Z масштабты теміржол моделінің тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Кіші теміржол модельдеуінің өлшемдері мен масштабтары

Z масштабы – коммерциялық түрде қол жетімді ең кішкентай теміржол модельдеу масштабтарының бірі (1:220), рельс кеңдігі 6,5 мм. 1972 жылы Märklin компаниясы ұсынған Z масштабындағы пойыздар 0–10 вольт тұрақты токпен жұмыс істейді және басқа екі рельстік, тұрақты токпен жұмыс істейтін аналогтық модельдік теміржолдармен бірдей жұмыс сипаттамаларын ұсынады. Локомотивтерді тәуелсіз басқару үшін цифрлық декодерлермен жабдықтауға болады. Пойыз модельдері, рельстер, құрылыстар, сондай-ақ адам және жануарлардың фигуралары түрлі өндірушілерден еуропалық, солтүстік америкалық және жапондық стильдерде кеңінен қолжетімді.

Тарих

Z шкаласын 1972 жылы Нюрнберг ойыншықтар жәрмеңкесінде неміс модельдік пойыз өндірушісі Märklin енгізді. Бұл идеяның авторы сол кездегі Märklin компаниясының бас инженері Хельмут Киллиан болды. Жаңа шкаланы белгілеу үшін Z әрпі таңдалды, оның неміс және ағылшын алфавиттеріндегі соңғы орны коммерциялық модельдік теміржол шкаласы бұдан кішкентай болмайды деген ойды білдірді. Содан бері нарыққа одан да кішкентай масштабтарды шығаруға әрекеттер жасалғанмен, олар кең таралған өнімдер болып табылмайды. Ең ірі нарық – T шкаласы (1:450, 3 gauge), ол Жапонияда жобаланып, Қытайда өндіріледі. Бастапқыда 8 В тұрақты токпен жұмыс істеген жол кернеуі 2000 жыл шамасында 10 В тұрақты токқа дейін арттырылды. Көмекші құрылғылардың қуаты әрқашан 10 В айнымалы ток болды. 1978 жылы алты вагонды тартқан Märklin Z шкаласындағы локомотив 1219 сағат бойы тоқтамай жүріп, қозғалтқышы істен шығып, пойыз тоқтағанға дейін бір шақырымнан астам қашықтықты жүріп, Гиннес рекордтар кітабына енді. Z шкаласы бастапқыда еуропалық шкала болғанмен, әлемнің басқа бөліктерінде де оған қызығушылық артып келеді. Қазір Солтүстік Америкада, Жапонияда және Қытайда да өндірушілер бар. Z шкаласының әуесқойлары Еуропа, Солтүстік Америка және Жапонияда ұлттық және аймақтық модельдік теміржол көрмелеріне қатысып, олардың ерекше жұмыс істеу және макет дизайны мүмкіндіктерін көрсетеді. Бастапқыда Z шкаласындағы өнімдерге (әсіресе локомотивтерге) бағалар үлкен шкалалардағы өнімдерге қарағанда жоғары болған, бірақ өндіріс көлемінің артуы, компьютерлік жобалау және өндіріс технологияларының дамуы, сондай-ақ бәсекелестік өндірушілердің пайда болуы бағаларды басқа шкалалардағы жоғары сапалы модельдерге салыстырмалы деңгейге түсірді. Әлде 1988 жылы Märklin Z шкаласында цифрлық басқару жүйелерін ұсыну ниетін жариялады және 1988 жылғы Z шкаласындағы өнім каталогында кіріктірілген цифрлық декодері бар үш локомотив тізілген. Алайда, технология жеткілікті деңгейде дамымағандықтан, өндірушіге осы жоспарларды, негізінен локомотив декодерлеріндегі жылуды тарату мәселелеріне байланысты, тоқтатуға тура келді. Содан бері бұл мәселелер шешілді, Z шкаласы озық электрониканы (мысалы, бастапқыда ұялы телефондар үшін жасалған микропроцессорлар, беттік монтаж технологиясы және т.б.) қабылдады, және модельдеушілердің саны өз локомотивтерін үшінші тараптың цифрлық модельдік пойыз басқару жүйелерін пайдалануға ауыстырды. Z шкаласындағы цифрлық жүйелерді пайдаланудың алғашқы әрекеттері NEM стандартына негізделген Selectrix болды, ол нарықтағы ең кішкентай декодерлерді ұсынды, олардың қалыңдығы 2 мм-ден кем. Неміс компаниясы Müt 2000 жылдардың басында Z шкаласы үшін арнайы жасалған алғашқы цифрлық басқару орталық блогын нарыққа шығарды. Ұлттық модельдік теміржол қауымдастығының (NMRA) танымал цифрлық командалық басқару (DCC) стандартын қолдану Z шкаласында жақында айтарлықтай кеңейді, өйткені ең кішкентай Selectrix декодерлерінің өлшемдерімен салыстырмалы локомотив декодерлері қолжетімді болды. Z шкаласы қазір толыққанды дамыған модельдік шкала болып табылады, локомотивтердің, вагондардың, ғимараттардың, сигнал беру құрылғыларының және адамдар мен жануарлардың фигураларының саны артып, әртүрлі белгілі және әсіресе кішкентай, қарқынды өсіп келе жатқан өндірушілерден қолжетімді болады. Z шкаласындағы макеттер жергілікті, аймақтық және ұлттық деңгейдегі конкурстарда жеңіске жетіп, мысалы, 2001 жылдың шілдесінде Сент-Луисте өткен NMRA Ұлттық пойыз көрмесінде (NTS) үздік шоу атанды.

