Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
253-260 жылдар аралығында Рим императоры болған Валериан (Публий Лициний Валериан; шамамен 199 – 260 немесе 264 жылдары) 253 жылдан 260 жылғы көктемге дейін Рим императоры болды. Валериан – шайқаста тұтқынға түскен алғашқы Рим императоры ретінде танымал, оны Персия императоры Шапур I Едесса шайқасынан кейін тұтқынға алды, бұл бүкіл Рим империясында үлкен дүрбелең мен тұрақсыздық тудырды. Бұрын-соңды болмаған оқиға және тұтқынға алынған императордың тағдыры белгісіз болғандықтан, түрлі реакциялар мен "әртүрлі жағдайларда Рим империясы туралы жаңа әңгімелер" пайда болды.
Roman emperor from 253 to 260
Valerian (/v//ə/'/l//ɪər//i//ən/, vəLEEReeən; Publius Licinius Valerianus; c. 199 – 260 or 264) was Roman emperor from 253 to spring 260 AD. Valerian is known as the first Roman emperor to have been taken captive in battle, captured by the Persian emperor Shapur I after the Battle of Edessa, causing shock and instability throughout the Roman Empire. The unprecedented event and the unknown fate of the captured emperor generated a variety of different reactions and "new narratives about the Roman Empire in diverse contexts".
Шығуы және билікке көтерілуі
Үшінші ғасырдағы дағдарыс кезінде императорлық билік үшін күрескен көптеген болашақ императорлар мен бүлікшілерден өзгеше, Валериан асыл текті және дәстүрлі сенаторлық отбасынан шыққан. Оның ерте өмірі туралы мәліметтер аз, тек оның Егнатия Маринянамен некелескені және екі ұлы болғаны белгілі: Публий Лициний Эгнатий Галлиен (оның әріптес императоры және кейінірек мұрагері) және Лициний Валериан. Валериан алғаш рет 238 жылы суффект консулы болған, немесе 238 жылы ординарий консулы болған. 238 жылы ол princeps senatus болды, ал Гордиан I императорлық мәртебесін сенаттан мойындау үшін онымен келіссөздер жүргізді. 251 жылы Деций заң шығару және атқару биліктерімен цензураны қайта жаңғыртқанда, ол императордың азаматтық билігіне жақын болды, Валериан Сенат тарапынан цензор болып тағайындалды, бірақ ол бұл қызметтен бас тартты. Децийдің билігінде ол Римдегі істерді басқарды, ал ханзада Ильрикумдағы өзінің соңғы, қасіретті жорығына аттанды. Требониан Галлдың кезінде Валериан герман провинцияларының гарнизондарынан құралған армияның дуксы болып тағайындалды, бұл армия, әрине, парсыларға қарсы соғыста қолданылуы тиіс болды. Алайда, 253 жылы Требониан Галл Эмилианның бүлігімен күресуге мәжбүр болғанда, ол Валерианнан узурпация әрекетін басуға көмек сұрады. Валериан оңтүстікке бет алды, бірақ кешікті: Галл өзінің әскерлерімен өлтірілді, олар Валериан келгенге дейін Эмилианға қосылды. Раетиялық әскерлер Валерианды император деп жариялады және Римге қарай жорығын жалғастырды. Қыркүйекте ол келген кезде Эмилианның легиондары дезертирлік жасады, Эмилианды өлтіріп, Валерианды император деп жариялады. Римде Сенат Валерианды дереу мойындады.
Unlike many of the would be emperors and rebels who vied for imperial power during the Crisis of the Third Century, Valerian was of a noble and traditional senatorial family. Details of his early life are sparse, except for his marriage to Egnatia Mariniana, with whom he had two sons: Publius Licinius Egnatius Gallienus (his co emperor and later successor) and Licinius Valerianus. Valerian was consul for the first time either before AD 238 as a Suffectus or in 238 as an Ordinarius. In 238 he was princeps senatus, and Gordian I negotiated through him for senatorial acknowledgement for his claim as emperor. In 251 AD, when Decius revived the censorship with legislative and executive powers so extensive that it practically embraced the civil authority of the emperor, Valerian was chosen censor by the Senate, though he declined to accept the post. During the reign of Decius he was left in charge of affairs in Rome when that prince left for his ill fated last campaign in Illyricum. Under Trebonianus Gallus Valerian was appointed dux of an army probably drawn from the garrisons of the German provinces which seems to have been ultimately intended for use in a war against the Persians. However, when Trebonianus Gallus had to deal with the rebellion of Aemilianus in 253 AD, he turned to Valerian for assistance in crushing the attempted usurpation. Valerian headed south but was too late: Gallus was killed by his own troops, who joined Aemilianus before Valerian arrived. The Raetian soldiers then proclaimed Valerian emperor and continued their march towards Rome. Upon his arrival in September, Aemilianus's legions defected, killing Aemilianus and proclaiming Valerian emperor. In Rome, the Senate quickly acknowledged Valerian.
