Кіріспе

Көлемді өлшеу бірліктерінің тізбесі

Барель – әр түрлі жағдайларда қолданылатын көлем бірліктерінің бірі; құрғақ барельдер, сұйық барельдер (мысалы, Ұлыбритания сыра барелі және АҚШ сыра барелі), мұнай барельдері және тағы басқалары бар. Тарихи себептерге байланысты, кейбір барельдердің көлемі басқаларынан шамамен екі есе үлкен; қазіргі қолданыстағы көлемдер шамамен … құрайды. Көптеген жағдайларда "барабан" термині "барель" терминімен шамамен бірдей мағынада қолданылады. Орта ғасырлардан бері, барель өлшем бірлігі ретінде Еуропа бойынша 100 литрден 1000 литрге дейін әртүрлі мағыналарды білдірген. Бұл атау орта ғасырларда француз тілінен алынған "baril" сөзінен шыққан, оның түбірі белгісіз, бірақ қазір де француз тілінде, сондай-ақ итальян, поляк және испан тілдері сияқты көптеген тілдерде қолданылады. Көптеген елдерде бұл қолданыс қолданыстан шығып, оның орнына SI бірліктері қолданылуда. Осының салдарынан, басқа тілдердегі сәйкес сөздердің мағынасы және байланысты ұғымдар (цистерна, шарап шелек, бөшке және т.б.) көбінесе белгілі бір өлшемді емес, нақты физикалық ыдысты білдіреді. Алайда, халықаралық мұнай нарығында АҚШ долларымен барель бағасы жиі қолданылады, ал термин әртүрлі аударылады, көбінесе латын/германдық түбірден шыққан сөздерге (мысалы, цистерна немесе Fass) аударылады. Басқа коммерциялық салаларда сыра бөшкелерінің көлемі сияқты барельдердің өлшемдері де көптеген елдерде стандартталған.

Тарих

Ричард III, 1483 жылдан 1485 жылға дейін Англия королі болған, 84 шарап галлоны сыйымдылығы бар шарап пуншенын, ал 42 шарап галлоны сыйымдылығы бар шарап тиерсін анықтаған. 1700 жылға қарай, 42 галлондық су өткізбейтін тиерс ағылшын колонияларында шабақ, лосось, сельдь, меласса, шарап, кит майы және көптеген басқа да тауарларды тасымалдау үшін стандартты ыдысқа айналды. 1776 жылғы Американ революциясынан кейін американ саудагерлері сол көлемдегі шағырларды пайдалануды жалғастырды.

Бірлік еселері

АҚШ-та ашық түрде тіркелген мұнай компаниялары өндірісін әдетте kbbl немесе Mbbl (бір килобаррель, бір мың баррель) немесе MMbbl (бір миллион баррель) бірліктерінде көрсетеді, ал кейде (жалпы статистика үшін) Gbbl (немесе кейде Gbl) гигабаррель (бір миллиард баррель) қолданады. Мұнай баррельдерінің өлшемдеріне қатысты қайшылықтар бар (қараңыз). Барлық басқа физикалық шамалар үшін Халықаралық бірліктер жүйесінде үлкен әріп "M" "мега" ("бір миллион") дегенді білдіреді, мысалы: МГц (бір миллион герц немесе мегагерц) және МБ (бір миллион байт немесе Мегабайт). Алайда, дәстүрге сәйкес, Mbbl аббревиатурасы "мың баррель" мағынасында қолданылады, бұл латын тіліндегі "mille" ("мың") сөзі үшін римдік сан "M" мұрасы болып табылады. Екінші жағынан, осы екіұштылықты жоюға бағытталған күш-жігер жұмсалуда, және бүгінде көптеген баррель сатушылары Mbbl, mbbl, MMbbl немесе mmbbl орнына kbbl қолдануды ұсынады. Mbbl және MMbbl аббревиатуралары тиісінше бір мың және бір миллион баррельді білдіреді. Бұл латын тіліндегі "mille" ("мың") сөзінен туындаған. Бұл "M" әрпі "мега" ("миллион") дегенді білдіретін және грек тілінен "үлкен" деген мағынаны білдіретін СИ конвенциясынан өзгеше. Мұнай өнеркәсібінен тыс жерлерде Mbbl (мегабаррель) бірлігі кейде бір миллион баррельді білдіруі мүмкін.

