Кіріспе
U5 жылдам транзит желісі – Берлин метрополитенінің желісі. Ол Миттедегі Хоуптбанхофтан шығысқа қарай Александрплац, Фридрихсхайн, Лихтенберг және Фридрихсфельде арқылы өтеді, Каулсдорф пен Хеллерсдорфты жер үстімен басып өтеді және ақырында Хёнов қала шекарасына жетеді.
U5 is a line on the Berlin U Bahn. It runs from Hauptbahnhof in Mitte eastwards through Alexanderplatz, Friedrichshain, Lichtenberg and Friedrichsfelde, surfaces in to pass Kaulsdorf and Hellersdorf above ground and finally reaches city limits at Hönow.
Бағыт
U5 желісі Моабитті Хеллерсдорфтың үлкен тұрғын үй массивімен және Бранденбургтың Хоноу қаласымен байланыстырады, бірақ Берлин қаласының шығыс шекарасынан кейін аяқталады. Ол Берлиннің орталық вокзалынан (Hauptbahnhof) басталып, Шпрее өзенінің, Шпреебогенпарк пен Плац дер Республиканың астынан Бранденбург қақпасына дейін оңтүстік-шығысқа қарай жүреді. Одан кейін ол Унтер ден Линден көшесімен өтеді, Фридрихштрасседе 6-шы желімен қиылысады. Музей аралы станциясынан кейін желі Ратхаусштрассе астынан өтіп, Гумбольдт форумынан өтеді. Александрплацтан шыққаннан кейін ол Карл Маркс аллеясының астында тікелей оңға бұрылады. Ол сол көшеден (Франкфуртер аллеясы, Франкфуртер Тор станциясынан кейін) бірнеше станция бойына шығысқа қарай түзу сызықта жүріп, Франкфуртер аллеясы станциясында Berliner Ringbahn-мен қиылысады. Берлин Лихтенберг станциясынан, S-Bahn және Берлин–Кюстрин-Киц теміржолының астынан өтіп, желі оңтүстік-шығысқа қарай бұрылады. Ол Айнбекер Штрассе астынан өтеді, содан кейін Фридрихсфельде жөндеу шеберханасынан Tierpark станциясына дейін жүреді. Тікелей солға бұрылып, U5 Tierpark Berlin-нің (жануарлар бағының) айналасынан өтеді және осы жерде ең оңтүстік нүктесіне жетеді. Содан кейін ол солтүстік-шығысқа қарай бұрылып, алғаш рет жер бетіне шығады. Жер үстінде U5 Бисдорф-Зюд арқылы өтеді. Эльстервердер Плац станциясында Кёпеникер Штрасседен өтеді, ал кейінірек Альт-Бисдорф көшесімен қиылысады, ол B 1 және B 5 федералдық тас жолдарының бөлігін құрайды. Wuhletal станциясында S-Bahn желісімен және Берлин–Кюстрин-Киц теміржолымен қайтадан қиылысады. Содан кейін желі қысқа ғана қашықтыққа Gülzower Straße бойымен жер астынан өтеді. Солға қарай кеңінен бұрылып, U-Bahn Kaulsdorf Nord станциясының алдында қайта жер бетіне шығады және солтүстікке, кейін солтүстік-шығысқа қарай жүреді. Желі Hellersdorfer Straße бойымен Hellersdorf қаласына дейін созылады, Louis Lewin Straße станциясына дейін жалғасады, содан кейін Böhlener Straße бойымен өтеді. Қала шекарасында, бірақ әлі де Берлин аумағында, U5 желісі Хёноу станциясында аяқталады, ол Берлин метрополитенінің ең шығыс нүктесі, Хоноудың шетіндегі Махлсдорфер Штрасседе орналасқан.
