Кіріспе
Стьепан Радич (1871–1928) – хорват саясаткері және Хорват халық шаруалар партиясының (ХХШП) негізін қалаушы, Австрия-Мажарстан мен Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінде саяси қызметін жүргізген. Ол хорват шаруаларын тиімді саяси күшке біріктіргенімен белгілі. Радич өмірінің бойы Югославиядағы бірігуге, содан кейін сербтердің үстемдігіне қарсы тұрды және осы елдегі маңызды саяси тұлғаға айналды. Ол Сербия халықтық радикалдық партиясының саясаткері Пуниша Рачичпен парламентте атылып жарақаттанды. Радич 57 жасында алған ауыр асқазан жарасынан бірнеше аптадан кейін қайтыс болды. Бұл қастандық хорваттар мен сербтер арасындағы жағдайды нашарлатты және парламенттік жүйенің күйреуіне әкеп соқты, нәтижесінде 1929 жылғы 6 қаңтардағы диктатура орнатылды.
Stjepan Radić (11 June 1871 – 8 August 1928) was a Croat politician and founder of the Croatian People's Peasant Party (HPSS), active in Austria Hungary and the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes. He is credited with galvanizing Croatian peasantry into a viable political force. Throughout his entire career, Radić was opposed to the union and later Serb hegemony in Yugoslavia and became an important political figure in that country. He was shot in parliament by the Serbian People's Radical Party politician Puniša Račić. Radić died several weeks later from a serious stomach wound at the age of 57. This assassination further alienated the Croats and the Serbs and initiated the breakdown of the parliamentary system, culminating in the 6 January Dictatorship of 1929.
Ерте өмір
Стьепан Радич Австрия-Мажарстан құрамындағы Хорватия Корольдігінің Славония аймағында, Сисак маңындағы Мартинская Вес қаласында, он бір баланың тоғызыншысы болып дүниеге келді. Загребтегі гимназиядан қуылғаннан кейін, ол Карловацтағы Жоғары Реальный гимназияда білімін аяқтады. 1888 жылы Радич Дяковоға сапар шекті, онда епископ Йосип Юрай Строссмайерден Ресей империясына сапарға көмектесуді сұрады. Строссмайер Радичті Белград митрополиті Михаилға ұсынды, ол оны Киевтегі орыс тілінің оқытушысына жолдады. Радич Киевке сапар шекті және қаланың Ыстық үңгірлер монастырында тұруға рұқсат алды, ол Хорватияға қайтып оралғанға дейін алты апта болды. 1893 жылы Сисак шайқасының 300 жылдығын тойлау кезінде студенттердің өкілі болып сайланды. Салтанатты шарада Хорватияның бан Кэроли Хуен Хедервариді сынап, оны "мажар гусары" деп атағаннан кейін, Радич төрт айға түрмеге кесілді және жазасын Петриньяда өтеді. Біраз уақыт Ресейде және кейін Прагада болғаннан кейін, Радич Париждегі École libre des sciences politiques-те оқуын жалғастырды, оны 1899 жылы бітірді.
Бірінші Югославияға дейін
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Хорватияның Сербия Корольдігімен бірігуіне, хорват автономиясының кепілдіктері болмаса, қарсы болды. Радич Словения, Хорватия және Сербия Ұлттық кеңесінің мүшесі болып сайланды. 1918 жылғы 24 қарашада ол елдің саяси болашағын шешетін сессияға қатысқан делегаттарды "қаздар сияқты тұманға асықпауға" шақырды. Ұлттық кеңестің орталық комитетінде Сербия Корольдігімен келіссөздер жүргізу үшін Белградқа делегация жіберуге қарсы дауыс берген жалғыз мүше ол болды. 26 қарашада ол орталық комитеттен шеттетілді. Бұл әрекет үкіметті Радичті және басқа бірнеше партия мүшелерін тұтқындауға итермеледі. Ол 1920 жылғы ақпанға дейін, шамамен 11 ай бойы қамауда болды, дәл сол кезде ШШ Корольдігінің Конституциялық Ассамблеяға парламенттік сайлауы өтті (28 қарашада), және оған амнистия жарияланды. Қарашадағы сайлау қорытындысы 230 590 дауысқа тең болды, бұл 419 орынның 50-сін құрады. 8 желтоқсанда, парламенттің алғашқы отырысынан бұрын Радич Загребте 100 000 адамдық митинг өткізді. Стьепан Радич және ХХХП басқару мәселелері бойынша Сербиямен келісімге келгенге дейін партия парламенттік талқылауларға қатыспайтыны туралы ұсыныс енгізіп, дауыс берді, ең қиын мәселелер хорват халқының маргинализациясы және Белградтағы орталық үкіметтің патшаның шектеусіз билігі болды. Кейін партия Хорватия Республикалық Шаруалар Партиясы деп өзгертілді, бұл партияның ресми ұстанымын көрсетеді.
