19-20 ғасырлардың дизайн философиясы: Тұлға функцияны қалайша білдіреді

Кіріспе

19-шы – 20-шы ғасырлардағы дизайн философиясы

«Форма функцияны күзеді» – бұл 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы архитектура және жалпы өнеркәсіптік дизайнмен байланысты дизайн принципі. Оған сәйкес, ғимараттың немесе заттың пішіні негізінен оның арналуына немесе мақсатына қатысты болуы тиіс.

Сөз тіркесінің шығу тегі

Архитектор Луи Салливан Viollet le Duc теориясын қорытындылайтын мақсатын айтты: "Рационалды жобаланған құрылым міндетті түрде әдемі болуы мүмкін емес, бірақ рационалды жобаланған құрылымы жоқ ешбір ғимарат әдемі бола алмайды". Бұл мақсат көбінесе мүсінші Горацио Грингоға (1805–1852) дұрыс емес жатқызылады, оның ойлауы архитектураға кейінгі функционалистік көзқарасқа дейін дамыды. Грингоның жазбалары ұзақ уақыт бойы ұмытылып, тек 1930 жылдары қайта жаңғыртылды. 1947 жылы оның эсселерінің ішінен "Форма және функция: Горацио Грингоның өнер туралы ойлары" деген атпен таңдау жарияланды. "Архитектурада тек нақты функциясы бар нәрсе ғана көрсетілуі керек" деген идеяның алғашқы тұжырымы архитектор емес, Карло Лодоли (1690–1761) монахқа тиесілі, ол позитивистік ойлаудан шабыттанған кезде бұл сөзді айтқан (оның шәкірті Франческо Алгаротти 1657 жылы жариялаған). Салливан Грингоның әлдеқайда жас отандасы болды және Торо, Эмерсон, Уитман және Мелвилл сияқты рационалистік ойшылдарға, сондай-ақ Грингоның өзіне де құрмет көрсетті. 1896 жылы Салливан "Көркемдік тұрғыдан қарастырылған биік кеңсе ғимараты" атты мақаласында бұл сөзді қолданды, бірақ кейіннен бұл идеяның негізін римдік архитектор, инженер және автор Маркус Витрувий Поллиоға жатқызды, ол өзінің "De architectura" кітабында құрылым үш қасиетті көрсетуі керек деп алғаш айтқан: беріктік, пайдалылық, сұлулық – яғни ол мықты, пайдалы және әдемі болуы керек. Салливан "форма әрқашан функцияны ұстанады" деп жазды, бірақ қарапайым және әлсіз сөз тіркесі көбірек есте қалады. Салливан үшін бұл – асыл даналық, эстетикалық кредо, ешқандай ерекшелікке жол бермейтін жалғыз "ереже". Толық цитатасы:
Қарқынды ұшатын бүркіт болсын, немесе жайған алма гүлі, еңбек ететін жұмысшы ат, шаттанған аққу, тармақталған емен, оның түбінде иілген өзен, аспандағы желді бұлттар, форма әрқашан функцияны ұстанады, және бұл – заң. Функция өзгермесе, форма да өзгермейді. Гранитті таулар, мәңгілік төбелер ғасырлар бойы сақталады; найзағай туып, бір сәтте пішінге еніп, сөнеді. Бұл – барлық тірі және тіршіліксіз, барлық физикалық және метафизикалық, барлық адам және адамнан жоғары нәрселердің, сананың, жүректің, жанның барлық шынайы көріністерінің өмірлік заңы, өмірдің өзі көрінісінде танылатындай, форманың әрқашан функцияны ұстанатындай. Бұл – заң. Салливан XIX ғасырдың соңында Чикагодағы биік болаттан жасалған аспан қышқылдарының пішінін технология, талғам және экономикалық күштердің біріккен кезінде жасады, бұл бұрынғы стильдерден үзілуді қажет етті. Егер ғимараттың пішіні ескі үлгілер кітабынан таңдалмаса, форманы анықтау үшін бірдеңе болуы керек еді, және Салливанның айтуынша, бұл ғимараттың мақсаты болуы керек еді. Осылайша, "форма функцияны ұстанады", "форма дәстүрді ұстанады" дегенге қарамастан. Салливанның көмекшісі Франк Ллойд Райт осы принципті сәл өзгеше түрінде қабылдады және қолданды.