Билік пен құлдырау
Валерианның император ретінде жасаған алғашқы әрекеті – оның ұлын Галлиенді август титулымен тағайындап, оны өзімен тең император ету болды. Оның билігінің басында Еуропадағы жағдай нашарлап, бүкіл Батыс тәртіпсіздікке түсті. Шығыста Антиохия Сасанидтердің қарауына өтіп, Арменияны Шапур I (Сапор) басып алды. Валериан мен Галлиен империяның проблемаларын бөлісіп алды, ұлы Батысқа, ал әкесі парсылардың қауіп-қатеріне қарсы Шығысқа аттанды. 254, 255 және 257 жылдары Валериан тағы да консул болды. 257 жылы ол Антиохияны қайта басып алып, Сирия провинциясын Рим билігіне қайтарды. Келесі жылы готтар Кіші Азияны шапты. 259 жылы Валериан Эдессаға көшті, бірақ індет тарап, көптеген легионерлер қайтыс болды, бұл римдіктердің жағдайын нашарлатты және қала парсылармен қоршауға алынды. 260 жылы, шамамен маусым айында,
Valerian's first act as emperor was to appoint his son Gallienus augustus, thus making him co emperor. Early in his reign, affairs in Europe went from bad to worse, and the whole West fell into disorder. In the East, Antioch had fallen into the hands of a Sassanid vassal and Armenia was occupied by Shapur I (Sapor). Valerian and Gallienus split the problems of the empire between them, with the son taking the West, and the father heading East to face the Persian threat. In 254, 255, and 257, Valerian again became Consul Ordinarius. By 257, he had recovered Antioch and returned the province of Syria to Roman control. The following year, the Goths ravaged Asia Minor. In 259, Valerian moved on to Edessa, but an outbreak of plague killed a critical number of legionaries, weakening the Roman position, and the town was besieged by the Persians. In 260, probably in June,
Мәсіхшілерді қудалау
Персиялықтармен соғысып жатқанда Валериан сенатқа екі хат жазып, христиандарға қарсы қатаң шаралар қолдануды бұйырды. 257 жылы жіберілген бірінші хатында христиан дінбасыларына римдік құдайларға құрбандық шалу немесе жер аударылуы ескертілді. Ал келесі жылы жіберілген екіншісінде христиан басшыларын өлімге кесуге бұйрық берілді. Сондай-ақ, христиан сенаторлары мен эквиттерінен римдік құдайларға құлшылық ету талап етілді, әйтпесе олар лауазымдары мен мүліктерінен айырылып, бас тартқан жағдайда өлім жазасына кесілетін еді. Римдік әйелдерінен де сенімінен бас тарту талап етілді, бас тартқан жағдайда мүліктерінен айырылып, елден қуылған болар еді. Ал римдік құдайларға құлшылық етуден бас тартқан мемлекеттік қызметкерлер мен император үйінің мүшелері құлдыққа түсіріліп, императордың жеріне жұмыс істеуге жіберілетін болды. Бұл сол кезде христиандардың жақсы қалыптасқанын, олардың кейбіреулерінің жоғары лауазымдарда болғанын көрсетеді. 257 жылы Нарбоннада Әулие Прудент өлімге кесілді. 258 жылы тамыздың 6-сында Папа Сикст II, 9-ында Әулие Роман Остиарий және 10-ында Әулие Лоуренс қаза болды. Сол жылы Париждегі Әулие Денис, Симеядағы Понтий, Карфагендегі Киприан және басқалары, сондай-ақ Римдегі Евгения да өлімге кесілді. 259 жылы Трояда Әулие Патрокл, Таррагонада Әулие Фруктуозос өлім жазасына кесілді. 260 жылы Валерианның ұлы Галлиен император болғанда бұл жарлық жойылды.
While fighting the Persians, Valerian sent two letters to the Senate ordering that firm steps be taken against Christians. The first, sent in 257, commanded Christian clergy to perform sacrifices to the Roman gods or face banishment. The second, the following year, ordered the execution of Christian leaders. It also required Christian senators and equites to perform acts of worship to the Roman gods or lose their titles and property, and directed that they be executed if they continued to refuse. It also decreed that Roman matrons who would not apostatize should lose their property and be banished, and that civil servants and members of the Imperial household who would not worship the Roman gods should be reduced to slavery and sent to work on the Imperial estates. This indicates that Christians were well established at that time, some in very high positions. The execution of Saint Prudent at Narbonne is taken to have occurred in 257. Prominent Christians executed in 258 included Pope Sixtus II (6 August), Saint Romanus Ostiarius (9 August) and Saint Lawrence (10 August). Others executed in 258 included the saints Denis in Paris, Pontius in Cimiez, Cyprian and others in Carthage and Eugenia in Rome. In 259 Saint Patroclus was executed at Troyes and Saint Fructuosus at Tarragona. When Valerian's son Gallienus became emperor in 260, the decree was rescinded.