Ерте тарих
1908 жылы U Bahn A желісінің Шпительмаркттан Александрплацқа дейінгі (қазір U2 желісінің бөлігі) учаскесі ашылуына дейін, 1913 жылы Hochbahngesellschaft (Жоғарғы теміржол компаниясы) Франкфуртер аллеясының астында Александрплацтан Франкфуртер аллеясы станциясына дейін өтетін желі салуды жоспарлады. Александрплац станциясында екі іргелес платформа болуы тиіс еді және желі қала сыртындағы Коппенштрасседен жоғары теміржол ретінде салынуы керек еді. Берлин қаласы бұл жоспарларға келісім білдірді, бірақ желінің толығымен жер астында салынуын талап етті. 1910 жылы Жоғарғы теміржол компаниясы жоспарларын өзгертті: U Bahn E желісі енді Александрштрассе астынан өтеді, осылайша ол Шпительмаркт пен Шёнхаузер аллеясы арасындағы мақұлданған учаскемен байланыса алады. Бұл E желісі пойыздарына Александрплац арқылы Клостерштрассеге қатынайтын болуға мүмкіндік беретін еді. Шпительмаркттан және Шёнхаузер аллеясынан келген пойыздар Франкфуртер аллеясы арқылы және кері бағытта жүре алатын еді. Бұл идея ешқашан іске асырылмады. Жоғарғы теміржол компаниясы бірнеше жеке көлік компанияларын бақылағандықтан, 1920 жылдардың соңында Nord Süd Bahn (Солтүстік-Оңтүстік теміржолы) U Bahn E желісінің соңғы жоспарлауын және іске асыруын өз мойнына алды, оны Берлиннің кең профильді желісінде дербес желі ретінде жүзеге асырды, Лейпцигер Штрассе/Францёзише Штрассе бағытына ұзарту мүмкіндігімен және Грайфсвальдер Штрассе бойымен Вайсензеге дейінгі басқа желіге қосылу мүмкіндігімен. Желілер Александрплацта қосылып, Берлин қалалық ратушасында (Rotes Rathaus) қайтадан бөлінетін еді. Жоғарғы теміржол компаниясы бастапқыда E желісінің Landsberger Allee учаскесін Александрплацтан Бюшингплацқа дейін (қазіргі Молльштрассе Platz der Vereinte Nationen алаңына жалғасады) созуды жоспарлаған еді. Содан кейін ол оңтүстік-шығысқа қарай бұрылып, Штраусбергер-плац тұсында Гроссе-Франкфуртер-штрассеге (қазіргі Карл Маркс аллеясы) шығатын еді. 1925 жылы Берлин қаласы жеке сектордан Александрплац пен қазіргі Шиллингштрассе станциясы арасына ұзын қисық салу туралы ұсыныс алды, осылайша ол жоспарланғандай Бюшингплац арқылы емес, Гроссе Франкфуртер Штрассе арқылы өтетін еді. Сонымен қатар, жоспарлауда тағы бір өзгеріс болды, ол E желісінің Франкфуртер аллеясы станциясында аяқталмай, Фридрихсфельдеге дейін жалғасуын көздеді, себебі онда шеберхана салуға қолайлы орын болды.
Құрылыс және іске қосу
Құрылыс жұмыстары 1927-1930 жылдар аралығында "кесу және жабу" әдісімен жүргізілді. Александрплацтан Фридрихсфельдеге дейінгі желі 1930 жылдың 21 желтоқсанында ашылды. Фридрихсфельдеден басқа барлық станциялар соншалық тереңдікте салынған, олардың тротуардағы кіреберістері тарату қабаттары арқылы біріктірілген. Туннельдің өзі Берлин су компаниясының құбырлары, Берлин электр компаниясының кабельдері және пошта кеңсесінің телефон кабельдері үшін бірдей енде орналастыруға мүмкіндік беретіндей жеткілікті тереңдікте салынды.
