D. VIII ұшақтары бірден жоғары жылдамдықпен қанаттарының сынға ұшырауына байланысты қиындыққа тап болды. Фоккер ұшақты қосымша сынақтар үшін қайтарып алды және артқы тірегі күшейтілгенде қанаттардың жылдамдықпен тепе-теңсіз иілуіне себеп болатынын, қанат ұштарындағы шабуыл бұрышын арттырып, жүктеме артуынан қанаттың жыртылуына әкелетінін сәтті көрсетті. Мәселе артқы тіректі бастапқы сипаттамасына қайтару арқылы шешілді. Вейл сондай-ақ Фоккердің тікелей плагиат жасауы немесе қызметкерлерінің, ең алдымен дизайнер Мартин Крюзердің және кейін Рейнхольд Плацтың еңбегі үшін өзіне ғана еңбек сіңіргендік тағайындауы туралы айтқан сөздерді талқылайды. Мысалы, E. V/D. VIII туралы заманауи неміс құжаттары Фоккерді «конструктор» деп атайды, бірақ Вейл және басқа авторлар Плацтың Dr. I, D. VII және D. VIII ұшақтарының нағыз дизайнының шебері болғанын айтады. Бұл туралы айтуға негіз бар, өйткені Плац Вейлге ол Фоккермен бірге жоғары деңгейдегі кездесулерге қатысқанын, бірақ дизайнер ретінде таныстырылмағанын немесе аталмағанын, тіпті көбінесе сөйлемегенін еске салды. Дегенмен, Фоккер Германиядан қашқаннан кейін, Плац Фоккердің атынан Германиядағы жұмысты дереу өз қолына алды. Кейіннен Фоккер Плацты бас дизайнер ретінде Нидерландыға көшірді, соғыстан кейінгі неміс операциясы құлдырағанда, бұл Плацтың Фоккер мойындағаннан гөрі үлкен дизайндық рөл атқарғанын көрсетеді. Вейл Плацтың Фоккер D. VIII дағдарыс кездесулеріндегі рөлінің бірдеңе дұрыс болмаған жағдайда кінәлау және ешқандай мақтау алмау болғанын қайырымсыздықпен айтады. Бұл түсіндірменің Плацтың 1965 жылы оқиғаның өзінің жағын айтуға тірі болғанымен, ал Фоккердің болмауымен байланысты екендігі белгісіз. Генри Хегенердің (Фокер мен Плацты жеке танитын) басқа бір кітабында Плацтың білікті шебер (және тамаша дәнекерлеуші) болғанымен, ресми техникалық білім алмағаны және оның Фоккердің дизайнына қосқан үлесін асыра бағалағаны айтылады, бірақ Хегенер Плацтың жақсы «тәжірибелік» дизайнер болғанын мойындайды. Хегенер сондай-ақ Плацтың Фоккер тарапынан жаман қаралғаны туралы айтқан сөздерге де қарсы шығады, кем дегенде қаржылық жағынан, өйткені Плацтың жыл соңындағы бонустары көбінесе оның жылдық жалақысын асып түсетін.