Жаңа Конституция
1920 жылдың 12 желтоқсанында СХС Парламенті алғашқы отырысын КПК (50 өкіл) және Хорват Құқықтар партиясының (2 өкіл) өкілдерізсіз өткізді. Барлығы 419 өкілдің 342-сі өкілдік құжаттарын ұсынды. 1921 жылдың 28 маусымында Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің Конституциясы қазіргі 285 өкілдің 223-інің дауыс беруімен заңға айналды. Парламенттегі өкілдердің жалпы саны 419 болды; 35 қарсы дауыс берді және 161-і дауыс беруден бас тартты немесе отырыстан шығып кетті. Конституция Сербияның Косово шайқасының және 1914 жылы Франц Фердинандтың қаза тауып, құрылған мерейтойынан кейін Видовдан (Изге Витус күні) Конституциясы деп белгілі болды. 1923 жылдың наурызында өткен келесі парламент сайлауында Стьепан Радич пен КПК-нің орталық үкіметке қарсы пікірлері қосымша дауыстарға айналды. Сайлау қорытындысы 70 орын немесе 473 733 дауыс құрады, бұл Хорватияның солтүстік және оңтүстік бөліктеріндегі, сондай-ақ Босния мен Герцеговинадағы хорваттардың көпшілігінің дауысын көрсетеді.
Екінші рет қамауға алу
Радич әлі де тәуелсіз Хорватия идеясын ұстанып, наразылық ретінде партияны парламентке енгізбеді. Бұл, шын мәнінде, Сербия премьер-министрі Никола Пашичке билікті консолидациялауға және сербтер басымдығын күшейтуге мүмкіндік берді. 1923 жылы Радич санкцияланбаған шетел сапарына шықты, оның барысында Англия, Франция, Австрия және Кеңес Одағына барды. 1924 жылдың 1 шілдесінде ол партиясы Югославия өкілдігі болмаған жағдайда ғана Крестинтернге қосылатынын, ал Коммунистік Интернационал Югославияның унитаризмін айыптайтынын мәлімдеді. Партия съезі 24 тамызда партиясының Крестинтернге қосылуын бекітті, содан кейін орталықшылар мен монархистер оны коммунизм мен мемлекетке қарсы қызметпен айыптады. Дауыс саны алдыңғы сайлаудан жоғары болғанымен, орталық үкіметтің сайлау округтерін өзгертуі CRPP-нің парламенттегі орынды азайтуына себеп болды. Келіссөздер жүргізу мүмкіндігін арттыру үшін CRPP Тәуелсіз демократиялық партиямен (Samostalna demokratska stranka), Словен халық партиясымен (Slovenska ljudska stranka) және Югославия мұсылман ұйымымен (Jugoslavenska muslimanska organizacija) коалиция құрды.
Парламентке қайта оралу
1925 жылы наурыз айында өткен парламенттік сайлаудан кейін ХРПП партияның атын Хорват шаруалар партиясы (Hrvatska seljačka stranka) деп өзгертті. Коалициялық серіктестердің қолдауымен ҚХП Сербияның ірі консервативті партиясы – Халықтық радикалдық партиямен (Narodna radikalna stranka) келісімге келді, онда билікті бөлісу туралы келісім жасалды, сондай-ақ ҚХП басшыларын түрмеден босату туралы келісімге қол қойылды. ҚХП 1925 жылғы 27 наурызда толық құрамымен парламент алдында орталық үкіметті, монархтың билігін және Видовдан конституциясын мойындады. "Шаруа демократтары" коалициясы радикалдардың парламенттегі ұзақ жылдар бойы сақтап келген басымдығын тоқтатуға нақты мүмкіндік алды. Бұрын олар ұзақ уақыт бойы қарсыластар болған, бірақ демократтар Белград бюрократиясынан көңілі толып, Австро-Венгрия империясы кезінде одақтас болған Шаруалар партиясымен жақсы қарым-қатынас орнатты. Осы келісімнің арқасында Стьепан Радич 1928 жылы парламентте көпшілік дауысқа ие болды. Дегенмен, ол үкімет құра алмады. Шаруа-демократ коалициясына Хорватия элитасының бір бөлігі, мысалы Иво Андрич қарсы болды, ол ҚХП жақтастарын "соқыр итке ілесетін ақымақтар" деп есептеді (соқыр иттің өзі Стьепан Радич еді). 50-ге жуық жасқа келгенде Радичтің көру қабілеті нашарлап, көзі жартылай сақылды.