Tierpark кеңейтілуі
1930 жылы аяқталғаннан кейін Александрплац – Фридрихсфельде учаскесін Карлсхорст арқылы Шёневайдеге дейін жалғастыру жоспарланған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1955 жылы Фридрихсфельде сарайында құрылған Tierpark Berlin жаңа зообағына дейін желіні кеңейту жоспарлары пайда болды. 1956 жылы Фридрихсфельдеден екі көтерілген жолмен Фридрихсфельде сарайының кіреберісіндегі Straße am Tierpark батысындағы соңғы станцияға дейін желіні жалғастыру жоспарлары жасалды. Бұл мақсатта Фридрихсфельде шеберханасының вагондар тұрағының екі жолы ұзартылуға тиіс болды. Бірақ бұл жоба іске аспады, себебі оны одан әрі кеңейту қиын болар еді. Сонымен қатар, зообаққа барушылар саны кеңейту құрылысын негіздеуге жеткіліксіз деп есептелді. Кейіннен зообақ аумағында тұрғын үйлер салынғанда, жоспар қайта қарастырылды, әсіресе Лихтенберг станциясының үстінен салынып жатқан көпірдің құрылысы нәтижесінде Alt Friedrichsfelde көшесіндегі трамвай желісі жабылғаннан кейін желіде үзіліс пайда болды.
Құрылыс және іске қосу
Tierpark станциясын кеңейту жұмыстарына ресми шешім қабылданбады және рұқсат берілмеді. Азаматтық құрылыс VEB компаниясының қазық қағу мүмкіндігі толық пайдаланылмағандықтан, Tierpark станциясында құрылыс заңсыз басталды, себебі аталған құрылыс компаниясының директорлары мен Berliner Verkehrsbetriebe (Берлиннің көлік компаниясы; BVB) 1969 жылдың 19 қыркүйегінде алғашқы қазық қағу жұмыстарын жүргізді. Көлік мәселелеріне жауапты қалалық кеңесші бұл жоба туралы хабарсыз болды. Кейіннен, қоғамдық қысымның нәтижесінде ресми шешімдер қабылданып, бір станцияны кеңейту құрылысын жалғастыру үшін қажетті қаржы қаражаты бөлінді. Құрылыстың тоқтатылу қаупін болдырмау үшін Tierpark станциясы аумағындағы желінің соңғы бөлігінде жұмыс бастау туралы шешім қабылданды. Ресми теміржол құрылысы 1970 жылдан 1973 жылға дейін жүргізілді. 1972 жылдың 4 қазанында таңертең А желісі (Роза Люксембург алаңы станциясына қарай) бойынша Александрплац U станциясының солтүстік жағындағы айналыс жолында ірі өрт шықты. Өрттен зақымданған туннельді жылдам қалпына келтіру үшін Фридрихсфельде желісін кеңейтуге арналған көптеген жиналмалы бетон бұйымдары одан ауыстырылды. Бұл соңғы, шағын құрылыс кешігуіне себеп болды. Фридрихсфельде метро стансасынан Tierpark метро стансасына дейінгі кеңейту 1973 жылдың 25 маусымында пайдалануға берілді.
Hönow кеңейтілуі
1977 жылы Марзандағы жаңа тұрғын үй кешенінің құрылысы басталды, ал 1980-жылдардың ортасында Хеллерсдорфтағы жаңа тұрғын үй кешені салынды. 1980-жылдардың басында ГДР Көлік министрлігінің жұмыс топтары мен Берлин қалалық кеңесі Каулсдорф және Хеллерсдорф аймағында жылдам транзит байланысын салу мүмкіндігін зерттеді. Олар S-Bahn, U-Bahn және трамвай нұсқаларын қарастырып, талқылады. 1983/1984 жылдары U-Bahn E желісін Tierpark стансасынан Hönow стансасына дейін ұзарту туралы шешім қабылданды. Қарастырылған нұсқада қажетті резервтік қуат болды, экономикалық тұрғыдан негізделген және жоспарланған мерзімде іске асыруға болатын. Шешім қабылдау процесінде маршрутқа байланысты туындаған қиындықтарды ескеру қажет болды. U-Bahn желісін оңтүстікке қарай Шеневайдеге дейін ұзартудың бастапқы жоспарынан бас тартуға тура келді. Сонымен қатар, Tierpark стансасынан Каулсдорфқа (VnK) жалғастыратын немесе қала маңындағы темір жолдың ескі желісіне қосылу инженерлік және құрылымдық мәселелерді күрделілендірді. Жаңа метро желісі VnK желісіне Tierpark стансасының платформасының тікелей артында, рұқсат етілмейтіндей тік қисықпен қосылуы керек еді, сондай-ақ бұрылыс жолының бір бөлігін бұзу қажет болды. Бұған қоса, VnK бағытындағы темір жолдың енін кеңейту үшін қымбат жұмыстар қажет болады деп күтілді және Biesdorf Süd-те шудан қорғау шараларын орнату қажеттігі туындады. 1985 жылдың 27 ақпанында Берлин қалалық кеңесі Tierpark пен Elsterwerdaer Platz арасындағы бөлігінің 1988 жылдың 30 маусымында, ал Elsterwerdaer Platz пен Hönow арасындағы бөлігінің 1989 жылдың 30 маусымында ашылатынын күтілетіні туралы құжат жариялады.