The architect Louis Sullivan coined the maxim, which resumes Viollet le Duc's theories: "a rationally designed structure may not necessarily be beautiful but no building can be beautiful that does not have a rationally designed structure." The maxim is often incorrectly attributed to the sculptor Horatio Greenough (1805–1852), whose thinking mostly predates the later functionalist approach to architecture. Greenough's writings were for a long time largely forgotten, and were rediscovered only in the 1930s. In 1947, a selection of his essays was published as Form and Function: Remarks on Art by Horatio Greenough. The earliest formulation of the idea as "in architecture only that shall show that has a definite function" belongs not to an architect, but to a monk Carlo Lodoli (1690 1761), who uttered the phrase while inspired by positivist thinking (published by his student, Francesco Algarotti, in 1657). Sullivan was Greenough's much younger compatriot and admired rationalist thinkers such as Thoreau, Emerson, Whitman, and Melville, as well as Greenough himself. In 1896, Sullivan coined the phrase in an article titled The Tall Office Building Artistically Considered, though he later attributed the core idea to the Roman architect, engineer, and author Marcus Vitruvius Pollio, who first asserted in his book De architectura that a structure must exhibit the three qualities of firmitas, utilitas, venustas—that is, it must be solid, useful, and beautiful. Sullivan actually wrote "form ever follows function," but the simpler and less emphatic phrase is more widely remembered. For Sullivan this was distilled wisdom, an aesthetic credo, the single "rule that shall permit of no exception." The full quote is:
Whether it be the sweeping eagle in his flight, or the open apple blossom, the toiling work horse, the blithe swan, the branching oak, the winding stream at its base, the drifting clouds, over all the coursing sun, form ever follows function, and this is the law. Where function does not change, form does not change. The granite rocks, the ever brooding hills, remain for ages; the lightning lives, comes into shape, and dies, in a twinkling. It is the pervading law of all things organic and inorganic, of all things physical and metaphysical, of all things human and all things superhuman, of all true manifestations of the head, of the heart, of the soul, that the life is recognizable in its expression, that form ever follows function. This is the law. Sullivan developed the shape of the tall steel skyscraper in late 19th century Chicago at a moment in which technology, taste and economic forces converged and made it necessary to break with established styles. If the shape of the building was not going to be chosen out of the old pattern book, something had to determine form, and according to Sullivan it was going to be the purpose of the building. Thus, "form follows function," as opposed to "form follows precedent." Sullivan's assistant, Frank Lloyd Wright, adopted and professed the same principle in a slightly different form.

Әшекейлеудің функционалдылығы туралы пікірталас

1910 жылы австриялық сәулетші Адольф Лоос Вена сецессиясының сәулетшілері қолданған аса безенді орнаментқа қарсылық ретінде "Орнамент және қылмыс" атты лекция оқыды. Модернистер Лоостың моральдық тұрғыдан негіделген пікірін де, сондай-ақ Салливанның қағидасын да қабылдады. Лоос АҚШ-та ағаш шебер ретінде жұмыс істеген. Ол тиімді сантехниканы және жүгері сақтағыштары мен болат су мұнаралары сияқты өнеркәсіптік бұйымдарды функционалды дизайнның мысалдары ретінде мақтан тұтты.

