Кіріспе

Сөйлемде айтылатын нәрсе немесе туралы сөз болатын тұлға немесе зат.

Сөйлемнің тақырыбы – сөйлемнің екі негізгі бөлігінің бірі (екіншісі – тақырыпты толықтыратын предикат). Мысалы, қарапайым «Жон жүгіреді» сөйлемінде «Жон» – тақырып, яғни туралы айтылып жатқан адам немесе зат. Дәстүрлі түрде, тақырып – сөйлемдегі етістікті басқаратын сөз немесе сөз тіркесімі, яғни етістік осы тақырыппен сәйкес келеді («Жон – ол», бірақ «Жон мен Мэри – олар»). Егер етістік болмаса, мысалы, «Никола, қандай ақымақ!», немесе етістіктің басқа тақырыбы болса, мысалы, «Жон, мен оны көтере алмаймын!», онда «Жон» грамматикалық тақырып болып саналмайды, бірақ сөйлемнің тақырыбы ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл анықтама қарапайым ағылшын сөйлемдеріне қатысты болса да, күрделі сөйлемдерде және басқа тілдерде тақырыпты анықтау қиынырақ. Мысалы, «Француз тілін үйрену қиын» сөйлемінде тақырып – «ол» сөзі сияқты көрінеді, бірақ шын мәнінде нақты тақырып (қиын нәрсе) – француз тілін үйрену. «Жон терезені сындырды» сияқты сөйлем одан да күрделі. «Мәселе бар ма?» сияқты сұрақтармен басталатын, орналасқан жерді білдіретін сөз тіркестері де тақырыпты анықтауға қиындық тудырады. Латын және неміс тілдерінде етістіктің тақырыбы номинатив жақ деп аталатын формаға ие: мысалы, «ол» (бірақ «оны» немесе «оныкі») формасы «ол жүгірді», «ол терезені сындырды», «ол мұғалім», «оны жүргізуші соқты» сияқты сөйлемдерде қолданылады. Бірақ баск немесе гренланд тілдері сияқты кейбір тілдерде етістік өтетін (ол жүгірді) болған кезде есімнің немесе есімдіктің формасы, етістік өтетін (терезені сындырды) болған кездегі формасынан өзгеше болады. Мұндай тілдерде, ергативті тілдерде тақырып ұғымы мүлдем қолданылмауы мүмкін.

Техникалық анықтама

Тақырыбы (қысқаша: немесе) – Аристотельге дейінгі дәстүрге сәйкес (және ол сөз тіркесі құрылымы грамматикасымен байланысты), сөйлемнің екі негізгі құрамдас бөлігінің бірі, екінші құрамдас бөлігі – предикат, осылайша предикат тақырып туралы мәлімдейді. Предикат логикасы және тәуелділік грамматикасымен байланысты дәстүрге сәйкес, тақырып – предикаттың ең айқын ашық аргументі. Осы көзқарас бойынша, аргументтері бар барлық тілдерде тақырыптар болады, бірақ оны барлық тіл үшін тұрақты анықтау мүмкін емес. Тіпті ағылшын тілінде де семантикалық предикат пен тақырып арасында әрқашан толық сәйкестік бола бермейді, себебі предикат басқа сөйлемдегі аргументке қатысты айтылуы мүмкін (көтерілуге қараңыз). Функционалдық тұрғыдан алғанда, тақырып – атау септігін және тақырыпты біріктіретін тіркес. Көптеген тілдерде (мысалы, ергативті немесе австронезиялық тілдерде) мұндай біріктіру болмайды, сондықтан осы анықтама бойынша тақырыптар жоқ болады. Бұл көзқарастардың барлығы тақырыптың шекті етістікте тұлға және сан сәйкестігін анықтайтынын көрсетеді, мысалы, «ол жейді» және «олар жейді» етістік формаларының айырмашылығында көрінеді. Типикалық тақырып мәлімдеме сөйлемдерінде шекті етістіктен бұрын келеді және агентті немесе тақырыпты көрсетеді. Тақырып көбінесе бірнеше сөзден тұратын тіркес болып табылады және сөздерді тіркестерге жіктеуге арналған сөздердің сөз таптарынан ерекшеленуі керек. Төмендегі мысал сөйлемдерде тақырыптар қалың шрифтпен көрсетілген. Сөздік маған сөздерді табуға көмектеседі. Қызығы, үстелге балмұздақ пайда болды. Сол жерде отырған адам маған Таитиге билет сатып алғанын айтты. Басқа ештеңе жарамайды. Басқа ештеңе жарамайтыны таңқаларлық емес. Күнде алты түрлі көкөніс жеу – пайдалы. Ол қызымның қарсылығына қарамастан, маған он қап киім сатты.

Қиын жағдайлар

Кейбір конструкциялар енді ғана ұсынылған, тақырыпты анықтау критерийлеріне қарсы келеді. Келесі тармақтар мұндай үш жағдайды қысқаша көрсетеді: 1) «бар» деген сөзбен басталатын конструкциялар, 2) кері байланыстық конструкциялар және 3) орналасқан жерге қатысты инверсиялық конструкциялар.