Парламентке адам өлтіруге әрекет
Степан Радичке парламент ішінде өлтіру және зорлық-зомбылық туралы угрозалар айтылды, бірақ Ассамблеяның төрағасы (Парламент спикері) бұл мәселеге араласпады. 1928 жылғы 20 маусымда таңертең Радичке оған жасалатын қастандық қаупі туралы ескертілді және сол күні Ассамблеяға бармауын өтінді. Радич өзін соғыстағы солдат сияқты, окоптарда екенін айтты және оның міндеті бару екенін, бірақ ол сол күні ештеңе айтпауға уәде берді. Ассамблеяда Черногориядан келген Халықтық радикалдық партиясының мүшесі Пуниша Рачич тұрып, оппозициядан күшті наразылық тудырған қауқыпты сөз сөйледі, бірақ Радич үнсіз қалды. Соңында Иван Пернар: «Сен тоналған бектерсің!» деп айғайлады (оған қатысты сыбайлас жемқорлық айыптауларына сілтеме жасап). Бұрынғы сөйлеген сөзінде Радич Рачичті азаматтардан ұрлық жасады деп айыптаған, ал Рачич кешірім сұрағанда ол кешірім сұраудан бас тартқан еді. Пуниша Рачич хорваттарға қарап тұрған трибунаға бет бұрды. Ол қолымен қалтасына салып, президент Нинко Перичке қарап: «Мырза президент, Пернарды жазалауыңызды сұраймын. Егер сіз маған тосқан болсаңыз, мен оны өзім жазалаймын!» деді. Бұл сөзден кейін бөлмеде дау-шу көтерілді. Бірақ Рачич қауіптенуін жалғастырды: «Кімде-кім менің және Пернардың арасына тұруға тырысса, өлтіріледі!» Сол сәтте Пуниша Рачич Лугер тапаншасын шығарды. Министр Вуйчич Рачичтің артында отырып, оны тоқтатуға тырысып қолынан ұстады. Сонымен қатар министр Куюнджич оған көмектесуге келді, бірақ Рачич өте күшті болғандықтан, өзін босатып алды. Сағат 11:25-те оқ атылды. Пернардың жүрегінен 1 см жоғары орнына тиді. Ол құлағанда Рачич Стьепан Радичке бағытталды. Дзюро Басаричек мұны байқап, оған көмектесуге асықты. Рачич бұрылып, оны атып, оқ оның белдемшесінен кіріп, жауырынының маңынан шықты. Басаричек бірден есінен таныды. Иван Гранджа Стьепан Радичке қарай жүгірді, ал Рачич оны қолға атып өлтірді. Ол құлағанда Рачич Стьепан Радичке нысана алып, кеудесіне оқ атты. Сол кезде Павле Радич Рачичке қарай секірді, ол шатаспады, керісінше: «Ха! Мен сені іздеп жүрдім!» деді және жүрегінен 1 см төмен атып өлтірді. Рачич Стьепан Радичтің жанында отырған Светозар Прибичевичті де атуға тырысады деп күтілді, бірақ Рачич министрлердің бөлмесі арқылы бөлмеден шығып кетті. Барлық қастандық бір минуттан да аз уақытқа созылды. Пуниша Рачич кісі өлтіруде айыпталып, 60 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ жазасы дереу 20 жылға қысқартылды. Рачич жазасының көп бөлігін жайлы виллада үй қамауында өткізді, онда оған үш қызметші қарады және қалаған уақытта еркін кіріп-шығуға мүмкіндігі болды. Оның жазасының жеңілдетілуі, мүмкін, четниктермен байланысының нәтижесі болды. 1941 жылғы 27 наурызда үй қамауынан босатылды. Рачич 1944 жылғы 16 қазанда Белградты фашистерден азат ету кезінде Югославия партизандары тарапынан атып өлтірілді. Оқ салдарынан туындаған саяси дағдарыстан кейін 1929 жылдың қаңтарында король Александр Караджорджевич конституцияны жойды, парламентті таратып, барлық этникалық, аймақтық және діни саяси партияларды тыйым салып, патшалық диктатура жариялады.