Сәулет

"Форма (әрқашан) функцияны қалайды" деген тіркес 1930 жылдардан кейін модернист архитекторлардың айқас шақыруына айналды. Бұл нанымға сәйкес, архитекторлар "өрнек" деп атаған декоративтік элементтер қазіргі заманғы ғимараттарда артық деп есептелді. Дизайнмен айналысқанда, "Бұл жұмыс істейді ме?" деген сұрақ қою арқылы осы тіркесті іске асыруға болады. Осы ұстанымды пайдаланатын архитектуралық дизайн ғимараттың функционалдығы мен мақсатына бағынады. Мысалы, отбасылық үй отбасылық және әлеуметтік өзара әрекеттесу мен тұрмысқа сәйкес жобаланады. Ол мақсатты болады, бірақ ешқандай мағынасы жоқ әшекейлерсіз. Ғимараттың сұлулығы оның визуальдық дизайнынан гөрі атқаратын қызметінен туындайды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін модернистердің мақсатының бірі – халықтың тұрмыс жағдайын жақсарту еді. Әлемдегі көптеген адамдар соғыс салдарынан нашарлаған жағдайларда өмір сүрді. Модернистер бұл адамдарды жақсырақ, адамгершілікке толы кеңістіктерге әкелуге тырысты, бұл кеңістіктер дәстүрлі түрде әдемі болмаса да, өте функционалды болды. Нәтижесінде, "форма функцияны қалайды" архитектурасы үміт пен прогрестің белгісіне айналды. Бұл терминді таныстырған Луис Салливан өзінің мансабының шыңында осы бағытта ойлаған да, жобалаған да жоқ. Шындығында, оның ғимараттары негізгі көлемдері бойынша қарапайым және айқын болғанымен, ол олардың тегіс беттерін көбінесе темірден немесе терракоттан құйылған, өсімдіктер мен лоза сияқты органикалық формалардан бастап, геометриялық дизайнға дейін, ирландтық дизайн мұрасынан шабыттанған өрнектермен безендіретін. Ең танымал мысалы – Чикагодағы Саут-Стейт-стриттегі Карсон, Пири, Скотт және Компания ғимаратының кіреберіс шатырларын жабатын жасыл темір өрнек. Бұл өрнектер, көбінесе Салливанның талантты жас суретшілерімен орындалған, ақырында Салливанның таңбасына айналды; архитектура студенттері үшін олар оның бірден танылатын қолтаңбасы болып табылады.

Автомобильдерді жобалау

Егер автомобильдің дизайны оның атқаратын қызметіне сай болса – мысалы, Fiat Multipla пішіні, екі қатарға алты адам отыру мүмкіндігін қамтамасыз ету ниетімен байланысты – онда оның формасы функциясын қалайды делінеді.