Құрылыс
Құрылыс 1985 жылдың 1 наурызында ресми түрде басталды. Ол тізбектей емес, бірнеше жерде бір уақытта жүргізілді. Алдымен, бағыт бойында және жоспарланған станцияларда жер қазу және азаматтық инженерлік жұмыстар атқарылды. Желі Tierpark стансасымен байланысу үшін VnK бағытындағы қиын қисық жолда ұзын туннель салынды. VnK бағытынан Kaulsdorf/Fernbahn бағытына қазіргі күйінде қолдану мүмкін болмады. Оны жартылай бұзып, қайта құрып, нығайту қажет болды. Elsterwerdaer Platz маңында, Köpenicker Straße үстінде және қазіргі B 1 / B 5 тас жолының үстінде орналасқан ескі көпірлерді бұзып, олардың орнына жаңаларын салу қажет болды. Бүгінгі Wuhletal станциясы мен Kaulsdorf Nord станциясы арасында Gülzower Straße бойында ұзын туннель салынды. Одан кейін Cottbusser Straße-дегі Cottbusser Platz станциясына дейінгі Hellersdorf тілігінде кең көлемді жұмыстар қажет болды. Жер асты суларын төмендету және терең дренаж жасау шаралары қолданылды. Септик ағынды су алабынан шыққан француз дренажы құбырлармен ауыстырылды. Hellersdorf тілігінен алынған су жабық арнаға құйылды. Cottbusser Platz станциясынан Hönow станциясына дейінгі желінің қалған бөлігі көше деңгейінде, кейбір көтерілістер мен төмендеулермен орналасқан. Теміржол төсеу 1987 жылдың ақпан айының ортасында басталды, осыған дейін желінің әртүрлі учаскелерінде жер жұмыстары мен балласт негізін құру аяқталған болатын. Бағыт үшін жиналған теміржолдың барлығы 500 мың метрі салынды. Бүгінгі Wuhletal станциясының жанында S-Bahn және қашықтығы ұзақ пойыздардың теміржолдарының бірнеше рет ауыстырылуына тек одан да көп мөлшерде қажет болды. Құрылыс жұмыстары кезінде S-Bahn қозғалысы сақталды, бірақ қысқа мерзімді тоқтаулар мен кестедегі өзгерістер болды. Теміржол құрылысы үшін Deutsche Reichsbahn-ның қорындағы құрылыс машиналары мүмкіндігінше пайдаланылды. Осы мақсатта және материал жеткізу үшін Берлин Rummelsburg–Biesdorfer Kreuz Südwest желісінде баламалы құрылыс байланыс нүктесі құрылды. Үлкен жүк көтергіштік қажет болатын қашықтығы ұзақ вагондарды пайдалануға мүмкіндік беру үшін, әсер еткен платформалардың платформа жиектерінің қаптамалары теміржол жұмыстары аяқталғаннан кейін ғана орнатылды. Biesdorf Süd станциясы үш платформалық жолмен және оған іргелес бір жолды бұрылыспен жабдықталды, өйткені Tierpark станциясындағы бұрынғы бұрылысты өзгертілген бағытқа байланысты тек қана тұрақ ретінде пайдалануға болады. Albert Norden Straße (қазіргі: Kaulsdorf Nord) солтүстік жағында тағы екі рельстік желі салынды. Сонымен қатар, Paul Verner Straße (қазіргі: Louis Lewin Straße) және Hönow станциялары арасында кең сақтау алаңы құрылды. Wuhletal станциясын салу кезінде Wuhletal сигналдық посттағы ауыстыру тобы алғаш рет қашықтығы ұзақ теміржол желісіне тұрақты пайдаланылатын жол қосылысын жасады.