Z scale was introduced by the German model train manufacturer Märklin in 1972 at the Nuremberg Toy Fair. It was the brainchild of Helmut Killian, Märklin's head design engineer at the time. The letter Z was chosen to designate the new scale, its place as the last character of the German and English alphabets signaling the thought that there would never be a smaller commercial model railway scale. While there have been attempts since then to bring even smaller scales to the market, they remain niche products without a wider followingthe largest market being T gauge (1:450, 3 gauge), designed in Japan and manufactured in China. Originally running on 8 V DC, track voltage was increased to 10 V DC around the year 2000. Accessory power has always been 10 V AC. In 1978, a Märklin Z scale locomotive pulling six coaches made its entry into the Guinness Book of World Records by running nonstop for 1,219 hours, and travelling a distance of before the motor failed and the train stopped. Z scale, at its inception, was predominantly a European scale, but it has an increasing number of followers in other parts of the world. There are now also manufacturers in North America and Japan and China, among others. Z scale enthusiasts throughout Europe, North America, and Japan participate regularly at most national and regional model railroad exhibitions and shows, where they have demonstrated the outstanding operation and layout design characteristics of the scale. While prices were initially higher for Z scale products (particularly locomotives) compared with those available in larger scales, as volume production, computer aided design and manufacturing techniques, and the number of competing manufacturers increased, prices have come down to a point comparable to those of high quality models in other scales. As early as 1988, Märklin announced their intention to offer digital train control systems in Z scale, and Märklin's 1988 Z scale product catalog listed three locomotives with a built in digital decoder. However, the technology was not developed enough, and the manufacturer had to cancel these plans, mainly due to heat dissipation problems in locomotive decoders. Since then, these problems have been solved, Z scale has embraced advanced electronics (e. g., microprocessors originally developed for cell phones, surface mount technology, etc. ), and an increasing number of modellers have converted their locomotives to use third party digital model train control systems. The first attempts to use digital system in Z scale were based on NEM standard, Selectrix, which offered the smallest decoders in the market, with thicknesses of less than 2 mm. German company Müt brought also the first digital control central unit designed specially for Z scale in the market in the early 2000s. Use of the popular National Model Railroad Association (NMRA) Digital Command Control (DCC) standard has expanded substantially in Z scale recently as locomotive decoders with sizes comparable to the sizes of smallest Selectrix decoders have become available. Z scale is now a mature modelling scale, with model locomotives, rolling stock, buildings, signalling and human and animal figures becoming available in increasing numbers from an expanding variety of established and particularly smaller, fast growing manufacturers. Z scale layouts have been winning local, regional, and national level competitions, such as best of show at the NMRA National Train Show (NTS) in July 2001, in St. Louis, MO.

