Кіріспе

Берлиннің жылдам көлік жүйесі, Германия.
Берлиннің орталығына ағын-төгілген көлік қозғалысын жеңілдету мақсатында салынған U Bahn, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен қала Шығыс және Батыс Берлинге бөлінгенге дейін қарқынды дамыды. Бастапқыда жүйе екі тараптың да тұрғындарына ашық болғанмен, Берлин қабырғасының салынуы және Шығыс Германияның салдарынан енгізген шектеулері шекарадан өтуді қиындатты. Шығыс Берлиннен өтетін U6 және U8 желілерінен басқа, Батыс Берлиннің U Bahn желілері тоқтатылды. Осы екі желіге Шығыс Берлин аумағынан тоқталмай өтуге рұқсат берілді, ал қалған стансалар жабылды. Фридрихштрассе стансасы ерекшелік танытты, себебі ол U6 және Батыс Берлиннің S Bahn жүйесі арасындағы ауысу пункты және Шығыс Берлинге шекарадан өту орны ретінде қолданылды. Берлин қабырғасының құлауы мен Германияның бірігуінен кейін жүйе толыққанды қайта ашылды. Берлин U Bahn – Германиядағы ең ауқымды метро желісі.

Жер асты құрылғылары

Германияның төрт операторы үшін толыққанды GSM (GSM 900 және GSM 1800) ұялы телефон желісі U Bahn станциялары мен туннельдерінің барлық жерінде қамтылған. Бұл жүйе 1995 жылы E Plus желісі үшін іске қосылды және әлемдегі ұялы телефон пайдалануға рұқсат берген алғашқы метро жүйелерінің бірі болды. 1990 жылдардың соңында басқа желілердің де кейбір бөліктерінде қолданылуы мүмкін болды. 2015 жылдан бері UMTS және LTE E Plus және O2 (LTE 2016 жылдан бері) абоненттері үшін қолжетімді, ал 2020 жылдан бастап Deutsche Telekom және Vodafone Germany абоненттері үшін де кейбір жер асты бөліктерінде ұялы байланыс қабылдауы кеңейтілді, осы екі оператор үшін толық қабылдау 2021 жылдың ортасына дейін күтілуде. U Bahn вагондарының көпшілігі BZ жаңалықтарының тақырыптарын, апталық ауа райы болжамдарын және жергілікті кәсіпорындардың жарнамаларын көрсететін кішкентай жалпақ экрандармен жабдықталған. Көптеген ірі аялдама станцияларында банктер, супермаркеттер және жылдам тамақ сататын орындар бар кең сауда залдары бар.