At the outbreak of World War I the German government took control of the factory. Fokker remained as director and alleged designer of many aircraft for the Imperial German Army Air Service (Luftstreitkräfte), including the Fokker Eindecker and the Fokker Dr. I, the triplane made famous in the hands of aces such as Manfred von Richthofen (the Red Baron). In all, his company delivered about 700 military aircraft to the German air force as well as supplying the German navy and Austria Hungary. Fokker himself was a skilled pilot, demonstrating his aircraft on many occasions. The D. VIIIs immediately ran into trouble with the wing collapsing at high speed. Fokker recalled the aircraft for further testing, and successfully demonstrated that the reinforced rear spar caused the wings to flex unevenly at speed, increasing the angle of attack at the wing tips and causing the wing to shear apart under the increased loads. The problem was resolved by restoring the rear spar to its original specifications. Weyl also discusses claims of Fokker's outright plagiarism or taking sole credit for the work of his staff, first designer Martin Kreuzer and later Reinhold Platz. For example, contemporary German documents for the E. V/D. VIII refer to Fokker as "the designer" but Weyl and other authors now suggest that Platz was the real design genius behind the Dr. I, D. VII and D. VIII. There may be some truth in this as Platz recalled to Weyl that he attended high level meetings alongside Fokker but was never introduced or referred to as the designer and often never even spoke. Yet when Fokker fled Germany it was Platz who immediately took over the German works on Fokker's behalf. Fokker later moved Platz to the Netherlands, as head designer, when the post war German operation collapsed which indicates Platz really did play a greater design role than Fokker admits. Weyl uncharitably suggests that Platz's role at the Fokker D. VIII crisis meetings was to take the blame if anything was wrong and not receive credit. How much of this interpretation is based on the fact that Platz was still alive to tell his side of the story in 1965, and Fokker was not, is unclear. Another book by Henri Hegener (who knew both Fokker and Platz personally) depicts a rather different story, saying that Platz, while a skilled craftsman (and excellent welder), had received no formal technical training, and that his contributions to the Fokker designs are exaggerated, although Hegener grants that Platz was a good "rule of thumb" designer. Hegener also contradicts the claims that Platz was treated badly by Fokker, at least not financially because Platz's year end bonuses often exceeded his yearly salary.

Бұранданың құрылғысы

Фокерге бірінші дүниежүзілік соғыстағы ұшақтардың айналып тұрған винт арқылы оқ атуына мүмкіндік беретін синхрондау құрылғысын ойлап тапқандығы жиі айтылады. Оның рөлі, әрине, маңызды болды, бірақ Фокердің бұл нәтижесіне қол жеткізуге дейін бірқатар алдын ала дамулар болды. 1915 жылдың 18 сәуірінде әйгілі француз ұшқышы Роланд Гаррос атып түсірілді. Оның ұшағына дефлектор құрылғысы орнатылған, ол металл дефлектор клиндерін винтке бекіту арқылы жұмыс істеді. Гаррос тұтқынға алынбастан бұрын ұшақтың қаңқасын өртеуге үлкерді, бірақ ұшақтың пулеметі мен брондалған винті зақымдалмады және неміс әскерінің қолына тиді. Бұл Германияның әскери әуе күштерінде (Luftstreitkräfte) винттің айналуын тоқтату құрылғысының тұжырымдамасын қарастыру кезеңін бастады. Фокер бұл процеске белсенді қатысты, бірақ оның 48 сағат ішінде синхрондау құрылғысын ойлап табу, жасау және орнату туралы әңгіме (алғаш рет 1929 жылы жарық көрген Фокердің ресми өмірбаянында айтылған) шындыққа сай емес екені дәлелденді. Бар деректер Гаррос ұшағына түскенге дейін Fokker компаниясында шамамен алты ай бойы синхрондау құрылғысы жасалып жатқандығын көрсетеді. Фокер-Лаймбергер қаруы сырттай Гатлинг мылтығына ұқсағанмен, оның жұмыс принципі мүлдем басқаша болды. Қарудың, әсіресе оқтаудың жарылуына байланысты проблемалар, соғыс кезінде оны сериялық өндіріске енгізуге кедергі келтірді. АҚШ-қа көшкеннен кейін де Фокер бұл жобаны жетілдіруге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады – айналмалы бөлінген құбырды герметикалық жабу өте қиын болып шықты. Бүгінде Кентуккидегі әскери мұражайда осы құрылғының бір ғана прототипі сақталған.

