Кіріспе

253-260 жылдар аралығында Рим императоры болған Валериан (Публий Лициний Валериан; шамамен 199 – 260 немесе 264 жылдары) 253 жылдан 260 жылғы көктемге дейін Рим императоры болды. Валериан – шайқаста тұтқынға түскен алғашқы Рим императоры ретінде танымал, оны Персия императоры Шапур I Едесса шайқасынан кейін тұтқынға алды, бұл бүкіл Рим империясында үлкен дүрбелең мен тұрақсыздық тудырды. Бұрын-соңды болмаған оқиға және тұтқынға алынған императордың тағдыры белгісіз болғандықтан, түрлі реакциялар мен "әртүрлі жағдайларда Рим империясы туралы жаңа әңгімелер" пайда болды.

Шығуы және билікке көтерілуі

Үшінші ғасырдағы дағдарыс кезінде императорлық билік үшін күрескен көптеген болашақ императорлар мен бүлікшілерден өзгеше, Валериан асыл текті және дәстүрлі сенаторлық отбасынан шыққан. Оның ерте өмірі туралы мәліметтер аз, тек оның Егнатия Маринянамен некелескені және екі ұлы болғаны белгілі: Публий Лициний Эгнатий Галлиен (оның әріптес императоры және кейінірек мұрагері) және Лициний Валериан. Валериан алғаш рет 238 жылы суффект консулы болған, немесе 238 жылы ординарий консулы болған. 238 жылы ол princeps senatus болды, ал Гордиан I императорлық мәртебесін сенаттан мойындау үшін онымен келіссөздер жүргізді. 251 жылы Деций заң шығару және атқару биліктерімен цензураны қайта жаңғыртқанда, ол императордың азаматтық билігіне жақын болды, Валериан Сенат тарапынан цензор болып тағайындалды, бірақ ол бұл қызметтен бас тартты. Децийдің билігінде ол Римдегі істерді басқарды, ал ханзада Ильрикумдағы өзінің соңғы, қасіретті жорығына аттанды. Требониан Галлдың кезінде Валериан герман провинцияларының гарнизондарынан құралған армияның дуксы болып тағайындалды, бұл армия, әрине, парсыларға қарсы соғыста қолданылуы тиіс болды. Алайда, 253 жылы Требониан Галл Эмилианның бүлігімен күресуге мәжбүр болғанда, ол Валерианнан узурпация әрекетін басуға көмек сұрады. Валериан оңтүстікке бет алды, бірақ кешікті: Галл өзінің әскерлерімен өлтірілді, олар Валериан келгенге дейін Эмилианға қосылды. Раетиялық әскерлер Валерианды император деп жариялады және Римге қарай жорығын жалғастырды. Қыркүйекте ол келген кезде Эмилианның легиондары дезертирлік жасады, Эмилианды өлтіріп, Валерианды император деп жариялады. Римде Сенат Валерианды дереу мойындады.

Билік пен құлдырау

Валерианның император ретінде жасаған алғашқы әрекеті – оның ұлын Галлиенді август титулымен тағайындап, оны өзімен тең император ету болды. Оның билігінің басында Еуропадағы жағдай нашарлап, бүкіл Батыс тәртіпсіздікке түсті. Шығыста Антиохия Сасанидтердің қарауына өтіп, Арменияны Шапур I (Сапор) басып алды. Валериан мен Галлиен империяның проблемаларын бөлісіп алды, ұлы Батысқа, ал әкесі парсылардың қауіп-қатеріне қарсы Шығысқа аттанды. 254, 255 және 257 жылдары Валериан тағы да консул болды. 257 жылы ол Антиохияны қайта басып алып, Сирия провинциясын Рим билігіне қайтарды. Келесі жылы готтар Кіші Азияны шапты. 259 жылы Валериан Эдессаға көшті, бірақ індет тарап, көптеген легионерлер қайтыс болды, бұл римдіктердің жағдайын нашарлатты және қала парсылармен қоршауға алынды. 260 жылы, шамамен маусым айында,