Пайдаланылмайтын станциялар мен туннельдер

Кейбір станциялар, платформалар мен туннельдер болашақ U-Bahn желісін кеңейтуге дайындық ретінде салынған, ал басқалары жоспарлау өзгерістерінен кейін тастап кетілген. Мысалы, жоспарланған "U3" желісі үшін платформалар дайын болған. "U3" деген жұмыс атауы бар бұл желі ешқашан салынбады, сондықтан платформалар шаралар мен көрмелерге арналған орынға айналдырылды. "U3" желісінің нөмірі "U1" желісінің бөлігі болған Krumme Lanke бөлімшесін қайта нөмірлеу үшін пайдаланылды. Бүгінгі U8 желісі, бұрынғы D желісі, Дрезднер Штрассе астынан Ораниенплац арқылы Коттбуссер Торға дейін жүруге арналған. Бұл туннельдің бөлігі Моритцплацтағы бұрынғы Вертхайм универмагына тікелей қосылыс жасау үшін сәл бұрыс бағытқа өзгертілді. Бұл Moritzplatz және Kottbusser Tor станциялары арасындағы желіде 90 градус бұрылыс салуды қажет етті. Дрезднер Штрассе астындағы туннельдің құрылысы жартылай ғана аяқталды және бір ғана жол қалды. Бұл туннель үш бөлікке бөлінген, себебі ол Шығыс және Батыс Берлин арасындағы шекарадан өткен бетон қабырғамен бөлінген. Электр энергиясын жеткізушіге арналған трансформатор орналасқан бұл туннель бетон қабырғамен ешқашан аяқталмаған Ораниенплац станциясынан бөлінген. Stralauer Tor станциясы Шпрейдің шығыс жағалауындағы Warschauer Straße және Schlesisches Tor станциялары арасында орналасқан. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста толығымен қирады. Ол 1902 жылы ашылып, 1924 жылы Остхафен деп аталды. Бүгінде оның орналасқан жерін көрсету үшін көпірдің тіректері ғана қалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Warschauer Straße станциясына жақын болғандықтан станцияны қайта құру қажет деп саналмады. Сонымен қатар, оның орналасқан жері тікелей совет және американдық секторлар арасындағы шекарада болды. 1946 жылғы Берлин картасында станция Берсаринштрассе деп аталған, бірақ бұл атау кейін басқа жерде қолданылды. Нюрнбергер Плац станциясы 1959 жылдың 1 шілдесінде жабылды. Оның орнына екі жаңа станция салынды: Аугсбургер Штрассе және Шпихернштрасседегі U9 желісімен алмасу станциясы. Бүгінде станциядан ештеңе қалмады, себебі оның орнына үшінші жолдың жақтау бөлігі салынды. U4 желісін Otzenstraße (Schöneberg) жеріндегі бастапқы депосымен және шеберханасымен байланыстырған тағы бір туннель әлі де бар. Инсбруккер Плац станциясынан депоға дейінгі байланыс 1970 жылдардың басында салынған терең деңгейлі автокөлік жолының астыңғы өткелі салынғанда үзілді. Алайда, туннельдің Эйсакштрасседегі жалғасы 270 метрге дейін сақталған және қазір Шенеберг желісінің шеберханасына дейінгі бұрынғы торапта аяқталады. U10 желісі үшін Rathaus Steglitz, Schloßstraße, Walther Schreiber Platz, Innsbrucker Platz және Kleistpark станцияларында платформалар қарастырылған. Kleistpark-тағы U10 платформасы BVG кеңсесіне айналдырылды. Schloßstraße станциясында U9 және U10 желілері әр түрлі деңгейлерде екі бағытты платформаларды бөлісуді жоспарлаған. U10 желісінің трассалары тасталды, нәтижесінде екі платформаны U9 пойыздары ғана пайдаланады. Басқа U10 платформалары пайдаланылмайды және жалпы жұртшылыққа ашық емес. Аденауэрплац (U7) станциясының құрылысы кезінде, ол жер асты өткелімен бірге салынған, Uhlandstraße-ден Theodor Heuss Platz-қа дейін жоспарланған U1 желісін кеңейтуге арналған платформалар да қарастырылған. Сондай-ақ, Messedamm / Neue Kantstraße торабының астында Интернациональ Конгресс Орталығының (ICC) алдында қысқа туннель бөлігі салынды. Бұл туннель жаяу жүргіншілер метросымен бір уақытта салынған және U1 желісін кеңейтуге арналған. Шамамен ұзындығы бар туннель бөлігі Берлиннің орталық автобус станциясына (ZOB) іргелес жоспарланған Messe станциясының орналасқан жерінде аяқталады. Туннель театр реквизитін сақтау үшін пайдаланылады. Jungfernheide станциясында U5 желісін кеңейту үшін Schloßstraße станциясындағы сияқты екі U-Bahn платформасы салынды. Пайдаланылмаған платформалардың қабырғалары қоршалған. Тегель әуежайына қарай баратын (U5) туннельдің аяқталған бөлігі қазір өрт сөндіру жаттығулары үшін пайдаланылады. 2020 жылдың 4 желтоқсанында Александрплац пен Бранденбург қақпасы арасындағы U5 желісінің кеңейтілген бөлігі ашылды. Бұл жаңа "Under den Linden" станциясын қамтиды, ол U5 және U6 желілерінің арасындағы ауысу нүктесі ретінде қызмет етеді. U6 желісіндегі Französische Straße станциясы жаңа станцияға дейінгі қысқа қашықтығы үшін бір мезгілде жабылды.