Артықшылықтар

Z масштабтың кішігірім өлшемі үлкен масштабтағы модельдерге қарағанда бірдей физикалық кеңістікте көбірек масштабты аумақты сыйдыруға мүмкіндік береді. Z шкаласы, сондай-ақ, чемодандарда, гитара қаптарында немесе әшекейлік қораптардағы сияқты өте ықшам пойыз жолдарының макеттерін жасау қажет болғанда тиімді болуы мүмкін. Мысалы, бірнеше көлік мұражайлары нақты теміржол көріністерін көрсету үшін Z масштабын пайдаланған. Z шкаласы үлкен масштабтарда мүмкін емес, ұзын пойыз жасауға және кеңірек, шынайы қисықтар құруға мүмкіндік береді.

Кемшіліктері

Z шкаласының шағын өлшемі және әсіресе локомотивтердің жеңіл салмағы (кішкентай Z шкалалы локомотивтің салмағы -ға дейін болуы мүмкін) сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуді қиын жасайды. Әсіресе, рельстер таза болуы керек, себебі шаңның, кірдің немесе коррозияның ең кішкентай бөлшектері локомотивтерді тоқтатуы мүмкін. Дұрыс орнатылмаған рельстер жүк вагондарының үнемі жолдан шығуына себеп болуы мүмкін (бірақ бұл белгілі бір дәрежеде кез келген масштабта орын алады). Бұл, прототиптік операцияларға, әсіресе маневрлеуге қызығушылық танытатын модельдер үшін қиындықтар тудырады. Z шкалалы локомотивтердің жеңіл салмағы олардың пойыздарды көтеріске тартуын қиындатады. Іс жүзінде, жеті төрт осьті вагондардан тұратын пойыздардың сенімді жұмыс істеуі үшін көтеріс 2% төмен ұсталады; қысқа пойыздар 4% көтерісте жұмыс істей алады. Локомотивтердің тарту күшін жетек доңғалақтарын пайдалану арқылы немесе салмақты жоғары тығыздықты материалдармен – мысалы, металл гольф клубының драйверлерінде қолданылатын вольфрам ұнтағы және қорғасынмен арттыруға болады. Z шкаласының тар нарығы жылжымалы құрам мен керек-жарақтарды қоса, өнімдердің шектеулі ассортиментіне әкеледі; сондықтан сұраныстың бір бөлігі қолмен жасалатын өнімдермен қанағаттандырылады.