Нидерландыға оралу

Соғыс аяқталғаннан кейін Версаль келісімінің шарттары Германияға кез келген ұшақ немесе ұшақ қозғалтқыштарын жасауға тыйым салды. Бірақ Fokker D. VII ұшағын жою немесе тәркілеу туралы шешім Версаль келісімінде емес, соғыс бітімінде қабылданды – бұл осылай аталатын жалғыз ұшақ еді. 1919 жылы Фоккер Нидерландыға оралып, жаңа ұшақ жасау компаниясын құрды, ол Nederlandse Vliegtuigenfabriek (Голландия ұшақ фабрикасы) деп аталды, бұл Fokker ұшақ компаниясының алдағы іргесі болды. Келісімдегі қарусыздандыру шарттарының қатаңдығына қарамастан, Фоккер бос қолмен қайтпады: ол алты жүк вагонымен D. VII және C. I әскери ұшақтары мен қосалқы бөлшектерін Германиядан Голландия шекарасы арқылы контрабандалық жолмен шығаруға қол жеткізді. Автор Вейлдің сөзінше, Фоккер 350 теміржол вагонын пайдаланған және әрбір пойыздың теміржол тұйықтарына сыймайтындай етіп, ұзын болғанына көз жеткізген, себебі пойыздар сол жерде контрабандаға тексерілетін. Вейл Фоккердің өзінің 20 000 голланд гильдерін пара ретінде төлегенін айтады. Пойыздардың құрамында 220 ұшақ, 400-ден астам авиациялық қозғалтқыш және көптеген басқа да материалдар болды. Бұл бастапқы қор оған тез жұмыс істеуге мүмкіндік берді, бірақ оның назары әскери ұшақтардан азаматтық ұшақтарға, атап айтқанда өте сәтті Fokker F. VII/3m тримоторына ауысты. Фоккердің мойындаған пара беруі оның бизнестегі өткірлігіне әсер етті. Вейл сондай-ақ, Fokker D. VIII ұшағының қазасына байланысты қылмыстық айыптаулардан басқа, Фоккердің неміс билігіне салық төлемегенін және тіпті 14 миллионнан астам марка берешегі болғанын атап өтеді. Фоккердің автобиографиясы да осыған ұқсас оқиғаны баяндайды, бірақ Веймар дәуірінен бұрынғы кезеңдегі кең таралған жемқорлық, гиперинфляция, экономикалық құлдырау және зорлық-зомбылыққа толы революциялық күштерге баса назар аударады. Фоккердің айтуынша, Бірінші дүниежүзілік соғыс барысында неміс жоғары басшылығы күннен-күнге намыстырақ болып, тіпті оны өз еркіне қарсы неміс азаматтығын қабылдауға мәжбүрлеген. Фоккер Германиядан қашуын қорқынышты оқиға ретінде сипаттайды, онда ол мүмкіндігінше көп жұмысшыны қорғап, өзінің таза байлығының төрттен бір бөлігінен де аз ақшамен қашып кетті. Ол елден кету кезінде салық берешегі болған деген айыптаманы жоққа шығаруға тырысады.

After the war's end, the terms of the Treaty of Versailles forbade Germany to build any aircraft or aircraft engines. The Armistice, not the Treaty of Versailles, singled out the Fokker D. VII for destruction or confiscation, the only aircraft to be so named. In 1919, Fokker returned to the Netherlands and started a new aircraft company, the Nederlandse Vliegtuigenfabriek (Dutch Aircraft Factory), predecessor to the Fokker Aircraft Company. Despite the strict disarmament conditions in the treaty, Fokker did not return home empty handed: he managed to smuggle six goods trains' worth of D. VII and C. I military aircraft and spare parts out of Germany across the German Dutch border. Author Weyl says that Fokker used 350 railway wagons and made sure that each train was too long to fit into the railway sidings where trains were normally checked for contraband. Weyl quotes Fokker himself as saying that he paid 20,000 Dutch guilders in bribes. The trains included 220 aeroplanes, more than 400 aero engines and much other material. This initial stock enabled him to quickly set up shop, but his focus shifted from military to civil aircraft such as the very successful Fokker F. VII/3m trimotor. Fokker's admitted bribery has contributed to his reputation for sharp business practices. Weyl also points out that – in addition to possible criminal charges for the Fokker D. VIII fatal crashes – Fokker also failed to pay taxes to German authorities, and actually owed more than 14 million Marks. Fokker's autobiography tells a similar story, but focuses on the rampant corruption, hyper inflation, economic meltdown, and violent revolutionary forces of the pre Weimar days. According to Fokker's account, as WWI progressed, the German High Command became increasingly brazen, even forcing Fokker into German citizenship against his will. Fokker describes his escape from Germany as a harrowing tale in which he protected as many workers as possible and escaped with less than a quarter of his net worth. He takes pains to rebuff the claim that he left the country owing any taxes.