Жылжымалы құрам

Берлин метрополитенінде стандартты (1435 мм) рельстермен жүретін 750 вольт тұрақты токпен жұмыс істейтін пойыз вагондары пайдаланылады. Алғашқы пойыз вагондары трамвайлар негізінде жасалған; олардың ені 0,7 метр, және қуатын жоғары орналасқан үшінші рельстен алады. Жолаушылар санын арттыру үшін пойыз вагондарын ұзартудың қажеті болмады, себебі бұл қымбатқа түсетін платформаларды кеңейтуді талап етеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін салынған желілердегі пойыз вагондары кеңірек болуы тиіс еді. Алғашқы пойыз вагондары мен желілер «Кляйнпрофиль» (кіші профиль) деп, ал жаңа, кеңірек пойыз вагондары мен желілер «Гроспрофиль» (үлкен профиль) деп аталды. «Гроспрофиль» пойыз вагондары кеңірек, және қуатын төмен орналасқан үшінші рельстен алады. Бұл Нью-Йорк қаласының A және B бөлімдері жүйелеріне ұқсас, онда B бөлімінің пойыз вагондары A бөлімінің пойыз вагондарынан кеңірек (бірақ B бөлімінің пойыз вагондары сонымен қатар ұзын, ал «Гроспрофиль» пойыз вагондары әдетте «Кляйнпрофиль» пойыз вагондарымен бірдей ұзындықта). Екі профиль де көбінесе үйлесімсіз болғанымен, үш экономикалық қиындық кезеңінде «Кляйнпрофиль» пойыз вагондары «Гроспрофиль» желілерінде жүруге бейімделді. 1923 және 1927 жылдар аралығында «Норд-Зюд Бан» және 1961 және 1978 жылдар аралығында E желісінде, жаңа «Гроспрофиль» пойыз вагондарының жетіспеушілігін толықтыру үшін бейімделген «Кляйнпрофиль» пойыз вагондары пайдаланылды: олар платформаларға жеткені үшін ағаш тақтайлармен кеңейтілді; және олардың қуат жинағыштары оң зарядталған жоғары орналасқан үшінші рельстен емес, теріс зарядталған төмен орналасқан үшінші рельстен қуат алу үшін бейімделді. 2017 жылдан бастап, «Гроспрофиль» U5 желісінде IK класты «Кляйнпрофиль» пойыз вагондары пайдаланылуда, себебі қолданыстағы F79 вагондарының жаңартылуы тиімсіз деп танылды. Олар әр жағынан металл тақтайлармен кеңейтілді және платформаларға дейінгі аралықты жабу үшін көтерілді; олардың қуат жинағыштары екі профильде де жұмыс істеуге мүмкіндік беру үшін қайта жабдықталды. 2019 жылдың қазанына қарай, U5 желісінде IK вагондары әлі де пайдаланылуда; жаңа «Гроспрофиль» вагондары жеткізілгеннен кейін пойыздар «Кляйнпрофиль» желілеріне ауыстырылатын болады. 2007 жылдан бастап, «Кляйнпрофиль» пойыз вагондары U1, U2, U3, U4 және U5 желілерінде, ал «Гроспрофиль» пойыз вагондары U5, U55, U6, U7, U8 және U9 бағыттарында жүреді.

Қоймалар

Берлин U-Bahn-ның деполары екі классқа бөлінеді: негізгі шеберханалар (Hauptwerkstätten, қысқартылған Hw); және қызмет көрсету шеберханалары (Betriebswerkstätten, қысқартылған Bw). Пойыздарды рельстерден көтеруге болатын жалғыз орын – негізгі шеберханалар; олар бірнеше жылда бір рет қажетті толық тексерулерді және пойызға жасалатын кез келген ірі жұмыстарды жүзеге асыру үшін пайдаланылады. Қызмет көрсету шеберханалары терезелерді ауыстыру немесе граффитиді жою сияқты ұсақ жөндеулер мен техникалық қызмет көрсетумен айналысады. 2005 жылғы мәліметтер бойынша, Kleinprofil үшін арналған жалғыз депо – 1913 жылдың 21 қаңтарында ашылған Grunewald (Hw Gru/Bw Gru). 1923 жылы Seestraße (Hw See/Bw See) Nord-Süd Bahn желісіне қызмет көрсету үшін алғашқы Großprofil депосы ашылды. Онда 17 жол бар – 2 жол негізгі шеберханаға, ал 15 жол қызмет көрсету шеберханасына арналған, бірақ қала ішіндегі орналасуы одан әрі кеңейтуге мүмкіндік бермейді. BVG бюджетінің қысқартылуына байланысты Seestraße депосы Kleinprofil пойыздарына да қызмет көрсетеді. Großprofil үшін тағы екі қызмет көрсету шеберханасы Friedrichsfelde (Bw Fri) және Britz Süd (Bw Britz) орналасқан. Бұрын басқа да шеберханалар болған. Біріншісі 1901 жылы Warschauer Brücke-де ашылды және ол алғашқы U-Bahn пойыздарының көпшілігін салу орыны болды. 1961 жылдың 13 тамызында U-Bahn желісінің бөлінуі оның жабылуына себеп болды, бірақ ол 1995 жылы қойма депосы ретінде қайта ашылды. Krumme Lanke-де 1929 жылдың 22 желтоқсаны мен 1968 жылдың 1 мамыры аралығында шағын депо жұмыс істеді; желі бөлінген кезде Шығыс Берлиннің U-Bahn Schöneweide-дегі S-Bahn депосын, сондай-ақ Rosa Luxemburg Platz-дағы шағын қызмет көрсету шеберханасын пайдаланды, ол қайта бірігуден кейін жабылды.