Өнiмнiң дизайны

Функционалдық дизайн мен нарық талаптары арасындағы туа біткен қайшылықтың бір эпизоды 1935 жылы, ағылшықталған Chrysler Airflow ұсынылғаннан кейін, американдық автоөнеркәсібі массалық өндіріске оңтайлы аэродинамикалық формаларды енгізуге жасаған әрекеттерін уақытша тоқтатқанда болды. Кейбір автокөлік өндірушілері аэродинамикалық тиімділіктің бір ғана оңтайлы автокөлік корпусының пішініне, яғни «тамшы» пішініне әкелетінін ойлады, бұл бірлік сатуға жақсы әсер етпес еді. General Motors компаниясы жүйелдендіруге қатысты екі түрлі көзқарас қабылдады: біреуі – ішкі инженерлік қауымдастығына, екіншісі – клиенттеріне арналған. Жылдық модельдік жаңару сияқты, «аэродинамикалық стиль» деп аталатын нәрсе техникалық тұрғыдан мағынасыз болуы мүмкін. Кейіннен, соққы коэффициенті (drag coefficient) маркетингтік құралға және автокөліктің отын тұтынуын аздап төмендетіп, ең жоғары жылдамдығын айтарлықтай арттыру арқылы сатуға жарамдылығын арттыру құралына айналды. 1930 және 1940 жылдардағы американдық өнеркәсіптік дизайнерлер, мысалы, Реймонд Лоуи, Норман Бел Геддес және Генри Дрейфус, массалық нарық үшін блендерлерді, локомотивтерді және көшіру машиналарын қайта жасағанда «форма функцияны ілеседі» деген қағиданың туа біткен қайшылықтарымен күресті. Лоуи өзінің «MAYA» (Ең озық, бірақ қабылданатын) қағидасын өнім дизайны математика, материалдар және логиканың функционалдық шектеулерімен байланысты екенін, бірақ оның қабылдануы әлеуметтік күтулермен шектелетінін түсіндіру үшін жасады. Оның кеңесіне сәйкес, жаңа технологиялар үшін оларды мүмкіндігінше таныс ету керек, ал таныс технологиялар үшін – оларды таң қалдыратын етіп жасау керек. Виктор Папанек (1923–1998) – XX ғасырдың белгілі дизайнер және дизайн философы, «форма функцияны ілеседі» деген пікірді қолдаған. «Форма функцияны ілеседі» қағидасын адал түрде қолдану арқылы өнеркәсіптік дизайнерлер өз клиенттерін банкротқа дейін жеткізе алатын еді. Кейбір қарапайым, бір мақсатқа бағытталған заттар, мысалы, бұрауыштар, қарындаштар және шайдан қайнатқыштар, өнімді дифференциациялауға мүмкіндік бермейтін бір ғана оңтайлы формаға дейін тоғытылуы мүмкін. Кейбір өнімдер тым берік болғандықтан, оларды ауыстыру қажеттігі туындамайды. (Сондай-ақ, жоспарланған ескіруге қараңыз). Функционалдық тұрғыдан алғанда, кейбір өнімдердің қажеттілігі жоқ. «Форма функцияны жетектейді» немесе «функция форманы ілеседі» деп аталатын баламалы тәсіл, бұлыңғыр, абстрактілі немесе толық анықталмаған дизайнмен басталады. Бұл дизайн, кейде мәтінді суретке айналдыру сияқты құралдарды пайдалана отырып жасалады, өнім дизайны үшін жаңа идеяларды тудыруға ықпал ете алады.

One episode in the history of the inherent conflict between functional design and the demands of the marketplace took place in 1935, after the introduction of the streamlined Chrysler Airflow, when the American auto industry temporarily halted attempts to introduce optimal aerodynamic forms into mass manufacture. Some car makers thought aerodynamic efficiency would result in a single optimal auto body shape, a "teardrop" shape, which would not be good for unit sales. General Motors adopted two different positions on streamlining, one meant for its internal engineering community, the other meant for its customers. Like the annual model year change, so called aerodynamic styling is often meaningless in terms of technical performance. Subsequently, drag coefficient has become both a marketing tool and a means of improving the sale ability of a car by reducing its fuel consumption, slightly, and increasing its top speed, markedly. The American industrial designers of the 1930s and '40s like Raymond Loewy, Norman Bel Geddes and Henry Dreyfuss grappled with the inherent contradictions of "form follows function" as they redesigned blenders and locomotives and duplicating machines for mass market consumption. Loewy formulated his "MAYA" (Most Advanced Yet Acceptable) principle to express that product designs are bound by functional constraints of math and materials and logic, but their acceptance is constrained by social expectations. His advice was that for very new technologies, they should be made as familiar as possible, but for familiar technologies, they should be made surprising. Victor Papanek (1923–1998) was one influential twentieth century designer and design philosopher who taught and wrote as a proponent of "form follows function." By honestly applying "form follows function", industrial designers had the potential to put their clients out of business. Some simple single purpose objects like screwdrivers and pencils and teapots might be reducible to a single optimal form, precluding product differentiation. Some objects made too durable would prevent sales of replacements. (cf. planned obsolescence) From the standpoint of functionality, some products are simply unnecessary. An alternative approach referred to as "form leads function" or "function follows form," starts with vague, abstract, or underspecified designs. These designs, sometimes generated using tools like text to image models, can serve as triggers for generating novel ideas for product design.