Жеке өмір

1919 жылы 25 наурызда Фокер Харлемде Софи Мари Элизабет фон Моргенге үйленді. Бұл неке 1923 жылы ажырасып кетті. 1927 жылы ол Нью-Йоркте канадалық Вайолет Остманға үйленді. 1929 жылы 8 ақпанда ол қонақүй бөлмесінің терезесінен құлап қайтыс болды. Алғашқы полиция есебінде оның өлімі өз-өзіне қол жұмсау деп көрсетілген, бірақ кейін күйеуінің қызметкерлерінің өтінішімен "бас айнудан зардап шеккен" деп өзгертілді. Өзінің некелері туралы Фокер былай деп жазды: "Мен әрқашан ұшақтарды әйелдерден жақсырақ түсіндім. Мен өмірімде көп махаббат оқиғаларына қатыстым, олардың бәрі біріншісі сияқты аяқталды, себебі мен ұшақтарымнан артық ештеңе жоқ деп ойладым. Қазір ащы тәжірибеден білдім, кісі аздап жарасымдылық танытуы керек; махаббатта миды бизнестегідей, тіпті одан да көп қолдану қажет".

АҚШ-қа көшіп бару және өлім

1926-1927 жылдары Фокер АҚШ-қа көшіп барды. Бұл жерде ол өзінің компаниясының Солтүстік Америкадағы филиалын, «Атлантик ұшақ корпорациясын» құрды. Компания ұшқыштардың батыл ерліктері арқасында кең танылды. 1926 жылдың 9 мамырында пилот Ричард Берд пен механик Флойд Беннет Солтүстік полюске немесе оның жанынан ұшу үшін Fokker F. VII ұшағын пайдаланды. 1928 жылдың маусым айында Амелия Эрхарт Fokker F. VII/3m тримоторлы ұшағымен Атлантиканы кесіп, Уэльске қонды, ал 1930 жылы Чарльз Кингсфорд Смит тағы бір ұшақпен бүкіл әлемді айналып өтті. Алайда, 1931 жылдың наурыз айында әйгілі Нотр-Дам университетінің футбол жаттықтырушысы Кнут Рокне Fokker F.10A ұшағының апатында қаза тапқаннан кейін компанияның беделіне нұқсан келді. Фокердің голландиялық және американдық компаниялары 1920 жылдардың соңында өркендеген кезеңді бастан өткерді, бірақ ол акцияларын сату үшін компанияны ашыққа шығарып, бақылауын жоғалтты. 1929 жылы General Motors «Fokker Aircraft Corporation of America» компаниясын сатып алып, оны «General Aviation Corporation» компаниясымен біріктірді. Фокер бас инженер болып тағайындалды. 1931 жылы ол қызметтен кетті. Fokker ұшақтарының жобалары көнеріп, 1934 жылы «General Aviation» олардың өндірісін тоқтатты. Бірақ олар Нидерландыда әлі де жасала берді. 1934 жылы Невилл Шут «Airspeed Ltd» (Англия) үшін өндіріс лицензиясы алу үшін Фокермен келіссөздер жүргізді және оны «жақсы мінезді, епті және көмекші» деп сипаттады, бірақ «бұрыннан ауру» екенін айтты; сонымен қатар, оның «үй шаруасы дұрыс емес» болғандықтан онымен келісу қиын болды. Ол «күндіз-түнде, әртүрлі орындарда» жұмыс істеді. Көбінесе «оның өте білікті заң кеңесшісі мен хатшысы оның қайда екенін білмейтін» жағдайлар туды. Шут оның «адамдарды жақсы таңдай білетінін» және «голландиялықтар мен бұрынғы немістерден құралған өте тиімді командасы» бар екенін айтты. Фокер 1939 жылы Нью-Йоркте пневмококктан туындаған менингиттен үш апталық аурудан кейін 49 жасында қайтыс болды. 1940 жылы оның күлі Солтүстік Голландияның Дрихуистегі Вестервельд зиратына әкелінді және отбасылық қабірге қойылды. 1970 жылы Фокер Халықаралық Ұшқыштар және Ғарышкерлер Даңқына енгізілді. 1980 жылы Фокер Огайо штатының Дейтон қаласындағы Ұлттық Ұшқыштар Даңқына енгізілді.

In or about 1926 or 1927, Fokker moved to the United States. Here he established the North American branch of his company, the Atlantic Aircraft Corporation. The company gained high visibility in daring exploits by pilots. The Fokker F. VII aircraft was used by pilot Richard E. Byrd and machinist Floyd Bennett to fly over or near the North Pole on 9 May 1926. In June 1928, Amelia Earhart crossed the Atlantic to Wales in a Fokker F. VII/3m trimotor, and in 1930 Charles Kingsford Smith circumnavigated the globe in another. However the reputation was hurt when the famous University of Notre Dame football coach Knute Rockne was killed in the crash of a Fokker F.10A in March 1931. Fokker's Dutch and American companies were at the peak of their success in the late 1920s, but he lost control by going public to sell stock. In 1929, General Motors took over Fokker Aircraft Corporation of America, and merged it in the General Aviation Corporation. Fokker was appointed director of engineering. He resigned in 1931. Fokker designs were increasingly outdated and in 1934 General Aviation discontinued their production. They were still built in the Netherlands. Neville Shute in 1934 negotiated with Fokker for a manufacturing licensing agreement for Airspeed Ltd (England), and found him "genial, shrewd and helpful" but "already a sick man"; and he was difficult to deal with as "his domestic life was irregular". He worked "at all hours and in strange places". Frequently "his very efficient legal advisor and secretary could not tell us where he was". Shute said he was "a good chooser of men" and had a "most efficient staff of Dutchmen and ex Germans". Fokker died at age 49 in New York in 1939 from pneumococcal meningitis, after a three week long illness. In 1940, his ashes were brought to Westerveld Cemetery in Driehuis, North Holland, where they were buried in the family grave. In 1970, Fokker was inducted into the International Air & Space Hall of Fame. In 1980, Fokker was inducted into the National Aviation Hall of Fame in Dayton, Ohio.

Танымал мәдениет

Фокердің лақап аты – «Ұшқан голландық». Көптеген БАҚ-та Хёрд Хэтфилд оны 1971 жылғы «Фон Рихтхофен және Браун» фильмінде сомдады. «Super Dimension Fortress Macross» және оның туындысы «Macross Zero» анимациялық сериясындағы Рой Фоккер кейіпкері Энтони Фоккер мен Рой Браунның құрметіне аталған, сондай-ақ Рой Браун Корольдік әуе күштерінің пилоты ретінде Манфред фон Рихтхофеннің Fokker Dr. I ұшағын атып түсіргені ресми түрде мойындалған. Фоккерді Крейг Келли «Жас Индиана Джонс хроникасы: Шоқпарлар шабуылы» фильмінде ойнады. KLM әуекомпаниясының Boeing 747-200 ұшағының бірі, PH BUN тіркеу нөмірі, Фоккердің құрметіне аталды және 1979 жылдан 2004 жылға дейін компания үшін жұмыс істеді. Ұшақ KLM қызметінен кейін жарамсыз деп танылды.

Телехикая

Turbulent Skies – 2020 жылы түсірілген, сегіз бөлімнен тұратын голланд телесериалы. Ол Антони Фоккер мен Альберт Плесманның қажырлы еңбектерін көрсетеді.