Кіріспе

Лев Толстойдың кітабы Лев Толстойдың кітабы. "Өнер деген не?" (Что такое искусство? Chto takoye iskusstvo?) – Лев Толстойдың кітабы. Ол 1897 жылы орыс тілінде аяқталды, бірақ орыс цензурасымен туындаған қиындықтарға байланысты алғаш рет ағылшын тілінде жарияланды. Толстой кітапты жазуға себеп еткен нәрселердің қатарында өнер мен суретшілерге жұмсалған уақыт, күш-жігер, мемлекеттік қаражат, қоғамдық құрмет, сондай-ақ өнер туралы жалпы пікірлердің нақты болмауы жатыр. Оның сөзінше, "өнер дегеніміз не, әсіресе жақсы, пайдалы өнер дегеніміз не, және оның құрметіне осындай құрбандықтар ұсынылса, біз оны қабылдай аламыз" деп айту қиын. Кітаптың бойымен Толстой "тұрақты морализмді" көрсетеді, өнер туындыларын өзінің радикалды христиандық этикасы тұрғысынан бағалайды және Вагнер, Шекспир, Данте сияқты танымал шеберлерді, тіпті өзінің көптеген жазбаларын да қабылдамауға дайын екенін көрсетеді. Толстой өнерді анықтауда сұлулықты пайдаланудан бас тартады (эстетиканы қараңыз) және оны эмоцияны жеткізетін кез келген нәрсе деп түсіндіреді: "Адам, бір кезде бастан өткерген сезімін басқаларға жеткізу мақсатымен, оны өзінде қайта оятып, белгілі бір сыртқы белгілер арқылы көрсете бастағанда өнер туады". Осы көзқарас бойынша өнер шеңбері кең: "әзілдер", "үйді безендіру", "ғибадат етулер" – егер олар сезімді жеткізсе, олардың барлығы өнер деп есептелуі мүмкін. Бұл көзқарас сонымен қатар аморальді: "[f]еeling өте жаман немесе өте жақсы болсын, егер ол оқырманға жұқса, өнердің тақырыбын құрайды". Толстой сондай-ақ суретшінің "шындығы" – яғни, суретшінің "жеткізетін сезімін қаншалықты сезінуі" – жұқпаның күшіне әсер ететінін атап көрсетеді.

Христиандық өнер

Толстойдың талдауына оның радикалды христиандық көзқарастары ықпал етеді («Құдайдың Патшалығы – сіздің ішіңізде» еңбегінде көрсетілгендей), осы көзқарастар оны 1901 жылы Ресей православие шіркеуінен шеттетуге алып келді. Ол «Құдайға ұл болу сезімі мен адамдардың бауырластығы» негізінде құрылған христиандық өнер, әр адамның қадір-қасиетіне, әр жануардың өміріне құрметпен қарауға шақыра алатынын, ол зәулімдік, зорлық-зомбылық, кек алу, басқа адамдарға қажетті нәрселерді жеке ләззат үшін пайдаланудың ұяттылығын сезіндіре алатынын, сондай-ақ адамдарды өздерін-өздері құрбан етуге, еш ойланбастан, қуанышпен басқаларға қызмет етуге жетелеуі мүмкін екенін айтады. Ақырында, «діни өнер адамдарда ойдағыдай жағдайларда бауырластық пен махаббат сезімін ояту арқылы, оларды сол сезімдерді нақты өмірде де сол жағдайларда сезінуге үйретеді». Гедің «Үкім», Лизен Майердің «Өлім жазасына қол қою» картиналары және Милле, Бретон, Лермит және Дефреггер сияқты суретшілердің «еңбек ететін адамды құрметпен және махаббатпен бейнелейтін» туындылары.

Әлемдік өнер

"Жалпыға ортақ" өнер – барлық адамдарға ешқандай шектеусіз түсінікті, ең қарапайым, күнделікті сезімдерді – қуаныш, мейірім, көңіл көтеру, тыныштық сияқтыларды жеткізеді. Толстой мысал келтіп, Сервантес, Диккенс, Мольер, Гоголь және Пушкин шығармаларын көптеген ескертулермен атады, олардың бәрін Жүсіп туралы оқиғамен салыстырып, одан нашар деп бағалады.

Беймәлімдік пен қолжетімділік

Толстой замандастарының "алаңдататын тұмандылыққа" ұшырауға бейім екендігін айтады. Туындылар "эвфемизмдермен, мифологиялық және тарихи сілтемелермен" салмақтанған, сондай-ақ жалпы "белгісіздікке, құпияға, қарапайым халыққа түсініксіздікке және қол жетімсіздікке" толы болып кеткен.

Еліктеу

Еліктеу – бұл жоғары дәрежеде суреттемелі реализм, онда сурет фотосурет сияқты болады, ал кітаптағы эпизод бет-әлпеттердің, дауыс ырғағының, ортаның және тағы басқалардың тізіміне айналады. Кез келген сезімді жеткізу мүмкіндігі "ерекше көп егжей-тегжеймен тоқырап қалады".

Тиімділігі

Толстой, "қорқынышты және нәзік, әдемі және ұсқынсыз, қатты және жұмсақ, қара және ақ" сияқты зәулім контрасттарға және құмарлық сипаттамаларына сүйенудің, шығармалардың сезімді емес, тек жүйкеге ғана әсер ететінін айтады.

Қайта бағыттау

Диверсия – "көркем туындыға қосылған зихи қызығушылық", мысалы, деректі фильм мен көркем әңгімелерді үйлестіру, сондай-ақ роман, поэзия және музыканы "оларды шешуге тура келетіндей" етіп жазу. Сондай-ақ, өнердің "баршаға түсінікті" болуына шақыруы. Өнер діни тұлғаларды құлшындыққа айналдырып, шіркеудің талаптарына бағынды. Бірақ ерте христиандық ілімдерге қайта оралмай, жоғары топ өнерді тек қана көңілге жағымды деп бағалай бастады. Бұл тенденцияны Ренессанс жеңілдетті, ежелгі грек өнерінің, философиясының және мәдениетінің даңққа ие болуымен, Толстойдың пікірінше, олар ләззат пен сұлулыққа табынуға бейім.

Қабылдау

Жан "санаттауды жиі шатастыратын қолданысын" және эмоцияның негізгі ұғымының анықталмауын атап көрсетеді. Бейли "Өнер дегеніміз не?" еңбегінің тиімділігі оның оң тұжырымдамаларында емес, сол кездегі эстетикалық теорияларда бұрыннан қабылданып келген көптеген нәрселерді жоққа шығаруында жатыр дейді. Нойес Толстойдың сұлулықты мойын бұрмауын сынға алады, бірақ "кемшіліктеріне қарамастан", "Өнер дегеніміз не?" еңбегі "біздің заманымыздың ең серпінді сындық еңбегі деп танылуы мүмкін" дейді. Симмонс "қайталау, қиын тіл және дәйекті еместіктермен" қатар "кейбір керемет бөлімдерді" атап көрсетеді. Толстойдың көптеген шығармаларын аударған Айлмер Мод, тақырыптың қиындығы мен оның түсініктілігін баяндап, оны "Толстойдың барлық еңбектерінің арасындағы ең шеберлігі" деп атайды. Жарияланған кездегі қабылдау туралы толық шолу үшін Maude 1901b-ге қараңыз.

Басылымдар

Толстой, Лео (1995 [1897]). Өнер деген не? (Ричард Певер және Лариса Волохонски аударған). Лондон: Пингвин.