Мұра
Радичтің зорлықпен өлтірілуі оны шаруалар мен жұмысшы табы үшін шейіт және саяси күрес символы, сондай-ақ хорват патриоттарының символы етті. Стьепан Радичтің бейнесі кейіннен оның ізбасары Владко Мачек ғана емес, сонымен қатар Хорватиядағы басқа да саяси күштер – оңшыл немесе солшыл – қолданды. Усташе Стьепан Радичтің өлімін сербтердің гегемониясын дәлелдеу үшін және сербтерге қатысты әрекеттерін ақтау үшін пайдаланды. Алайда, Усташеге қарсы саяси оппозицияға айналған бірқатар жетекші ХХП (Хорват халық партиясы) өкілдері режим тарапынан тұтқындалды немесе өлтірілді. Партизандар бұл жағдайды Хорватия Тәуелсіз Мемлекетіне көңілі толмаған ХХП мүшелерін қатарына қосу үшін пайдаланды, және 1943 жылы Антун мен Стьепан Радичтің есімімен аталған бригада құрылды. Стьепан Радичтің бейнесі 1970-жылдардың басындағы Хорватия көктемі қозғалысы кезінде кеңінен қолданылды. Стьепан Радичтің атымен аталатын көптеген халықтық топтар, клубтар, бастауыш және орта мектептер бар. Хорватияның көптеген қалаларында оның атымен аталған көшелер мен алаңдар бар. 2008 жылы Хорватиядағы 265 көше оның атымен аталып, Радичті елдегі көшелерге есім берілген үшінші ең көп таралған тұлға етті. Стьепан Радичтің мүсіндері де көптеп кездеседі. Оның суреті 1993 және 2002 жылдары шығарылған хорваттың 200 куналық банкнотасының беткі жағында бейнеленген. 1995 жылдан бері Хорватия Республикасы Стьепан Радич орденін табыстап келеді. 2015 жылы Хорватия Парламенті 20 маусымды Стьепан Радич және маусым айындағы құрбандарды еске алу күні деп жариялады. 1997 жылы Хорватияның «Nacional» апталық журналы жүргізген сауалнамада Стьепан Радич ең танымал хорват тарихи тұлғасы деп танылды.
Антиклерикализм
Стьепан Радич католик болған, бірақ сонымен бірге дінге қарсы болды. 1924 жылы Крашичте, қайтыс болған кардинал Алойсиус Степиначтың туған жерінде ол былай деді: «Қасиетті қызметкерлер немесе епископтар – сенімнің ұстаздары, сондықтан біз оларды шіркеуде, тіпті шіркеуден тыс жерде де тыңдаймыз. Бірақ олар дінді саясатпен, кек алу, қан төгу, мақтан және тойымсыздық сияқты адал емес саясатпен шатастырғанда, олар ұстаздар емес, сенім мен шіркеуді жояды. ( ) Епископтарымыз саяси хат жазғанда және хорват халқына саяси жетекші болғысы келгенде, менің және біздің міндетіміз оны түсіндіру және қажет болса, айыптау». 1926 жылы Nova revija журналына берген сұхбатында ол «клерикализм – діннің ең қасиетті сезімдерін зәулімдеп, отбасын жою, саяси билік үшін адамдарды құлату» дейді. Ол жиі «Құдайға сен, бірақ дін қызметкеріне емес» деген ұранды қайталап отырды. Ол хорват католик шіркеуін құруды және оны Ватиканнан бөлуді қолдады. «Ақылдың дауысы – зайырлы Хорватия қозғалысы» атты зайырлы қауымдастық өз логотипі ретінде оның портретін пайдаланады.