Апаттар

Берлин метросы көлік құралдарының ең қауіпсіз түрлерінің біріне жатады: оның тарихында апаттар аз. Ең ауыр апат алғашқы Глейсдрейкеде (теміржол үшбұрышында) болды, онда басты және қосалқы желілер рельстердің өзара кесісуіне мүмкіндік беретін алмастырғыштармен қосылған. 1908 жылдың 26 қыркүйегінде бір пойыз жүргізушісі тоқтау сигналын қабылдамады. Нәтижесінде екі пойыз тоғысқан жерде соқтығысып, біреуі эстакададан құлап түсті. Апаттан 18 адам қаза тауып, тағы 21 адам ауыр жарақат алды. Глейсдрейктің үшбұрышты орналасуы болашақ даму үшін қолайсыз деп танылды; осы оқиға және кейінірек болған, азырақ маңызды оқиға 1912 жылдан бастап оның көп деңгейлі станцияға айналдырылуына себеп болды. 1965 жылдың 30 маусымында "G" желісінде (қазіргі U9) Зоологиялық бақ пен Хансаплац арасында тежегіштері істен шыққан пойыз тоқтады. Пойыздың бұзылғанын білмей, Зоологиялық бақтағы сигнал мұнарасындағы механик, зардап шеккен учаскеге арналған сигнал ұзақ уақыт бойы "Тоқтау" күйінде екенін байқады. Ол бірнеше рет сынағаннан кейін, бұл өзінің кінәсі деп ойлап, ережелерге қарамастан, сигналды қолмен күшпен өзгертті, себебі мұндай әрекеттерге қатаң тыйым салынған. Zoologischer Garten станциясында күтіп тұрған келесі пойыз сол жолмен кете берді. Апатты болдырмауға тырысқан тежегіштердің күші жетпеді, нәтижесінде екі пойыз соқтығысты. Апаттан бір жолаушы қаза тауып, 97 адам жарақат алды. Механикке 600 000 DM айыппұл салынды. Жер асты жүйесінде өрт өте қауіпті және зиянды болуы мүмкін. 1972 жылдың қазан айында екі пойыз бен туннельдің бір бөлігі өртеніп, толығымен қирады; қайта жаңартылған туннельді ескісінен оңай ажыратуға болады. 1987 жылы Клостерштрассе мен Александрплац арасындағы қосылатын туннельде тағы бір пойыз өртеніп кетті. 2000 жылдың 8 шілдесінде GI/I пойызының соңғы вагоны қысқа тұйықталудан зардап шегіп, Deutsche Oper станциясының арт жағында өртеніп кетті. Станцияның жалғыз шығу жолы қол жетімсіз болды, сондықтан жолаушылар келесі авариялық шығуға жету үшін туннель арқылы қашуға мәжбүр болды. Өрт станцияға да зақым келтірді, ол қыркүйекке дейін жабық болды. Португалия елшісі Жоао Диого Нунес Барата BVG-ге суретші Хосе де Гимараес салған, станция үшін арнайы жасалған azulejos (плиткалық суреттер) сыйға берді. Португалияның қалаға жасаған сыйлығы 2002 жылдың 30 қазанында орнатылды. Deutsche Oper оқиғасынан кейін BVG екінші шығу салынатынша бір ғана шығу жолы бар әр станцияға қызметкер орналастыруға шешім қабылдады. Келесі бірнеше жылда осы станциялар – Бриц-Зюд, Шиллингштрассе, Виктория Луиза Плац, Уландштрассе және Теодор Хаус Плац – қосымша шығулармен жабдықталды. 2008 жылдың маусымына дейін Konstanzer Straße және Rudow станцияларында екінші шығулар болмады, бірақ олар да екінші шығулармен жабдықталды. Осы өзгерістерге қарамастан, Pro Bahn және IGEB сияқты бірнеше жолаушылар ұйымдары платформаның ортасында шығулары бар станцияларда да қосымша авариялық шығулар болуын талап етуде. Көптеген станциялар осылай салынған; осы талаптарды қанағаттандыру BVG мен қалаға үлкен қаржылық жүктеме салатын еді. U6 желісінде 2003 жылдың 25 наурызында аса қымбатқа түскен, бірақ ешкім зардап шекпеген оқиға болды. Жоспарланған жөндеу жұмыстары желідегі қалыпты қызметті Альт Мариендорф пен Курт Шумахер Плац арасында шектеді; бір пойыз Курт Шумахер Плац пен Холцхаузер Штрассе арасында қатар жүріп, Курт Шумахер Плацтағы платформаны Альт Мариендорфқа қайтатын қалыпты қызмет көрсету пойыздарымен бөлісті. Көлік жүргізушісі бірнеше тоқтау белгісінен өтуі керек болғандықтан, оған арнайы нұсқаулар берілді. Айыныштысы, ол Курт Шумахер Плацқа кіре бергендегі сигналға назар аудармай, Альт Мариендорфқа бара жатқан пойыздың жанына соқтығысты. Соқтығысу екі пойызды да қиратты және рельстерге елеулі зақым келтірді. Қызмет екі күнге тоқтатылды, ал екі қираған пойыздарды алып тастау – таңқаларлықтай, олар әлі де рельстермен жүре берді – шамамен 48 сағатқа созылды.