Этимология

"bbl" белгісіндегі алғашқы "b" әрпі бастапқыда көптік санын көрсету үшін екі рет қайталанған болуы мүмкін (1 bl, 2 bbl), немесе "bl" символымен шатасуды болдырмау үшін екі рет жазылған болуы да мүмкін. Кейбір дереккөздер "bbl" терминінің "Standard Oil" компаниясының алғашқы жылдары жеткізілген "көк бөшкелерге" байланысты пайда болғанын айтады. Дегенмен, Ида Тарбеллдің 1904 жылғы "Standard Oil Company" тарихында "қасиетті көк бөшке" деп еске алынса да, "bbl" аббревиатурасы АҚШ мұнай өнеркәсібінің 1859 жылы тууынан көп бұрын қолданысқа енген.

Ағындылық

Мұнай ұңғымалары жер астынан мұнай ғана емес, сонымен қатар табиғи газ бен су да өндіреді. "Тәулігіне баррель сұйық" (BLPD) термині өндірілген сұйықтықтың жалпы көлемін көрсетеді. Сол сияқты, "мұнай эквивалентінің баррелі" немесе BOE – мұнай мен табиғи газды есепке алатын, бірақ өндірілген суды ескермейтін шама. Мұнай туралы ғана сөйлескенде басқа терминдер де қолданылады. Бұл терминдер мұнай ұңғымасындағы шикі мұнай өндіруді, мұнай өңдеу зауытында шикі мұнайды басқа өнімдерге айналдыруды немесе аймақ немесе елдің мұнайды жалпы тұтынуын білдіруі мүмкін. Көп қолданылатын термин – "тәулігіне баррель" (BPD, BOPD, bbl/d, bpd, bd немесе b/d), онда 1 BPD минутына 0,0292 галлонға тең. Сондай-ақ, 1 BPD жылына 49,8 тоннаға баламалы. Жеңіл, синтетикалық немесе ауыр шикі мұнайдың бір тоннасын жағу нәтижесінде 38,51, 39,40 немесе 40,90 ГДж (термиялық) энергия бөлінеді (10,70, 10,94 немесе 11,36 МВт·сағ). Осылайша, синтетикалық шикі мұнайдың тәулігіне 1 тоннасы шамамен 456 кВт жылу қуатын, ал 1 баррель синтетикалық шикі мұнай шамамен 378 кВт (жеңіл шикі мұнай үшін сәл аз, ал ауыр шикі мұнай үшін сәл көп) қуат береді.

Қайта құру

Стандартты мұнай баррелін стандартты мұнай куб метрiне айналдыру мiндетi API-де соңғысы әртүрлi анықтамалық жағдайларда (101,325 кПа және 15 °C (59 °F) 1 куб метрді алып тұратын мұнай мөлшерi ретiнде белгiленуiмен қиындатылады. Анықтамалық жағдайлардың толық сәйкес келмеуi шикі мұнайдың нақты кеңею коэффициентi белгiлi болмаса, нақты түрлендiру мүмкiн емес екенiн бiлдiредi, ал ол әр шикі мұнай үшiн әртүрлi болады. Тығыздығы 850 кг/м3 (API гравитациясы 35) жеңiл мұнай үшiн, оны қыздыру оның көлемiн шамамен 0,047 пайызға ұлғайтуы мүмкiн. Керiсiнше, тығыздығы 934 кг/м3 (API гравитациясы 20) ауыр мұнайдың көлемi 0,039%-ға ғана өсуi мүмкiн. Егер жаңа температурада тығыздықты физикалық өлшеу мүмкiн болмаса, онда тығыздықтың өзгерiсiн дәл болжау үшiн эмпирикалық деректер кестелерiн пайдалануға болады. Бұл өз кезегiнде стандартты баррель мен стандартты куб метрдi түрлендiру кезiнде максималды дәлдікке мүмкiндiк бередi. Жоғарыда айтылған логика сондай-ақ, егер көлемдi өлшеу кезiнде температураны өлшеуде қате болса, баррельдер үшiн де өлшеуде сол деңгейдегi дәлдiк қажет екенiн бiлдiредi. Сауда-саттық, байланыс және қаржылық есеп жүргiзудi жеңiлдету үшiн халықаралық тауар биржалары көбiнесе эталондық шикі мұнай үшiн түрлендiру коэффициентiн белгiлейдi. Мысалы, Нью-Йорк тауар биржасы (NYMEX) Канаданың Альберта штатындағы Хардисти қаласында сауда-саттық жүргiзiлетiн Батыс Канадалық Селект (WCS) шикі мұнай үшiн түрлендiру коэффициентi, шикі мұнай көлемiн түрлендiрудегi белгiсiздікке қарамастан, стандартты куб метрге 6,29287 АҚШ баррелiн құрайды. Өндiрушi елдердiң реттеушi органдары өндiрiлген көмiртегiлердiң өлшеу дәлдігi үшiн стандарттарды белгiлейдi, егер мұндай өлшеулер салықтарға немесе үкiметке төленетiн роялтилерге әсер етсе. Мысалы, Ұлыбританияда қажеттi өлшеу дәлдігi ±0,25%-ға тең.

Талаптарға сай келетіндер

Техникалық тұрғыдан алғанда, баррель кез келген көлемді көрсету үшін қолданылуы мүмкін. Өлшенетін сұйықтықтардың нақты сипаты ағын бойында өзгеретіндіктен, кейде қандай көлем туралы айтылып жатқанын нақтылау үшін толықтырулар қолданылады. Мұнай өндірісі саласында сұйықтықтардың өндіріс дебитін – мұнай мен судың қоспасын – және мұнайдың өзін өндіру дебитін ажырату маңызды. Егер ұңғыма 20% су бөлінісімен 10 мб/күн сұйықтық өндірсе, онда ұңғыма күніне 8000 баррель мұнай (bod) өндіреді деп айтылады. Басқа жағдайларда өндіріс және тұтыну көрсеткіштеріне газды қосу қажет болуы мүмкін. Газ көлемі әдетте стандартты куб фуд немесе стандартты куб метрмен (STP жағдайындағы көлем үшін), сондай-ақ кг немесе Btu (қысым мен температураға тәуелсіз) өлшенеді. Бірақ қажет болған жағдайда, бұл көлем жанарлық энтальпиясы тең мұнай көлеміне айналдырылады. Осы аналогты пайдаланып өндіріс және тұтыну күніне мұнай эквиваленті баррельдерінде (boed) көрсетіледі. АҚШ-та суды инъекциялау ұңғымалары үшін инъекция дебитін судың баррелімен күніне (bwd) көрсету қалыпты жағдай. Канадада ол куб метрмен күніне (м3/күн) өлшенеді. Жалпы, су инъекциялау дебиті мұнай өндіру дебитімен бірдей өлшем бірліктерінде көрсетіледі, себебі негізгі мақсат – резервуар қысымын сақтау үшін өндірілген мұнай көлемін ұқсас су көлемімен алмастыру.

Санымен байланысты түрлері

АҚШ-тан тыс елдерде мұнай көлемі мұнай баррелі емес, текше метрмен (м3) есептеледі. Текше метр – Халықаралық жүйедегі негізгі көлем бірлігі. Канадада мұнай компаниялары мұнайды текше метрмен өлшейді, бірақ экспорт кезінде баррельге ауыстырады, себебі Канаданың мұнай өндірісінің көп бөлігі АҚШ-қа экспортталады. Номиналды түрлендіру коэффициенті 1 текше метр = 6,2898 мұнай баррелі, бірақ түрлендіру көбінесе шекарадағы есептеуіш құралдар арқылы жасалады, өйткені көлемдер әртүрлі температурада көрсетіледі және нақты түрлендіру коэффициенті тығыздық пен температураға байланысты. Канадалық компаниялар ішкі жұмыста текше метрмен жұмыс істейді және Канада үкіметтеріне сол бірлікпен есеп береді, бірақ көбінесе американдық инвесторлар мен мұнай сатушылардың ыңғайы үшін АҚШ барреліне ауыстырады. Олар әдетте басқа канадалық компанияларға бір текше метрге канадалық долларымен баға белгілейді, бірақ қаржылық есептерде және баспасөз хабарламаларында баррельге АҚШ долларын қолданады, бұл сыртқы әлемге олар баррельмен жұмыс істейтіндей көрінеді. Еуропалық қор биржаларындағы компаниялар мұнай массасын тоннамен көрсетеді. Дегенмен, мұнайдың әртүрлі түрлері әртүрлі тығыздыққа ие болғандықтан, масса мен көлем арасында бірдей түрлендіру жоқ. Мысалы, бір тонна ауыр дистилляттар белгілі бір көлемді алады. Керісінше, бір тонна шикі мұнай басқа көлемді алады, ал бір тонна бензинге мүлдем басқа көлем қажет болады. Жалпы алғанда, түрлендіру әдетте тоннаға шаққанда белгілі бір көрсеткішпен жүзеге асырылады.

Тарих

"Мұнай баррелі" өлшемі Пенсильванияның алғашқы мұнай кен орындарында пайда болды. АҚШ-тағы алғашқы мұнай ұңғымасы – Дрейк ұңғымасы 1859 жылы Пенсильванияда бұрғыланды, ал 1860 жылдары мұнай бумы болды. Мұнай өндірісі басталғанда, мұнайға арналған стандартты ыдыс болмағандықтан, мұнай және мұнай өнімдері әртүрлі пішіндегі және көлемдегі баррельдерде сақталып, тасымалданатын. Осы баррельдердің кейбіреулері бұрын сыра, балық, меласса немесе терпентин сияқты басқа өнімдерге қолданылған. Баррельдер (ескі ағылшын шарап өлшеміне негізделген), үштік (159 литр) және виски баррельдері қолданылды. Сондай-ақ, баррельдер жиі қолданысқа ие болды. Ерте мұнай өндірушілер үшін ең көп таралған өлшем – 40 галлондық виски баррелі болды, себебі олар сол кезде оңай қолжетімді еді. 1866 жылға таяу, Пенсильваниядағы ерте мұнай өндірушілер мұнайды әртүрлі ыдыстарда тасымалдау сатып алушылардың сенімін тудырмайтынына келісті. Олар сатып алушыларды ақшаларына лайықты көлем алғанына сендіру үшін стандартты өлшем бірлігі қажет деп шешті және стандартты шарап сатысына (tierce) келісті, ол стандартты виски баррелінен екі галлонға үлкен болды. 1866 жылдың 31 тамызында "The Weekly Register" газеті "мұнай өндірушілер келесідей хабарлама жариялады" деп жазды:

Осылайша, король Ричард III-нің ағылшын шарап сатысы американдық стандартты мұнай барреліне айналды. 1872 жылға қарай, стандартты мұнай баррелі 42 АҚШ галлоны ретінде бекітілді. 42 галлондық стандартты мұнай баррелі 1872 жылы Мұнай өндірушілер қауымдастығы, ал 1882 жылы АҚШ Геологиялық қызметі және АҚШ Тау-кен бюросы ресми түрде қабылдады. Қазіргі заманда мұнай, химиялық заттар және басқа да өнімдердің көптеген түрлері болаттан жасалған барабандарда тасымалданады. АҚШ-та олар көбінесе сыйымдылығы көрсетіліп, "Capacity of" деп аталады. АҚШ-тан тыс елдерде олар 200 литрлік немесе 200 кг-дық барабандар деп аталады. Ұлыбританияда және оның бұрынғы тәуелділіктерінде барабан қолданылды, бірақ қазір бұл елдердің барлығы ресми түрде метрикалық жүйені қолданады және барабандар 200 литрге дейін толтырылады. Осылайша, 42 АҚШ галлоны мұнай баррелі – өлшем бірлігі, және шикі мұнайды тасымалдау үшін қолданылатын физикалық ыдыс емес, өйткені мұнайдың көп бөлігі құбырлар немесе мұнай танкерлерімен тасымалданады. АҚШ-та 42 АҚШ галлоны баррель өлшемі көбінесе мұнай өнеркәсібімен шектеледі, ал басқа салаларда баррельдің әртүрлі өлшемдері қолданылады. Көптеген елдер метрикалық жүйені қолданады.