Тұтқында өлім
Евтропий 364-378 жылдар аралығында жазған хатында Валерианның «Парсы патшасы Шапурдың қолынан құлатылғанын, көп ұзамай тұтқынға түсіп, парсылардың арасында арсыздықпен құлдықта қартайғанын» айтады. Ертедегі христиандық дереккөз Лактанций (кейбір Сасанид монархтарының христиандарды кейде қудалауына байланысты, Парсыға қарсы болғандықтан) Валерианның өлімінен бұрын ұзақ уақыт бойы тұтқынға алғандарының ең үлкен қорлауларына ұшырағанын мәлімдейді. Мысалы, Шапурдың атқа мінгенде Валерианды адам аяғы ретінде пайдалануы. Оқиғаның осы нұсқасына сәйкес, ұзақ уақыт осындай қатыгездікке ұшырағаннан кейін Валериан Шапурға босату үшін үлкен құн төлеуді ұсынды. Жауап ретінде (бір дерек бойынша), Шапур Валерианды балқыған алтынды жұтуға мәжбүр етті (өлімінің тағы бір нұсқасы бар, онда Валериан тірідей терісінен айырылып өлтірілді), содан кейін оның терісін сызып алып, сабанмен толтырып, басты парсы ғибадатханасында трофей ретінде сақтады. Оның терісі Римге қарсы соғыста жеңілгеннен кейін ғана өртеліп, жерленді. Валерианның тұтқындалуы мен өлімі тарихшылар арасында нақты қорытындыға келмей, жиі талқыланды. Ирандағы Нагше Ростамындағы тас мүсіндерінде Валериан Шапур I-мен қол ұстасып, бағыну белгісін көрсетеді. Ертедегі парсы мұсылман ғалымы Әбу Ханифа Динавари айтуынша, Шапур соғыстағы тұтқындарды Гундишапурда қоныстандырып, Банд-е-Кайсар құрылысы аяқталғаннан кейін Валерианды босатты. Лактанцийдің баяндамасы христиандарды қудалаушылар лайықты жазаға жеткенін көрсету ниетімен жазылғаны айтылады; бұл оқиға сол кезде және кейіннен Римнің Таяу Шығысындағы Парсыға қарсы болған авторлар тарапынан қайталанды. Валериан мен Галлиеннің бірлескен билігіне бірнеше рет тәжді иеленушілер қауіп төндірді. Дегенмен, Галлиен 268 жылы өзі өлтірілгенге дейін таққа отырды.
Eutropius, writing between 364 and 378 AD, stated that Valerian "was overthrown by Shapur king of Persia, and being soon after made prisoner, grew old in ignominious slavery among the Parthians." An early Christian source, Lactantius (thought to be virulently anti Persian, thanks to the occasional persecution of Christians by some Sasanian monarchs) maintained that, for some time prior to his death, Valerian was subjected to the greatest insults by his captors. For example, being used as a human footstool by Shapur when mounting his horse. According to this version of events, after a long period of such treatment, Valerian offered Shapur a huge ransom for his release. In reply (according to one version), Shapur was said to have forced Valerian to swallow molten gold (the other version of his death is almost the same but it says that Valerian was killed by being flayed alive) and then had Valerian skinned and his skin stuffed with straw and preserved as a trophy in the main Persian temple. It was further alleged that it was only after a later Persian defeat against Rome that his skin was given a cremation and burial. The captivity and death of Valerian has been frequently debated by historians without any definitive conclusion. In all the stone carvings on Naghshe Rostam, in Iran, Valerian is represented holding hands with Shapur I, a sign of submission. According to the early Persian Muslim scholar Abu Hanifa Dinawari, Shapur settled the prisoners of war in Gundishapur and released Valerian, as promised, after the construction of Band e Kaisar. It has been alleged that the account of Lactantius is coloured by his desire to establish that persecutors of the Christians died fitting deaths; the story was repeated then and later by authors in the Roman Near East fiercely hostile to Persia. The joint rule of Valerian and Gallienus was threatened several times by usurpers. Nevertheless, Gallienus held the throne until his own assassination in 268 AD.
Танымал мәдениетте
Валериан Гарри Сайдеботтомның "Рим жауынгері" тарихи фантастикалық романдарының кейіпкері ретінде көрінеді. Ол сондай-ақ Энтони Хекттің "The Hard Hours" жинағындағы "Behold the Lilies of the Field" өлеңінде де кездеседі. Валериан Жозеф Анчиетаның "Авто де Сан-Лоуренсо" пьесасында маңызды кейіпкерлердің бірі болып табылады. III актіде Валериан 258 жылы Әулие Лоуренстің қуғынға ұшырауы мен өлтірілуіне кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесіледі.
Valerian appears in Harry Sidebottom's historical fiction series of novels Warrior of Rome. He also appears in Anthony Hecht's poem "Behold the Lilies of the Field" in the collection The Hard Hours. Valerian appears in Joseph of Anchieta’s play Auto de São Lourenço as one of the main characters. In Act III, Valerian is killed for being responsible for the persecution and killing of Saint Lawrence, in the year 258 AD.