Бағдарламалық жасақтама

Жұмыс істейтін, тривиальды емес бағдарламалық өнімнің құрылымы мен ішкі сапалық қасиеттері ең алдымен оның құрастырылуының инженерлік талаптарын көрсетеді, ал процестің ықпалы маргиналды, тіпті болмаса да. Бұл процесс маңызсыз дегенді білдірмейді, бірақ өнімнің талаптарымен үйлесімді процестер шамамен бірдей нәтижелерге әкеледі. Бұл принципті қазіргі заманғы бизнестің корпоративтік қолданба архитектурасына да қолдануға болады, онда «функция» – корпоративтік архитектураның немесе «форманың» көмегімен қолдау көрсетілуге тиіс бизнес-процестерді қамтиды. Егер архитектура бизнес қалай жұмыс істейтінін диктаттайтын болса, онда бизнес икемсіздіктен және өзгерістерге бейімделе алмаудан зардап шегуі мүмкін. Қызметке бағытталған архитектура корпоративтік архитекторға стандарттарға негізделген коммуникациялық протоколдарды қабылдау арқылы бизнес-процестердің функционалдық талаптарына сай келетін архитектураның «формасын» қайта құруға мүмкіндік береді, бұл өзара қарым-қатынасты қамтамасыз етеді. Бұл Конуэй заңымен қақтығысады, ол әлеуметтік тұрғыдан «форма ұйымды күзеді» дейді. Сонымен қатар, доменге бағытталған дизайн құрылымның (бағдарламалық архитектура, жобалау үлгісі, іске асыру) модельделген доменнің шектеулерінен (функционалдық талаптар) туындауы керек деп тұжырымдайды. «Форма» және «функция» көптеген инженерлік доктриналар үшін көбінесе ашық және өзгермейтін ұғымдар болғанымен, метапрограммалау және функционалдық бағдарламалау парадигмасы осы екі ұғымның мәнін зерттеуге, бұрмалауға және кері қайтаруға өте ыңғайлы. Шапшаң бағдарламалық жасақтаманы дамыту қозғалысы «тестпен басқарылатын даму» сияқты техникаларды қолдайды, онда инженер пайдаланушыға бағытталған функционалдықтың ең кішкентай бірлігімен бастайды, оған автоматты тест жасайды, содан кейін функционалдықты іске асырып, процесті қайталайды. Осы тәсілдің нәтижесі мен аргументі – құрылым немесе «форма» нақты функциядан туындайды және, шын мәнінде, органикалық түрде жасалуының арқасында жобаны ұзақ мерзімді бейімделуге және автоматты тесттердің функционалдық негізіне байланысты жоғары сапаға ие етеді.

It has been argued that the structure and internal quality attributes of a working, non trivial software artifact will represent first and foremost the engineering requirements of its construction, with the influence of process being marginal, if any. This does not mean that process is irrelevant, but that processes compatible with an artifact's requirements lead to roughly similar results. The principle can also be applied to enterprise application architectures of modern business, where "function" encompasses the business processes which should be assisted by the enterprise architecture, or "form". If the architecture were to dictate how the business operates, then the business is likely to suffer from inflexibility and the inability to adapt to change. Service oriented architecture enables an enterprise architect to rearrange the "form" of the architecture to meet the functional requirements of a business by adopting standards based communication protocols which enable interoperability. This stands in conflict with Conway's law, which states from a social point of view that "form follows organization". Furthermore, domain driven design postulates that structure (software architecture, design pattern, implementation) should emerge from constraints of the modeled domain (functional requirement). While "form" and "function" may be more or less explicit and invariant concepts to the many engineering doctrines, metaprogramming and the functional programming paradigm lend themselves very well to explore, blur and invert the essence of those two concepts. The agile software development movement espouses techniques such as 'test driven development' in which the engineer begins with a minimum unit of user oriented functionality, creates an automated test for such and then implements the functionality and iterates, repeating this process. The result and argument for this discipline are that the structure or 'form' emerges from actual function and in fact because done organically, makes the project more adaptable long term as well of as higher quality because of the functional base of automated tests.