Іске қосу
Жұмыс басталар алдында Tierpark және Elsterwerdaer Platz станциялары арасындағы учаскеде сынақ жүргізілді. Сәтті аяқталғаннан кейін, Tierpark станциясы мен Elsterwerdaer Platz станциясы арасындағы бөлім 1988 жылдың 30 маусымында ашылды. Ашылу салтанаты Elsterwerdaer Platz станциясында, мыс құбырлы оркестрдің музыкасымен және жетекші партиялық және мемлекеттік лауазымды тұлғалардың сөздерімен өтті. Дәл бір жыл өткен соң, 1989 жылдың 30 маусымында Hönow станциясына дейінгі кеңейтудің қалған бөлігі ашылды. Бұл жолы ашылу салтанаты Tierpark станциясында саясатшы Гюнтер Шабовски, бірнеше үкімет министрлері, FDJ орталық кеңесінің бірінші хатшысы Эберхард Аурих, қала әкімі Эрхард Крак және басқа да лауазымды тұлғалардың қатысуымен болды.
U55 және соңғы кеңейту
U5 желісін батысқа қарай ұзарту жоспарлары 1970 жылдардан бері қалыптасқан. 2009 жылдың тамызында қысқа U55 желісі ашылды, ол Берлин Гауптбанхофынан Бундестаг U Bahn станциясы арқылы Бранденбург қақпасы станциясына дейін жүрді. Бұл желінің U55 деп белгіленуі, оның түпкі мақсаты U5 желісінің бір бөлігі болу екенін көрсетеді. Екі бөлік арасындағы жалғастыру құрылысы 2010 жылдың сәуірінде басталды және 2020 жылдың 4 желтоқсанында пайдалануға берілді. Жалғастыру ұзын, ол Бранденбург қақпасын Александр алаңымен байланыстырады. Оның бойында Berliner Rathaus, Museumsinsel және Unter den Linden жаңа метро станциялары орналасқан, соңғысы U6 желісімен көшіп отыру мүмкіндігін ұсынады.
Сигнал беру
Қайта біріктіруден кейін U5 желісі Systemtechnik für den automatischen Regelbetrieb (STAR – автоматты реттеу операциясы үшін жүйе технологиясы) жүйесіне сәйкес жаңа сигнализация жүйесіне жаңартылды. Сынақ учаскесі Фридрихсфельдеден Бисдорф-Зюдке дейін созылды, онда 1996 жылдан 2000 жылдың сәуіріне дейін пайдалануға енгізілген H Zug пойыздары қолданылды. U5 желісінде пайдаланылған H класты пойызды толығымен автоматты режимде басқаруға бейімдеуге болады, сондай-ақ 1995 жылғы Bombardier сынақ пойызы әлі де қолда бар, ол автоматты түрде жұмыс істей алады. U9 желісінде өткізгіш тізбектерді қолданған LZB 501 сынақтарынан және U2 және U4 желілеріндегі SelTrac жүйесінен өзгеше, STAR радио технологиясын (Funkzugbeeinflussung) пайдаланды. 2002 жылы Берлин Сенаты U5 желісін одан әрі кеңейтуді тоқтатты. Осыған байланысты BVG бұл жобаны жалғастырмайтынын мәлімдеді, себебі автоматты режимдегі жұмыс тек U5 Alexanderplatz және Hönow арасында ғана жүзеге асырылады, демек ол тиімді емес. Ол кезде BVG Германияда автоматты жұмыс істеу технологиясы бойынша жетекші болып табылды. Бұрын U4 желісінде жүргізушісіз режимде жұмыс істелген, алайда сапарды қадағалау үшін жүргізуші әрқашан болып отырды. 2008 және 2010 жылдары Нюрнберг метрополитенінің U2 және U3 желілері Германиядағы алғашқы автоматтандырылған метро желілері атанды.
Қайта жаңарту
Қайта бірігу кезінде желі Батыс Берлинде қолданылатын атау жүйесіне сәйкес U5 болып қайта нөмірленді. 2003 жылдың қаңтарынан 2004 жылдың желтоқсанына дейін Александрплац пен Фридрихсфельде арасында Екінші дүниежүзілік соғыстан қалған зақымдануларды жөндеу мақсатында қайта құру жұмыстары жүргізілді. Барлық станциялар ескерткіш құндылығы бар сақталмады. 1330 метр теміржол және жолдар орнынан жылжытылды. Осы мақсатта, маршруттағы пойыз қозғалысы үш айға тоқтатылды. Мақсаты – станциялардағы жайлылықты арттыру. Жарықтандыру жаңарып, ашықталды, технология жаңартылды, гипс мұқият жөнделді және қабырғалар вандализмге төзімді эмальдалған болатпен қапталды. BVG Гренандардың түстерді анықтау принципін қабылдады, бірақ жаңа түс схемаларын таңдады. Көптеген метро станциялары лифттермен жабдықталды және қазір мүгедектерге қолжетімді. Schillingstraße станциясы – станцияның солтүстік бөлігін қайта құруды қоса алғанда, толығымен жаңа дизайнның мысалы. 2017 жылғы Халықаралық бақша көрмесіне және жақын орналасқан «әлемдер бағына» орай, Neu Grottkauer Straße станциясы 2017 жылдың көктемінде лифт, жаңа шатыр және жаңа жарықтандырумен жаңартылып, Kienberg (Әлемдер бағы) деп аталды. Атау өзгерту 2016 жылдың желтоқсан айындағы кесте өзгерісінде жүзеге асты. Барлық шаралардың құны шамамен 6,6 миллион еуроға бағаланды. 1973 және 1989 жылдар аралығында Tierpark-тан Hönow-қа дейін салынған соңғы станциялар, қазірдің өзінде көп өзгерген Kienberg (Garten der Welt) станциясын қоспағанда, ескерткіштер тізіміне енгізілуі керек. ГДР кезінде салынған басқа жер үсті станцияларын қайта жаңарту 2020 жылдардың ортасынан бұрын жоспарланбаған. Лифттермен жабдықтап, барлық станцияларды толық қолжетімді ету лифт бағдарламасы метро желісінің қалған бөлігінде аяқталғаннан кейін ғана жоспарлануда. Қазіргі кездегі 10% шамасындағы еңісті пандус жүйелері кедергісіз деп есептеледі.
Бұрынғы U5
1966 жылдың 1 наурызынан 1970 жылдың 1 мамырына дейін Deutsche Oper станциясынан Richard Wagner Platz станциясына дейін U5 желісі істеген. 1966 жылға дейін ол АI және БI деп номерленген, ал тармақ желісі АIII деп аталған. 1970 жылы бұл бағыт жабылып, 1974 жылы станция демонтаждалды.
Жиілігі
U5 жолындағы пойыздар ең қарбалас уақытта 5 минут сайын жүреді. Қарбалас емес уақытта пойыздардың жартысы Каулсдорф-Норд станциясында аяқталады, сондықтан сұраныс аз болатын учаскеде пойыздар 10 минут сайын жүреді. 2003 жылдан бері U5 демалыс күндері түнгі 15 минуттық қызмет ұсынады; апта ішіндегі түндерде N5 автобусымен ауыстырылатын қызмет көрсетілді.