Өндірушілер

Z масштабын жасаған неміс өндірушісі Märklin әлі күнге дейін еуропалық прототиптік пойыздың нарығында үстемдік танытады. Märklin жұптастырғыштары шынайы емес болғанымен, оларды оңай қосуға және ажыратуға болады. Орегон штатының Талант қаласындағы Micro Trains Line (MTL) компаниясы Märklin компаниясына қосылып, Z масштабты локомотивтер, жылжымалы құрам, құрылымдар және Солтүстік Америка прототипіне маманданған толық рельсті жүйелердің ірі өндірушісі және жеткізушісі болды. MTL магниттік күшпен ажыратылатын Magnematic жұптастырғыштарын қолданады, бұл бос немесе жүктелген вагондарды жеткізу немесе алу, сыныптау станцияларында пойыз құрастыру сияқты нақты теміржол операцияларын имитациялауға мүмкіндік береді. Басқа өндірушілер мұндай манипуляцияға келмейтін бекітілген жұптастырғыштарды пайдаланады. Еуропа мен Солтүстік Америкада Z масштабты арнайы өнімдерді, мысалы, бөлшектер, электроника, рельс салуға көмектесетін құралдар, құрылымдар, өздігінен құрастыруға арналған материалдар мен құралдарды шығаратын шағын өндірушілердің саны артып келеді. Еуропалық, жапондық және Солтүстік Америка модельдеріне арналған Z масштабты жылжымалы құрамнан басқа, неміс компаниясы Freudenreich Feinwerktechnik (FR) 4,5 калибрлі рельстік жүйемен толық тар теміржол Z масштабын ұсынды, ол нақты прототиптегі метрлік рельске сәйкес келеді және NEM стандарты бойынша Zm масштабы деп аталады. American Z Line (AZL) әртүрлі өте толыққанды инжекциялық қалыпталған Солтүстік Америка дизельдік локомотивтері мен жылжымалы құрамдарын, сондай-ақ шектеулі партияда шығарылған мыс модельдегі бу және дизельдік локомотивтерін өндіретін, дамитын өндіруші. AZL Солтүстік Америка прототипіне сәйкес келетін ең көп түрлі локомотивтер мен жылжымалы құрамды шығарды. Жапондық Rokuhan компаниясы жапондық прототиптік жылжымалы құрамдармен қатар, құрылымдар, аксессуарлар және Солтүстік Америка тақырыбындағы модельдерге қолайлы ағаш және бетонды тіреуіштермен толық рельс өнімдерін шығарады. Azar Models, француздық өндіруші, француз және еуропалық прототиптік жылжымалы құрамдарды өндіреді. Atlas үш фут (914 мм) ұзындықтағы Z масштабты икемді рельстерді және Солтүстік Америка тіреуіш аралығы бар (Еуропаға қарағанда тарырақ, себебі Солтүстік Америка вагондары ауыр) 6-шы нөмірлі өткіштерді шығарады. Peco екі фут (610 мм) ұзындықтағы Z масштабты икемді рельстерді еуропалық тіреуіш аралығымен шығарады.

The originator of Z scale, German manufacturer Märklin, still dominates the market for European prototype trains. Märklin couplers are unrealistic but can be easily coupled and uncoupled. Micro Trains Line (MTL) of Talent, Oregon, has joined Märklin as a major Z scale manufacturer and supplier of Z scale model locomotives, rolling stock, structures, and complete set track systems specializing in North American prototypes. MTL uses Magnematic couplers that can be uncoupled magnetically and enable operations that mimic prototype railroad activities such as delivering or picking up empty or loaded rail cars, building trains in classification yards, etc. Other manufacturers use fixed couplers that cannot be manipulated in this way. There is a growing number of smaller manufacturers, both in Europe and in North America, of Z scale specialty items such as detail parts, electronics, track building aids, structures, scratch building supplies, and tools in addition to rolling stock. In addition to custom Z scale rolling stock for European, Japanese, and North American modelers, the German company Freudenreich Feinwerktechnik (FR) has introduced a complete narrow gauge Z scale system with 4.5 gauge track, which corresponds with metre gauge in prototype and is designated as Zm scale following the NEM standard scale naming system. American Z Line (AZL) is a growing manufacturer producing a variety of highly detailed injection molded North American prototype diesel locomotives and rolling stock as well as limited run brass model steam and diesel locomotives. AZL has produced the largest variety of North American prototype locomotives and rolling stock available. Rokuhan, a Japanese company, produces Japanese prototype rolling stock as well as structures, accessories, and a complete line of track products with simulated wooden and concrete ties suitable for North American themed model railroads. Azar Models, French manufacturer, produces French and European prototype rolling stock. Atlas produces three foot (914mm) long Z scale flex track and number 6 switches with North American tie spacing (closer than European because North American rail cars are heavier). Peco produces two foot (610mm) long Z scale flex track with European tie spacing.