Кіріспе
Француз Полинезиясындағы атолл Моруроа (Mururoa, Mururura), тарихи түрде Аопуни деп те белгілі, Тынық мұхитының оңтүстігіндегі Француз Полинезиясындағы Туамото архипелагының бір бөлігін құрайтын атолл. Ол Таитидің оңтүстік-шығысына қарай орналасқан. Әкімшілік жағынан Моруроа атолы Турей коммунасының құрамына кіреді, оған Турей, Фангатауфа, Тематанги және Ванавана атолдары да кіреді. Франция 1966 және 1996 жылдар аралығында Моруроа мен Фангатауфада ядролық қару сынақтарын жүргізіп, халықаралық наразылықтарды тудырды, әсіресе 1974 және 1995 жылдары. Моруроада жүргізілген сынақтардың саны 175 және 181 рет деп әртүрлі мәлімделген.
Moruroa (Mururoa, Mururura), also historically known as Aopuni, is an atoll which forms part of the Tuamotu Archipelago in French Polynesia in the southern Pacific Ocean. It is located about southeast of Tahiti. Administratively Moruroa Atoll is part of the commune of Tureia, which includes the atolls of Tureia, Fangataufa, Tematangi and Vanavana. France undertook nuclear weapon tests between 1966 and 1996 at Moruroa and Fangataufa, causing international protests, notably in 1974 and 1995. The number of tests performed on Moruroa has been variously reported as 175 and 181.
Тарих
Бұл атоллға алғаш рет 1767 жылы Питкэрн аралын ашқаннан кейін бірнеше күн өткен соң, HMS Swallow кемесімен келген командир Филип Картерет келді. Картерет Муруроаны «Оснабрюк епископы аралы» деп атады. 1792 жылы ағылшын кит аулаушы кемесі «Матильда» мұнда сүзіліп, «Матильданың тастағы» деп белгілі болды. 1834 жылы келген кеме онда кездескен тұрғындардың үш еуін қоспағанда барлығын өлтірді, ал 1847 жылы ол ешкімге тиесілі болмады. Атолл 1962 жылдың 21 қыркүйегінде Франция тарапынан ресми түрде ядролық сынақ алаңы ретінде бекітілді, осы мақсатта Ядролық эксперименттер орталықтарының басқармасы (DIRCEN) құрылды. Бұл 1963 жылдың мамыр айында атоллдағы түрлі инфрақұрылымдардың салына бастауымен жалғасты. Муруроаның солтүстік-батысындағы Хао атолы ядролық сынақтар мен басқа да операцияларға қолдау көрсету базасы ретінде таңдалды. Полинезия аумақтық жиналысының 30-ға жуық мүшесінің наразылығына қарамастан, алғашқы ядролық сынақ 1966 жылдың 2 шілдесінде «Альдебаран» кодовый атымен жүргізілді, онда лагунада плутонийдің бөлінуінен жарылған бомба қолданылды. Президент Шарль де Голльдің өзі 1966 жылдың 10 қыркүйегінде Моруроада болды, онда шардан ілінген құрылғымен сынақ жүргізілді. Атолдың солтүстік бөлігінде, «Дениз» деп аталған жерде кішкентай жарылыстар жасалды. Франция 1974 жылы атмосфералық ядролық сынақтарды тоқтатып, Жаңа Зеландия үкіметінің 1973 жылдың шілдесінде наразылық ретінде екі фрегат – HMNZS Canterbury және Otago-ны атоллға жіберуінен туған қысым нәтижесінде жер астындағы сынақтарға көшті, мақсаты – ядролық қарудан бос Тынық мұхиты. Атоллдардың астындағы жанартаулық тау жыныстарына терең шахталар бұрғыланып, онда ядролық құрылғылар жарылды. Бұл практика атоллдардың жарылуы анықталған кезде көптеген дауларға себеп болды, нәтижесінде атоллдардың астындағы радиоактивті материалдың ақырында босап, айналасындағы мұхитты және көршілес атоллдарды ластауы мүмкін деген қорқыныш туды, бұл «шаршаған тау синдромы» деп аталды. 1979 жылдың 25 шілдесінде үлкен апат болды, себебі ядролық құрылғы 800 метрлік шахтаның ортасында тұрып қалғандықтан, сынақ әдеттегі тереңдіктің жартысында жүргізілді. Атолл әлі де француз әскерлерімен күзетілуде.
Бақылау
2012 жылғы баяндамада бақылау жүйесінің 20 сенсорының тек 11-і ғана жұмыс істеп тұр деген мәлімет келтірілген, бұл атолл ешқандай алдын ала ескертусіз құлап кетуі мүмкін дегенді білдіреді. 2021 жылдың ақпан айында Францияның Ұлттық денсаулық сақтау және медициналық зерттеу институты INSERM «Француз Полинезиясындағы ядролық сынақтар және денсаулыққа салдары» атты баяндама жариялады.