Фильмдер, музыка және мерчандайзинг

Берлин метрополитені көптеген фильмдер мен музыкалық бейнеклиптерде пайда болды. Станцияларға, туннельдерге және пойызға қол жеткізу мүмкіндігі бар, BVG киношілермен ынтымақтасады, бірақ рұқсат алу қажет. Берлинде немесе басқа жерде түсірілсе де, U-Bahn көптеген фильмдер мен телебағдарламаларда белгілі бір рөл атқарды, соның ішінде «Эмиль және детективтер» (2001), «Отто – Фильм» (1985), «Жарайды! Өлдің!» (1987) (Ингольф Люк қатысқан), «Жүгір, Лола» (1998) және бірнеше «Таторт» эпизодтары. Бұрын пайдаланылмаған Рейхстаг станциясы «Resident Evil» және «Equilibrium» фильмдерінің түсірілімдеріне пайдаланылды. U-Bahn станциясы Messe «Ханна» және «Аштық ойындары: Мокингжай – 2-бөлім» фильмдерінде түсірілім алаңы ретінде қолданылды. Франк Эшер Леммер мен Джо Преусслердің берлиндік «Мёбиус 17» атты туындысы, жаңа желі салынғаннан кейін Мёбиус жолағына түсіп, балама әлемдерді аралап саяхаттайтын U-Bahn пойзының оқиғасын баяндайды. «Александрплац» станциясы Райнер Вернер Фассбиндердің 1980 жылы түсірген «Берлиннің Александрплацы» атты он үш сағаттық бөлімдерден және бір эпилогтан тұратын фильмінде маңызды рөл атқарады. Фильмнің көріністерінде станция 1928 жылғы түрінде көрсетілген – 21 ғасырдағыдан қараңғырақ және лас. Екі сағаттық сюрреалистік эпилогта Фассбиндер станцияның бір бөлігін адамдарды өлтіріп, кесетін қасапханаға айналдырады. 2001 жылдан бері Берлин метрополитені жыл сайынғы «Жер астына ену» атты қысқаметражды фильмдер фестиваліне қонақжайлық танытады. Көптеген U-Bahn пойыздарында орналасқан мониторларда 90 секундқа дейінгі қысқа фильмдер көрсетіледі, ал жолаушылар фестиваль жеңімпазы үшін дауыс береді. Поп-топ «No Angels» тобының бұрынғы әншісі Сэнди Мёллинг «Unnatural Blonde» әніне түсірген бейнеклипін Deutsche Oper метро станциясында түсірді. Кейт Райан, Overground, Böhse Onkelz, Xavier Naidoo, Die Fantastischen Vier және Blank & Jones диджейлік дуэті де өздерінің бейнеклиптерінде U-Bahn мен оның станцияларын пайдаланды. Берлиннің Grips театры қойған «Linie 1» мюзиклі Берлин метрополитенінің станцияларында және пойыздарында толықтай өтеді, сонымен қатар фильмге де түсірілді. 2002 жылы BVG дизайн студенттерімен бірлесіп U-Bahn тақырыбында іш киім жасау жобасын жүзеге асырды, оны ағылшын тілінде «Underwear» деп атады. Олар іш киім контекстінде жыныстық мағынаға ие болып көрінетін нақты станциялардың аттарын пайдаланды: ерлер іш киімдері Rohrdamm (түтік бөгеті), Onkel Toms Hütte (Том ағаның үйі) және Krumme Lanke (қисық көл) деген жазулармен белгіленді, ал әйелдерге арналғандары Gleisdreieck (үшбұрышты жол) және Jungfernheide (қызғын дала) деп аталды. Бірінші серия тез сатылып кеткеннен кейін, Nothammer (төтенше жағдай балғасы) және Pendelverkehr (құбылмалы қызмет; Verkehr сонымен қатар «қатынас», ал Pendel – «маятник» деген мағынаны да білдіреді) сияқты бірнеше қосымша сериялар тапсырылды. Олар 2004 жылы сатылымнан алынды.