Мәсіхшілерді қудалау

Персиялықтармен соғысып жатқанда Валериан сенатқа екі хат жазып, христиандарға қарсы қатаң шаралар қолдануды бұйырды. 257 жылы жіберілген бірінші хатында христиан дінбасыларына римдік құдайларға құрбандық шалу немесе жер аударылуы ескертілді. Ал келесі жылы жіберілген екіншісінде христиан басшыларын өлімге кесуге бұйрық берілді. Сондай-ақ, христиан сенаторлары мен эквиттерінен римдік құдайларға құлшылық ету талап етілді, әйтпесе олар лауазымдары мен мүліктерінен айырылып, бас тартқан жағдайда өлім жазасына кесілетін еді. Римдік әйелдерінен де сенімінен бас тарту талап етілді, бас тартқан жағдайда мүліктерінен айырылып, елден қуылған болар еді. Ал римдік құдайларға құлшылық етуден бас тартқан мемлекеттік қызметкерлер мен император үйінің мүшелері құлдыққа түсіріліп, императордың жеріне жұмыс істеуге жіберілетін болды. Бұл сол кезде христиандардың жақсы қалыптасқанын, олардың кейбіреулерінің жоғары лауазымдарда болғанын көрсетеді. 257 жылы Нарбоннада Әулие Прудент өлімге кесілді. 258 жылы тамыздың 6-сында Папа Сикст II, 9-ында Әулие Роман Остиарий және 10-ында Әулие Лоуренс қаза болды. Сол жылы Париждегі Әулие Денис, Симеядағы Понтий, Карфагендегі Киприан және басқалары, сондай-ақ Римдегі Евгения да өлімге кесілді. 259 жылы Трояда Әулие Патрокл, Таррагонада Әулие Фруктуозос өлім жазасына кесілді. 260 жылы Валерианның ұлы Галлиен император болғанда бұл жарлық жойылды.

Тұтқында өлім

Евтропий 364-378 жылдар аралығында жазған хатында Валерианның «Парсы патшасы Шапурдың қолынан құлатылғанын, көп ұзамай тұтқынға түсіп, парсылардың арасында арсыздықпен құлдықта қартайғанын» айтады. Ертедегі христиандық дереккөз Лактанций (кейбір Сасанид монархтарының христиандарды кейде қудалауына байланысты, Парсыға қарсы болғандықтан) Валерианның өлімінен бұрын ұзақ уақыт бойы тұтқынға алғандарының ең үлкен қорлауларына ұшырағанын мәлімдейді. Мысалы, Шапурдың атқа мінгенде Валерианды адам аяғы ретінде пайдалануы. Оқиғаның осы нұсқасына сәйкес, ұзақ уақыт осындай қатыгездікке ұшырағаннан кейін Валериан Шапурға босату үшін үлкен құн төлеуді ұсынды. Жауап ретінде (бір дерек бойынша), Шапур Валерианды балқыған алтынды жұтуға мәжбүр етті (өлімінің тағы бір нұсқасы бар, онда Валериан тірідей терісінен айырылып өлтірілді), содан кейін оның терісін сызып алып, сабанмен толтырып, басты парсы ғибадатханасында трофей ретінде сақтады. Оның терісі Римге қарсы соғыста жеңілгеннен кейін ғана өртеліп, жерленді. Валерианның тұтқындалуы мен өлімі тарихшылар арасында нақты қорытындыға келмей, жиі талқыланды. Ирандағы Нагше Ростамындағы тас мүсіндерінде Валериан Шапур I-мен қол ұстасып, бағыну белгісін көрсетеді. Ертедегі парсы мұсылман ғалымы Әбу Ханифа Динавари айтуынша, Шапур соғыстағы тұтқындарды Гундишапурда қоныстандырып, Банд-е-Кайсар құрылысы аяқталғаннан кейін Валерианды босатты. Лактанцийдің баяндамасы христиандарды қудалаушылар лайықты жазаға жеткенін көрсету ниетімен жазылғаны айтылады; бұл оқиға сол кезде және кейіннен Римнің Таяу Шығысындағы Парсыға қарсы болған авторлар тарапынан қайталанды. Валериан мен Галлиеннің бірлескен билігіне бірнеше рет тәжді иеленушілер қауіп төндірді. Дегенмен, Галлиен 268 жылы өзі өлтірілгенге дейін таққа отырды.

Танымал мәдениетте

Валериан Гарри Сайдеботтомның "Рим жауынгері" тарихи фантастикалық романдарының кейіпкері ретінде көрінеді. Ол сондай-ақ Энтони Хекттің "The Hard Hours" жинағындағы "Behold the Lilies of the Field" өлеңінде де кездеседі. Валериан Жозеф Анчиетаның "Авто де Сан-Лоуренсо" пьесасында маңызды кейіпкерлердің бірі болып табылады. III актіде Валериан 258 жылы Әулие Лоуренстің қуғынға ұшырауы мен өлтірілуіне кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесіледі.