Кіріспе
1982 жылы жазылған Станислав Лемнің "Обсервация орнында" романы (полякша Wizja lokalna, сөздің жалпы мағынасы – қылмыс орнын қайта құру) – Станислав Лемнің әлеуметтік ғылыми-фантастикалық романы. Роман Ион Тихидің алыс планета Энтияға (поляк тілінде: Encja) олардың өркениетін зерттеу үшін саяхатқа шығуы туралы баяндама. Бұл есеп Тихидің Энтияға (кейін Энтеропия деп аталған) жасаған он төртінші сапарынан туындаған түсініспеушілікті түзетуге тиіс еді, ол Энтияның спутнигі болып шықты, оны зерттеушілерді жаңылыстыру үшін энтиандар жасырған. Саяхаттың мақсаты сонымен қатар "Тарихи компьютерлер институты" (полякша: Instytut Maszyn Dziejowych) нәтижелерін тексеру болды, ол жарық жылдамдығының шектеуін жеңу үшін болжамдық модельдеуді пайдаланады және бұрынғы экспедициялардан алынған ақпарат негізінде алыс планеталардағы жағдай туралы мәліметтер береді. Кітаптың басты тақырыптары: толық автоматтандырылған өндіріске негізделген, адамдардың іс-әрекеті шектеулі молшылық қоғамының мәселелері; технология арқылы этикалық заңдарды енгізу, яғни адамдарға физикалық зиян келтіруге мүмкіндік бермейтін "этикалық сфера"; және екі үстем жүйенің идеологиялық қақтығысы, бұл Батыс пен Кеңес Одағының абсурд деңгейіне жеткен пародиясы. Романның түпнұсқасы алғаш рет Wydawnictwo Literackie баспасымен 1982 жылы жарық көрді. 1987 жылы Хьюберт Шуман оны неміс тіліне "Lokaltermin" деген атаумен аударды. Романның ағылшын тілінде аудармасы болмағандықтан, әдеби сын еңбектерінде оның атауы "Куәгердің баяндамасы" және "Қылмыс орны" деп аударылды. Лем "Тағдыр философиясы" атты эссесінде осы романмен көп жылдар бойы күрескенін мойындайды.
Observation on the Spot (Polish Wizja lokalna, with the common meaning of the expression being crime scene reconstruction) is a social science fiction novel by Stanisław Lem. The novel is a report of Ijon Tichy's travel to a faraway planet Entia (in Polish text: Encja) to study their civilization. This report was supposed to fix a misunderstanding arisen from Tichy's Fourteenth Voyage to supposedly Entia (then known as Enteropia), which turned out to be a satellite of Entia, masqueraded by Entians to misguide explorers. The travel was also to verify the results of the "Institute of Historiographical Computers" (Polish: Instytut Maszyn Dziejowych), which use predictive modeling to overcome the speed of light limitation and get information about the state of the affairs on remote planets based on information obtained from previous expeditions. Major themes of the book are: the problems of the society of abundance based entirely on automated production where individuals have little to do; imposition of ethical laws through technology i. e. the "ethicsphere" which has made it impossible to harm individuals physically; and the ideological opposition of two dominant systems, which is basically a parody of Western World Soviet Union split taken to the absurd. The original novel was first printed by Wydawnictwo Literackie in 1982. It was translated into German by Hubert Schumann under the title Lokaltermin in 1987
Lacking English translation, the novel title was also translated in literary criticism works as "Eyewitness Account" and "The Scene of the Crime". Also, in his essay The Philosophy of Chance Lem confesses that he struggled with the novel for many years.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Тихи Энтияға келгенде, екі ірі мемлекетке бөлінген бірегей антропоморфтық өркениетті табады: Курдландия (“kurdl”) және Лузания. Бұл атаулар түсіндіруді қажет етеді. Курдл – Энтия батпақтарында мекендейтін алып жануар. Жануардың аты Лемнің ойлап тапқан, Тихи туралы бұрынғы әңгімелерде қолданылған. (Поляк тілінде бұл kurdel, бірақ сөздің жіктелуінде түбір “kurdl” болып өзгереді, сондықтан ағылшын тіліндегі “curdle” сөзімен байланысы жоқ). Михаэль Кандель оны Тихидің 14-ші сапары туралы аудармасында “комара” деп аударды. “Лузания” атауы поляк тіліндегі “luz” түбірінен шыққан, “бос”, “шектелмеген” мағынаны білдіреді; осы таңдау төменде түсінікті болады. Курдландияның басшылық идеологиясы – “ұлттық мобилизм”, яғни халықтың көп бөлігі курдтардың ішінде, әртүрлі өткелдерде және ішкі органдарында өмір сүруі керек. Курдтар батпақтарды жүргізушілердің басқаруымен аралап жүреді, сондықтан олардың тұрғындары “өздерінің керемет елін өз үйлерінен, курдтың ішінде зерттей алады”, – деп Ижон Тихимен сөйлескен патриот айтқан. Курдтардың тұрғындары жылына кем дегенде 24 сағатқа сыртқа шыға алады. Көбінесе, бұл ерекшелік батпақтан тыс, құрғақ жерде, қарапайым үйлерде тұратын жоғары лауазымды шенеуніктерге ғана қатысты. Курдландияда технология жоқ және олар осыған мақтанады. Екінші мемлекет – Лузания “идеалды мемлекет” тақырыбын қарастырады. Лузанияның ең маңызды жетістігі – “этикалық кеңістіктің” (“атмосферамен” салыстырыңыз) құрылуы. Олар “быстри” (“quickies”) деп аталатын, молекулалық өлшемдегі нанороботтарды көптеп өндірді, олар “quickated” аймақтарындағы материяны басқаруға қызмет етеді. “Quickies” міндеті – этика заңдарын физикалық заңдар ретінде орындау (сондықтан “этикалық кеңістік” термині пайда болды). Сондықтан Лузанияда адамға физикалық зиян келтіру мүмкін емес. Егер сіз көршіңізге соққы беруге тырыссаңыз, қолыңыз ауаның күрт артқан тұтқырлығымен тоқтатылады (бірақ сіз де зардап шекпейсіз). Егер сіз суға батуға тырыссаңыз, су сізді сыртқа итеріп шығарады. Адамдарға физикалық емес зиян келтіру, мысалы, мазалау, сынға алу және психикалық түрде қиындық тудыру әлі де мүмкін, бірақ мұндай жағдайда “quickies” құрбанға шабуылдаушыдан қашуға көмектеседі. Лузанияда этикалық кеңістікті жоюды қалайтын үлкен наразылық қозғалысы бар, олардың іс-әрекеттерінің басты мақсаты – зиян келтіруге тырысып, оның мүмкін екенін дәлелдеу, бірақ олар әлі сәттілікке жетпеді. “Quickies” сонымен қатар өмір сүрудің жоғары деңгейін сақтау үшін қажетті материалдық игіліктерді өндіруге қызмет етеді. Сондықтан экономикалық өмір көп емес, бірақ адамдар өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жұмсай алатын энергия мөлшері шектеулі. Көптеген лузаниялықтар профессорлар, студенттер және мемлекеттік қызметкерлер сияқты зиялылық қызметпен айналысады, бірақ пайдалы ештеңе жасамайтын мәселе айқын. “Quickies” өзін-өзі көбейту және өзін-өзі жетілдіру мақсатында, сондай-ақ адамдарға зиян келтіру мүмкіндігін анықтау үшін (әрине, бұл оңай емес) белгілі бір ұжымдық ойлауға қабілетті болып көрінеді. Лузанияның суретшілері “quickies” өздерінен әлдеқайда жоғары сападағы өнер тудыра алатынына наразы, сондықтан олардың көпшілігі наразылық қозғалысының мүшелері. Курдландия мен Лузания арасында идеологиялық қақтығыс бар. Жалпы айтқанда, курдтардың ішінде жақсырақ жағдайда өмір сүруге ұмтылған көптеген адамдар шекарадан тысқары жақсырақ өмір сүруге қуанышпен келер еді. Екінші жағынан, көптеген лузаниялықтар, әсіресе университет студенттері мен оқытушылары, “quickies” аясындағы тұтынушылықты және бостандықтың этикалық шектеулерін ұнатпайды және әртүрлі түрде “курдлизмді” орнатуды немесе кем дегенде технологиялық дамуды сәл кері қайтаруды және “quickies” жоюды талап етеді, бұл талаптар радикализм деңгейіне байланысты. Лузаниялықтар демалыс күндері “quickies” аймағынан шығу үшін Курдландияға саяхаттауды ұнатады. Басты кейіпкер уақытының көп бөлігін Лузанияда өткізеді, әлем тарихын және қазіргі Лузания әлеуметтік жүйесін зерттейді. Біз осы туралы оның сөздерінен білеміз.