Экзистенциалдық конструкциялар

Экзистенциалдық конструкциялар ненің сөйлемдегі бағынышты тұлға болып саналатыны туралы әртүрлі түсіндірулерге мүмкіндік береді, мысалы:
Проблемалар бар. Мәселелер бар. 1-мысалдағы бірінші критерий (сәйкестік) және екінші критерий (орын) «бар» сөзінің бағынышты тұлға екенін көрсетеді, ал үшінші критерий (семантикалық рөл) «проблемалар» сөзінің бағынышты тұлға екенін ұсынады. 2-мысалда керісінше, сәйкестік және семантикалық рөл «проблемалар» сөзінің бағынышты тұлға екенін көрсетеді, ал орын «бар» сөзінің бағынышты тұлға екенін көрсетеді. Мұндай жағдайларда бірінші критерийді ең маңыздысы деп қарауға болады: бағынышты тұлға жабық етістікпен сәйкес болуы керек.

Кері copular құрылыстары

Тақырыпты анықтаудың тағы бір қиын жағдайы – кері байланыс құрылымдары, мысалы:
«Жігіттер бұл жерде хаотикалық күш». «Бұл жердегі хаотикалық күш – жігіттер». Кері байланыс құрылымы.

Бірінші сөйлемде жігіттерді тақырып ретінде анықтау үшін критерийлер жиынтығы қолданылады. Бірақ, егер осылай болса, онда екінші сөйлемде де жігіттер тақырып болып табылады деуге болады, тіпті екі критерий (сәйкестік және орны) бұл жердегі хаотикалық күшті тақырып екенін көрсетеді. Мұндай деректермен кездескенде, толығымен кездейсоқ емес шешім қабылдау қажет. Егер бірінші критерийді (сәйкестік) ең сенімді деп есептесек, әдетте тақырыпты анықтау мүмкін.

Тақырыбы жоқ шарттар

Тақырыпсыз сөйлемдердің болуы, әсіресе екіұшты тақырып-баяндама бөлінісіне негізделген сөйлем құрылымы теориялары үшін ерекше қиындық тудыруы мүмкін. Қарапайым сөйлем – бұл тақырып пен баяндаманың үйлесімі, бірақ егер тақырып болмаса, қалай сөйлем болуы мүмкін? Тақырыпсыз сөйлемдер ағылшын тілінде көбінесе кездеспесе де, туысқан тілдерде жиі ұшырасады. Мысалы, неміс тілінде жеке басы жоқ пассивтік сөйлемдерде анық тақырып болмауы мүмкін, мысалы, "gestern" ("кеше") сөзі көбінесе есім сөз ретінде қарастырылады, яғни оны осы сөйлемде тақырып ретінде қабылдауға болмайды. Неміс тіліндегі кейбір етістіктерге атау септігі орнына датив немесе айыптау септігіндегі толықтауыш қажет, мысалы. Неміс тілінде тақырыптар әдетте атау септігімен белгіленетіндіктен (жоғарыдағы төртінші критерий), бұл сөйлемде тақырып жоқ деп айтуға болады, себебі тиісті етістікке қатысты толықтауыш атау септігінде емес, датив септігінде келген. Шотланд гаэль тіліндегі жеке басы жоқ сөйлемдер кейде алғашқы неміс мысалына өте ұқсас болып келеді, онда әрекет етушісі жіберіліп қалған. Келесі сөйлемде "chaidh" ("барып кетті") сөзі уақытты білдіретін көмекші етістік және жеке басы жоқ немесе пассивтік конструкцияларда қолданылады. "falbh" ("кету") сөзі – етістік атау.

Сөйлем құрылымындағы тақырыптар

Сөйлем құрылымы теорияларында тақырып ерекше мәртебеге ие. Сөйлемді тақырыпқа және баянға екіге бөлетін тәсілдерде (көптеген сөйлем құрылымы грамматикаларында осылай), тақырып әдетте түбір түйінге тікелей тәуелді болады, ал оның серігі – баян. Ал объект, керісінше, құрылымда төменгі деңгейде, етістіктің тәуелдісі ретінде көрінеді, мысалы.

Тақырыптар көк түспен, ал объектілер қызғылт сары түспен көрсетілген. Тақырыптың ерекше мәртебесі оның әрқашан ағашта объектіден жоғары тұрғандығында көрінеді. Бастапқы бөліністі қабылдамайтын синтаксис теорияларында (көптеген тәуелділік грамматикаларындағыдай), тақырыпқа, шекті етістіктің тікелей тәуелдісі ретінде, бәрібір артықшылық беріледі. Келесі ағаштар – тәуелділік грамматикасының ағаштары:

Екі ағашта да тақырып түбір түйіннің, шекті етістіктің тәуелдісі болып табылады. Ал екінші ағашта объект төменгі деңгейде, яғни шексіз етістіктің тәуелдісі болып табылады. Тақырып көмекші инверсия кезінде де шекті етістікке тәуелді болып қалады:

Тақырыптың маңыздылығы оның ағаштағы орнында, түбір сөз, шекті етістікке тікелей тәуелді ретінде, тұрақты түрде көрінеді.